Srebrenitsa’da 8 binden fazla Boşnak erkek ve çocuğun öldürüldüğü soykırımın baş sorumlularından Ratko Mladić, ömür boyu hapis cezasını çektiği Lahey’de 84 yaşında öldü.

Lahey’deki yakın dost kaynaklarımdan edindiğim bilgilere göre, ölüm haberinin ardından, Mladić sempatizanları ile insan hakları savunucuları arasında sert bir gerilim ve yer yer fizikî arbede yaşandı.

Savaş meydanında korku salan Mladić, Scheveningen’deki BM Cezaevi’nde de uyumlu bir mahkûm olmadı. Cezaevi çevrelerinden aktarılan bilgilere göre, geçimsiz tavrı, öfke nöbetleri ve bitmeyen şikâyetleriyle çevresindekileri bezdirdi.

Srebrenitsa’nın düşüşü sırasında Mladić ile kadeh tokuşturan Dutchbat Komutanı Thom Karremans’ın görüntüsü, Hollanda’nın vicdanında kapanmayan yaranın simgesi oldu.

Mladić öldü, fakat arkasında yalnız mezarlar değil, hâlâ inkâr edilen bir soykırım, kahramanlaştırılan bir savaş suçlusu ve hesaplaşmasını tamamlayamayan bir Avrupa bıraktı.

(Haberin Hollandacası en altta.
De Nederlandse versie staat onderaan)

İlhan KARAÇAY yazdı:

Srebrenitsa’dan Lahey’e uzanan kanlı dosya: Kurbanlar, mezarlar, Karremans ile tokuşturulan kadeh ve mahkeme önündeki Mladić.

LAHEY’DEN GELEN ÖLÜM HABERİ

Değerli Okurlarım,

“Bosna Kasabı” Ratko Mladiç öldü. Ancak arkasında bıraktığı kanlı miras ve derin nefret, Lahey’de yeni bir hesaplaşmanın fitilini ateşledi.. Bosna Savaşı’nın en karanlık yüzlerinden biri, “Bosna Kasabı” ve “Srebrenitsa Kasabı” diye anılan Ratko Mladić, ömür boyu hapis cezasını çektiği Scheveningen’deki Birleşmiş Milletler Cezaevi’nin hastane bölümünde öldü. 84 yaşındaydı.

Ölüm haberi dünyanın dört bir yanında aynı cümlelerle duyuruldu: Srebrenitsa soykırımından, Saraybosna kuşatmasından, insanlığa karşı suçlardan ve savaş suçlarından mahkûm edilen eski Bosnalı Sırp komutan artık hayatta değildi. Fakat Lahey’de yaşayan ve bu şehri yıllardır gazeteci gözüyle izleyen şahsım için mesele, yalnızca bir ölüm ilanından ibaret olamazdı. Çünkü Mladić’in dirisi nasıl insanları böldüyse, ölüsü de aynı fay hatlarını yeniden harekete geçirdi.

ÖLÜMÜ LAHEY’İ KARIŞTIRDI

Lahey’deki güvenilir tanıdıklardan aldığım bilgilere göre, Mladić’in ölüm haberinin duyulmasının ardından, kentte savaş suçlusunu hâlâ “Sırp kahramanı” olarak gören kişiler ile insan hakları savunucuları ve soykırım karşıtları arasında sert tartışmalar yaşandı. Sözlü atışmanın bazı noktalarda itişme ve fizikî arbedeye dönüştüğü bildirildi.

Ortaya çıkan tablo aslında şaşırtıcı değildir. Mladić, uluslararası mahkemelerin kesinleşmiş kararlarında bir soykırım suçlusu olarak tarihe geçti. Buna rağmen Sırp milliyetçiliğinin en sert çevrelerinde hâlâ bir askerî kahraman gibi yüceltiliyor.
Ölümünün ardından Bosna’daki kurban yakınları, “hapiste öldü, olması gereken yerde öldü” derken, Bosnalı Sırp lider Milorad Dodik ve aşırı milliyetçi Vojislav Šešelj gibi isimler, Mladić’i öven açıklamalar yