KIBRIS’TA 1963-1974 ARASINDA GERÇEKTEN NELER YAŞANDI?

Kıbrıs’ın bilinmeyen gerçekleri

Belge ve tanıklıklarla hazırlanan kronolojik dosya

20 Temmuz 1974’e giden yol, aslında 21 Aralık 1963’te başlayan Kanlı Noel’de şekillendi.

Makarios, EOKA, Enosis, darbe ve Garanti Antlaşması… Kıbrıs’ın kaderini değiştiren gelişmeler, resmî belgeler ve tarihî kaynaklarla kronolojik olarak anlatılıyor.

Bugün hâlâ tartışılan olayların arka planı; yorumlarla değil, uluslararası belgeler, tanıklıklar ve tarihî gerçeklerle ortaya konuluyor.

Kanlı Noel: Kıbrıs’ta ilk kurşunlar nasıl sıkıldı?
Çünkü Kıbrıs’ta tarih, 20 Temmuz 1974 sabahı değil; on bir yıl önce akan ilk kanla değişmeye başlamıştı.

(Haberin Hollandacası en altta.
Nederlandse versie staat onderaan)

İlhan KARAÇAY yazdı…

Değerli Okurlarım,

Dün, Hollanda’nın en çok okunan gazetelerinden De Telegraaf’ta yayımlanan Kıbrıs dosyasında eksik kaldığını düşündüğüm tarihî noktalara dikkat çekmiş, olayların yalnızca 20 Temmuz 1974’ten ibaret olmadığını anlatmaya çalışmıştım.

Bugün ise, yorumlardan uzaklaşıp belgelere, tanıklıklara ve kronolojik gelişmelere dönüyoruz. Çünkü Kıbrıs’ta yaşananları doğru değerlendirebilmek için, 1963 ile 1974 yılları arasında adım adım neler yaşandığını bilmek gerekiyor.

Kıbrıs denildiğinde, dünyanın büyük bölümü 20 Temmuz 1974’ü hatırlar.
Kimileri buna “Barış Harekâtı” der…
Kimileri ise “işgal”…
Oysa tarih, tek bir günde başlamaz.
1974’ü doğru anlayabilmek için takvimi on bir yıl geriye çevirmek gerekir.
Çünkü Kıbrıs’ta ilk büyük kırılma, 20 Temmuz 1974’te değil, 21 Aralık 1963’te yaşandı.
O gün, tarihe “Kanlı Noel” olarak geçen olaylar başladı.

ORTAK DEVLET DAHA ÜÇ YAŞINDAYDI

1960 yılında kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti, Türkler ile Rumların ortak kurduğu bir devletti.
Bu yeni devletin bağımsızlığı, Türkiye, Yunanistan ve Birleşik Krallık tarafından imzalanan Garanti Antlaşması ile güvence altına alınmıştı.
Anayasa, iki halkın ortaklığını esas alıyordu.
Cumhurbaşkanı Rum olacaktı.
Cumhurbaşkanı Yardımcısı ise Türk…

Her iki toplumun da devlet yönetiminde belirli ve güvence altına alınmış hakları vardı.
Ancak bu ortaklık uzun sürmedi.
Cumhurbaşkanı Başpiskopos Makarios, 1963 yılında anayasanın bazı maddelerini değiştirmek istedi.
Türk tarafı ise bu değişikliklerin, kendisini kurucu ortak olmaktan çıkaracağını savundu.
Siyasi kriz kısa sürede sokaklara taşındı.

21 ARALIK 1963… “KANLI NOEL”

21 Aralık gecesi Lefkoşa’da başlayan silahlı olaylar, kısa sürede adanın birçok bölgesine yayıldı.
Çatışmalarda çok sayıda sivil yaşamını yitirdi.
Türk mahalleleri saldırıya uğradı.
Evler yakıldı.
Binlerce kişi doğduğu yerleri terk etmek zorunda kaldı.
Kıbrıs Türklerinin hafızasına kazınan en acı görüntülerden biri de, Lefkoşa’da bir evin banyosunda öldürülen kadın ve çocuklara ait fotoğraflardı.
Bu fotoğraflar yıllarca Türk kamuoyunda Kıbrıs’ta yaşanan trajedinin simgesi olarak hafızalarda kaldı.
Olayların ardından birçok Türk köyü kuşatma altında kaldı.
Binlerce Kıbrıs Türkü, yıllarca küçük ve birbirinden kopuk yerleşim bölgelerinde yaşamak zorunda bırakıldı.
Birleşmiş Milletler de artan toplumlar arası çatışmalar üzerine 1964 yılında adaya Barış Gücü (UNFICYP) gönderdi.

EOKA’NIN GÖLGESİ

Kıbrıs tarihini anlatırken, EOKA’dan söz etmemek mümkün değildir.
1955 yılında İngiliz yönetimine karşı kurulan örgüt, başlangıçta sömürge yönetimine karşı mücadele yürüttü.
Ancak daha sonraki yıllarda, özellikle EOKA-B adıyla yeniden örgütlenen yapı, adanın Yunanistan’a bağlanmasını (Enosis) savunan silahlı bir hareket hâline geldi.
1971’de General Grivas’ın yeniden kurduğu EOKA-B, Makarios’un bağımsız Kıbrıs politikasına da karşı çıktı ve 15 Temmuz 1974 darbesine giden sürecin önemli aktörlerinden biri oldu.

TARİHİN BİR YÜZÜ DAHA VAR

Bugün Avrupa’da Kıbrıs anlatılırken, çoğu zaman hikâye 1974’ten başlatılıyor.
Oysa 1974’e gelinceye kadar yaşananlar bilinmeden, o yıl alınan kararları ve gelişmeleri sağlıklı değerlendirmek mümkün değildir.
Bu, 1974’te yaşananları haklı ya da haksız ilan etmek anlamına gelmez.
Ama tarih, sadece sonuçları değil, o sonuçlara götüren sebepleri de anlatmak zorundadır.
Kıbrıs’ın hikâyesi, 20 Temmuz’da başlamadı. O hikâyenin ilk kanlı sayfaları, on bir yıl önce açılmıştı.

MAKARİOS, EOKA VE ENOSİS…
KIBRIS’I ASIL KARIŞTIRAN NEYDİ?

Kıbrıs konusunda yapılan en büyük yanlışlardan biri, olayları sadece 1974’ten başlatmaktır.
Oysa 1974’e gelinceye kadar adada yıllarca devam eden siyasi mücadeleler, silahlı örgütler, anayasa krizleri ve dış müdahaleler yaşandı.
Bunların başında da Başpiskopos Makarios geliyor.
Bugün bazı çevreler onu yalnızca bağımsız Kıbrıs’ın ilk Cumhurbaşkanı olarak anlatıyor.
Bazıları ise sadece Rum milliyetçiliğinin sembolü olarak görüyor.
Gerçekte ise Makarios, her iki tanımın da ötesinde, son derece karmaşık bir siyasi kişilikti.

İLK HEDEF ENOSİS’Tİ

1950’li yıllarda Rum toplumunun en büyük hedefi, Kıbrıs’ın Yunanistan’a bağlanmasıydı.
Bu hedefe Enosis adı veriliyordu.
Başpiskopos Makarios da gençlik yıllarında bu düşünceyi destekleyen isimlerden biriydi.
İngiliz sömürge yönetimine karşı başlayan mücadele sırasında kurulan EOKA örgütü de aynı amacı taşıyordu.
Örgütün askerî lideri General Georgios Grivas’tı.
Ancak gelişmeler zamanla farklı bir yöne evrildi.

BAĞIMSIZLIK KABUL EDİLDİ

1959 yılında imzalanan Zürih ve Londra Antlaşmaları ile bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kurulması kararlaştırıldı.
Makarios da bu anlaşmayı kabul etti.
1960 yılında kurulan yeni cumhuriyetin ilk Cumhurbaşkanı oldu.
Artık önceliği, bağımsız Kıbrıs devletini yaşatmaktı.
İşte sorun da tam burada başladı.
Enosis’ten vazgeçmeyen aşırı Rum milliyetçileri, Makarios’un bu politikasını bir geri adım olarak gördü.

EOKA İLE MAKARİOS’UN YOLLARI AYRILDI

1960’lı yılların sonlarına doğru Makarios ile General Grivas arasında ciddi görüş ayrılıkları ortaya çıktı. Grivas, adanın mutlaka Yunanistan’a bağlanmasını istiyordu.
Makarios ise bağımsız devletin korunmasından yanaydı.
Bu anlaşmazlık, ilerleyen yıllarda yeni bir örgütün doğmasına yol açtı.

EOKA-B…

1971 yılında kurulan bu örgüt, açıkça Makarios’a karşı mücadele etmeye başladı.
Bombalı saldırılar düzenlendi.
Suikast girişimleri yapıldı.
Devlet kurumları hedef alındı.
Kıbrıs, artık sadece Türklerle Rumlar arasındaki gerginliği değil, Rum toplumunun kendi içindeki büyük çatışmayı da yaşamaya başlamıştı.

15 TEMMUZ 1974… TARİHİN DÖNÜM NOKTASI

Sonunda beklenen oldu.
15 Temmuz 1974’te, Yunanistan’daki askerî cunta tarafından desteklenen birlikler Lefkoşa’da yönetime el koydu.
Cumhurbaşkanlığı Sarayı ağır silahlarla ateş altına alındı.
Makarios son anda kurtularak adadan kaçmayı başardı.
Yerine ise gazeteci kökenli, ancak EOKA geçmişiyle tanınan Nikos Sampson getirildi.
Darbeciler artık hedeflerini gizlemiyordu.
Amaç, bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’ni ortadan kaldırmak ve adayı Yunanistan’a bağlamaktı.

Bu gelişme yalnızca Kıbrıs’ı değil, Ankara, Atina, Londra, Washington ve Birleşmiş Milletler’i de alarma geçirdi.
Beş gün sonra Türkiye askerî harekât başlattı.
İşte 20 Temmuz 1974’ü anlayabilmek için önce 15 Temmuz’u, 15 Temmuz’u anlayabilmek için de Makarios ile Grivas arasındaki mücadeleyi bilmek gerekir.
Tarih, birbirinden kopuk olaylardan oluşmaz.
Her gelişme, kendinden önce yaşananların sonucudur.

20 TEMMUZ 1974…
TÜRKİYE NEDEN HAREKÂT KARARI ALDI?

Kıbrıs konusunda en çok tartışılan tarih hiç şüphesiz 20 Temmuz 1974’tür. Kimilerine göre bu tarih “işgalin başlangıcı”, kimilerine göre ise “Barış Harekâtı”dır. Aradan yarım asır geçmesine rağmen tarafların görüşleri değişmedi. Ancak bir gazetecinin görevi, tarafların ne söylediğini aktarmanın yanında, o kararın hangi şartlarda alındığını da ortaya koymaktır.

15 Temmuz 1974’te Nikos Sampson’un gerçekleştirdiği darbe ile Kıbrıs Cumhuriyeti’nin anayasal düzeni fiilen ortadan kalktı. Cumhurbaşkanı Makarios adadan kaçmak zorunda kaldı. Darbenin arkasında Yunanistan’daki askerî cunta bulunuyordu ve hedef, Kıbrıs’ı Yunanistan’a bağlamaktı. Bu gelişme yalnızca Ankara’yı değil, Londra ve Birleşmiş Milletler’i de harekete geçirdi.

Türkiye’nin dayandığı temel hukukî belge, 1960 Garanti Antlaşması idi. Türkiye, Yunanistan ve Birleşik Krallık, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını, anayasal düzenini ve iki toplumlu yapısını garanti altına almıştı. Antlaşmanın dördüncü maddesi, bu düzenin bozulması hâlinde garantör devletlerin birlikte hareket etmesini, bunun mümkün olmaması durumunda ise garanti düzenini yeniden kurmak amacıyla tek başına harekete geçebilmesini öngörüyordu. Türkiye, 20 Temmuz 1974’te başlattığı askerî harekâtın hukukî dayanağının bu madde olduğunu açıkladı.

Peki diğer garantör devlet ne yaptı?

Birleşik Krallık da garantör ülkeydi. Ancak Londra, askerî bir ortak müdahaleye katılmadı. Diplomatik girişimleri tercih etti ve fiilî bir askerî harekâtta yer almadı. Böylece Türkiye, garantörlük hakkını tek başına kullandığını duyurdu.

İlk harekâtın ardından ateşkes ilan edildi ve Cenevre’de görüşmeler başladı. Ancak müzakerelerden sonuç alınamadı. Bunun üzerine Türkiye, 14 Ağustos 1974’te ikinci harekâtı gerçekleştirdi. Bugünkü fiilî sınırlar da büyük ölçüde bu ikinci harekât sonunda oluştu.

İşte Kıbrıs konusunda uluslararası tartışmaların en yoğun olduğu nokta da burasıdır. Türkiye, her iki harekâtın da Garanti Antlaşması’ndan doğan hakların kullanılması olduğunu savunmaktadır. Rum tarafı ve uluslararası toplumun önemli bir bölümü ise özellikle ikinci harekâtın, garanti amacını aşarak adanın geniş bir bölümünün Türk kontrolüne geçmesine yol açtığını ileri sürmektedir.

Bu nedenle bugün hâlâ aynı olay için iki farklı tanımlama kullanılmaktadır. Türkiye “Kıbrıs Barış Harekâtı” derken, Güney Kıbrıs ve birçok Batılı ülke “Türk işgali” ifadesini kullanmaktadır.

Gazetecilik açısından önemli olan, bu farklı tanımlamaları sıralamak değil; okuyucuya bunların hangi tarihî ve hukukî gerekçelere dayandığını göstermektir. Çünkü tarih, sloganlarla değil, belgelerle anlaşılır.

Buraya kadar anlattıklarımız, Kıbrıs’ta yaşanan büyük kırılmanın siyasi ve askerî arka planını ortaya koyuyor. Ancak tarih, yalnızca devletlerin aldığı kararlarla yazılmaz. O kararların bedelini ödeyen insanlar da vardır.

Savaşın en ağır yükünü ise, her zaman olduğu gibi siviller taşıdı. Yakılan köyler, boşaltılan evler, kaybolan insanlar, toplu mezarlar ve geride kalan acılar… Kıbrıs tarihinin en karanlık sayfaları da işte bu dönemde yazıldı.

                                                                    ********************

YARIN:

Katliamlar, toplu mezarlar, savaşın siviller üzerinde bıraktığı derin izler, Rauf Denktaş ve Dr. Fazıl Küçük’le yaptığım görüşmeler ile Kıbrıs’ın unutulmaması gereken insan hikâyeleri…

                                                              ****************

WAT GEBEURDE ER ECHT OP CYPRUS TUSSEN 1963 EN 1974?

De onbekende waarheden over Cyprus

Een chronologisch dossier, samengesteld op basis van documenten en ooggetuigenverslagen.

De weg naar 20 juli 1974 begon in werkelijkheid met Bloody Christmas op 21 december 1963.

Makarios, EOKA, Enosis, de staatsgreep en het Garantieverdrag… De gebeurtenissen die het lot van Cyprus bepaalden, worden stap voor stap chronologisch belicht aan de hand van officiële documenten en historische bronnen.

De achtergronden van de gebeurtenissen waarover vandaag nog altijd wordt gediscussieerd, worden niet vanuit meningen, maar op basis van internationale documenten, getuigenissen en historische feiten uiteengezet.

Bloody Christmas: Hoe werden op Cyprus de eerste schoten gelost?
Want de geschiedenis van Cyprus veranderde niet op de ochtend van 20 juli 1974, maar begon al elf jaar eerder, toen het eerste bloed vloeide.

door: İlhan KARAÇAY

Beste lezers,

Gisteren heb ik in het Cyprus-dossier dat in De Telegraaf verscheen, gewezen op historische feiten die naar mijn mening onderbelicht zijn gebleven. Ik heb geprobeerd duidelijk te maken dat de gebeurtenissen niet uitsluitend begonnen op 20 juli 1974.

Vandaag laten we de commentaren achter ons en keren we terug naar documenten, getuigenissen en de chronologische ontwikkelingen. Want om goed te kunnen begrijpen wat zich op Cyprus heeft afgespeeld, moeten we weten wat er tussen 1963 en 1974 stap voor stap is gebeurd.

Wanneer over Cyprus wordt gesproken, denkt een groot deel van de wereld aan 20 juli 1974. Sommigen noemen dat ‘de Vredesoperatie’… Anderen spreken van ‘de bezetting’… Maar de geschiedenis begint niet op één enkele dag. Om 1974 goed te kunnen begrijpen, moeten we de kalender elf jaar terugdraaien.

Want de eerste grote breuk op Cyprus vond niet plaats op 20 juli 1974, maar op 21 december 1963. Op die dag begonnen de gebeurtenissen die de geschiedenis zijn ingegaan als ‘Bloedige Kerst’.

DE GEMEENSCHAPPELIJKE STAAT WAS PAS DRIE JAAR OUD

De Republiek Cyprus, die in 1960 werd opgericht, was een gezamenlijke staat van Turks- en Grieks-Cyprioten. De onafhankelijkheid van deze nieuwe staat werd gewaarborgd door het Garantieverdrag, dat werd ondertekend door Turkije, Griekenland en het Verenigd Koninkrijk. De grondwet was gebaseerd op het partnerschap van beide bevolkingsgroepen. De president zou een Grieks-Cyprioot zijn. De vicepresident zou een Turks-Cyprioot zijn…

Beide bevolkingsgroepen beschikten over vastgelegde en grondwettelijk gewaarborgde rechten binnen het staatsbestuur. Maar dit partnerschap hield niet lang stand. President-aartsbisschop Makarios wilde in 1963 een aantal bepalingen van de grondwet wijzigen. De Turkse zijde stelde daarentegen dat deze wijzigingen haar de positie van gelijkwaardige medeoprichter van de republiek zouden ontnemen. De politieke crisis verplaatste zich al snel naar de straten.

21 DECEMBER 1963… ‘BLOEDIGE KERST’

In de nacht van 21 december braken in Nicosia gewapende gevechten uit, die zich al snel naar vele delen van het eiland verspreidden. Bij de gevechten kwamen veel burgers om het leven. Turkse woonwijken werden aangevallen. Huizen werden in brand gestoken. Duizenden mensen moesten de plaatsen verlaten waar zij waren geboren. Een van de meest aangrijpende beelden die in het geheugen van de Turks-Cyprioten gegrift staan, zijn de foto’s van vrouwen en kinderen die in de badkamer van een woning in Nicosia werden vermoord.
Deze foto’s bleven jarenlang in het collectieve geheugen van de Turkse bevolking het symbool van de tragedie die zich op Cyprus afspeelde. Na deze gebeurtenissen kwamen veel Turkse dorpen onder belegering te staan. Duizenden Turks-Cyprioten werden gedwongen jarenlang te leven in kleine, van elkaar geïsoleerde woongebieden. Vanwege het toenemende geweld tussen de twee bevolkingsgroepen stuurden de Verenigde Naties in 1964 de Vredesmacht (UNFICYP) naar het eiland.

DE SCHADUW VAN EOKA

Wie de geschiedenis van Cyprus vertelt, kan onmogelijk om EOKA heen. De organisatie, die in 1955 werd opgericht om de Britse koloniale overheersing te bestrijden, voerde aanvankelijk strijd tegen het koloniale bestuur. In latere jaren ontwikkelde de beweging zich echter, vooral onder de naam EOKA-B, tot een gewapende organisatie die aansluiting van Cyprus bij Griekenland (Enosis) nastreefde. EOKA-B, dat in 1971 door generaal Grivas opnieuw werd opgericht, verzette zich ook tegen het beleid van Makarios voor een onafhankelijk Cyprus en werd een van de belangrijkste spelers in de aanloop naar de staatsgreep van 15 juli 1974.

ER IS OOK NOG EEN ANDERE KANT VAN DE GESCHIEDENIS

Wanneer in Europa over Cyprus wordt gesproken, begint het verhaal meestal in 1974. Maar zonder te weten wat er vóór 1974 is gebeurd, is het onmogelijk de beslissingen en ontwikkelingen van dat jaar op een evenwichtige manier te beoordelen. Dat betekent niet dat men de gebeurtenissen van 1974 als terecht of onterecht bestempelt. Geschiedenis moet namelijk niet alleen de gevolgen beschrijven, maar ook de oorzaken die tot die gevolgen hebben geleid. Het verhaal van Cyprus begon niet op 20 juli. De eerste bloedige bladzijden van dat verhaal werden al elf jaar eerder geschreven.

MAKARIOS, EOKA EN ENOSIS… WAT WAS DE WERKELIJKE OORZAAK VAN DE CRISIS OP CYPRUS?

Een van de grootste fouten die bij het onderwerp Cyprus wordt gemaakt, is dat de geschiedenis pas in 1974 begint. In werkelijkheid gingen aan 1974 jarenlang politieke strijd, gewapende organisaties, grondwettelijke crises en buitenlandse inmenging vooraf. Een van de hoofdrolspelers daarbij was aartsbisschop Makarios. Sommigen beschrijven hem tegenwoordig uitsluitend als de eerste president van de onafhankelijke Republiek Cyprus. Anderen zien hem alleen als het symbool van het Grieks-Cypriotische nationalisme. In werkelijkheid was Makarios veel complexer dan beide omschrijvingen doen vermoeden.

HET EERSTE DOEL WAS ENOSIS

In de jaren vijftig was het belangrijkste streven van de Grieks-Cypriotische gemeenschap de aansluiting van Cyprus bij Griekenland. Dat streven stond bekend als Enosis. Ook aartsbisschop Makarios behoorde in zijn jonge jaren tot de voorstanders van dit ideaal. De EOKA-organisatie, die tijdens de strijd tegen het Britse koloniale bestuur werd opgericht, had hetzelfde doel. De militaire leider van de organisatie was generaal Georgios Grivas. Maar na verloop van tijd namen de gebeurtenissen een andere wending.

DE ONAFHANKELIJKHEID WERD AANVAARD

Met de ondertekening van de Akkoorden van Zürich en Londen in 1959 werd besloten de onafhankelijke Republiek Cyprus op te richten. Ook Makarios stemde met deze overeenkomst in. In 1960 werd hij de eerste president van de nieuwe republiek. Zijn prioriteit was voortaan het voortbestaan van de onafhankelijke Cypriotische staat. En juist daar begon het probleem. Radicale Grieks-Cypriotische nationalisten die Enosis niet wilden opgeven, beschouwden deze koers van Makarios als een stap terug.

DE WEGEN VAN EOKA EN MAKARIOS SCHEIDDEN

Tegen het einde van de jaren zestig ontstonden ernstige meningsverschillen tussen Makarios en generaal Grivas. Grivas wilde koste wat kost dat Cyprus bij Griekenland zou worden gevoegd. Makarios was daarentegen voorstander van het behoud van de onafhankelijke staat. Dit meningsverschil leidde in de daaropvolgende jaren tot de oprichting van een nieuwe organisatie.

EOKA-B…

Deze organisatie, die in 1971 werd opgericht, begon openlijk de strijd tegen Makarios. Er werden bomaanslagen gepleegd. Er werden moordaanslagen beraamd. Overheidsinstellingen werden doelwit van aanvallen. Cyprus werd daardoor niet alleen geconfronteerd met de spanningen tussen Turks- en Grieks-Cyprioten, maar ook met een diep conflict binnen de Grieks-Cypriotische gemeenschap zelf.

15 JULI 1974… EEN KEERPUNT IN DE GESCHIEDENIS

Uiteindelijk gebeurde waar velen al rekening mee hielden. Op 15 juli 1974 grepen eenheden, gesteund door de militaire junta in Griekenland, de macht in Nicosia. Het presidentieel paleis werd met zware wapens beschoten. Makarios wist op het laatste moment te ontsnappen en het eiland te verlaten. In zijn plaats werd Nikos Sampson aangesteld, een voormalige journalist die vooral bekendstond om zijn verleden binnen EOKA. De coupplegers maakten hun doelstellingen niet langer verborgen. Hun doel was de onafhankelijke Republiek Cyprus op te heffen en het eiland bij Griekenland te voegen.

Deze ontwikkeling bracht niet alleen Cyprus, maar ook Ankara, Athene, Londen, Washington en de Verenigde Naties in staat van alarm. Vijf dagen later begon Turkije zijn militaire operatie. Om 20 juli 1974 goed te kunnen begrijpen, moet men eerst 15 juli begrijpen. En om 15 juli te begrijpen, moet men de strijd tussen Makarios en Grivas kennen. De geschiedenis bestaat niet uit losstaande gebeurtenissen. Elke ontwikkeling is het gevolg van wat eraan voorafging.

20 JULI 1974…
WAAROM BESLOOT TURKIJE TOT EEN MILITAIRE OPERATIE?

De datum waarover in de kwestie Cyprus het meest wordt gediscussieerd, is zonder twijfel 20 juli 1974. Volgens sommigen markeert deze datum het begin van de ‘bezetting’, volgens anderen is het de ‘Vredesoperatie’. Hoewel inmiddels een halve eeuw is verstreken, zijn de standpunten van beide partijen onveranderd gebleven. De taak van een journalist is echter niet alleen weer te geven wat de verschillende partijen zeggen, maar ook duidelijk te maken onder welke omstandigheden dat besluit tot stand kwam.

Met de staatsgreep van Nikos Sampson op 15 juli 1974 werd de constitutionele orde van de Republiek Cyprus feitelijk buiten werking gesteld. President Makarios moest het eiland ontvluchten. Achter de staatsgreep stond de militaire junta in Griekenland, met als doel Cyprus bij Griekenland te voegen. Deze ontwikkeling bracht niet alleen Ankara, maar ook Londen en de Verenigde Naties in beweging.

Het belangrijkste juridische document waarop Turkije zich beriep, was het Garantieverdrag van 1960. Turkije, Griekenland en het Verenigd Koninkrijk hadden daarin de onafhankelijkheid van de Republiek Cyprus, de constitutionele orde en het tweeledige staatsbestel gegarandeerd. Artikel 4 van het verdrag bepaalde dat de garantielanden gezamenlijk moesten optreden wanneer deze orde werd verstoord. Indien gezamenlijk optreden onmogelijk bleek, mocht ieder garantieland zelfstandig handelen om de constitutionele orde te herstellen. Turkije verklaarde dat de militaire operatie die op 20 juli 1974 begon, op dit artikel was gebaseerd.

Maar wat deed de andere garantiestaat?

Ook het Verenigd Koninkrijk was een garantieland. Londen nam echter niet deel aan een gezamenlijke militaire interventie. Het koos voor diplomatieke inspanningen en bleef buiten een daadwerkelijke militaire operatie. Turkije maakte daarop bekend dat het zijn rechten als garantieland zelfstandig had uitgeoefend.

Na de eerste militaire operatie werd een staakt-het-vuren afgekondigd en begonnen de onderhandelingen in Genève. Die leverden echter geen resultaat op. Vervolgens startte Turkije op 14 augustus 1974 een tweede militaire operatie. De huidige feitelijke grens op Cyprus is grotendeels het gevolg van deze tweede fase.

Juist hierover lopen de internationale meningen het sterkst uiteen. Turkije stelt dat beide militaire operaties een rechtmatige uitoefening waren van de bevoegdheden die voortvloeien uit het Garantieverdrag. De Grieks-Cypriotische zijde en een groot deel van de internationale gemeenschap zijn daarentegen van mening dat vooral de tweede operatie verder ging dan het doel van het Garantieverdrag en ertoe leidde dat een groot deel van het eiland onder Turkse controle kwam.

Daarom worden tot op de dag van vandaag twee verschillende benamingen voor dezelfde gebeurtenis gebruikt. Waar Turkije spreekt van de ‘Vredesoperatie op Cyprus’, spreken Zuid-Cyprus en veel westerse landen van de ‘Turkse bezetting’.

Vanuit journalistiek oogpunt is het niet het belangrijkst om deze verschillende benamingen op te sommen, maar om de lezer te laten zien op welke historische en juridische argumenten zij zijn gebaseerd. Geschiedenis wordt immers niet begrepen aan de hand van slogans, maar aan de hand van documenten.

Wat wij tot nu toe hebben beschreven, laat de politieke en militaire achtergrond zien van de grote breuk die Cyprus heeft doorgemaakt. Maar geschiedenis wordt niet alleen geschreven door de besluiten van staten. Er zijn ook mensen die de prijs van die besluiten betalen.

Zoals altijd droegen de burgers de zwaarste last van de oorlog. Platgebrande dorpen, verlaten huizen, vermiste personen, massagraven en het verdriet dat achterbleef… Juist in deze periode werden de donkerste bladzijden uit de geschiedenis van Cyprus geschreven.

********************

MORGEN:

Bloedbaden, massagraven, de diepe littekens die de oorlog bij de burgerbevolking heeft achtergelaten, mijn gesprekken met Rauf Denktaş en dr. Fazıl Küçük, en de menselijke verhalen van Cyprus die nooit vergeten mogen worden…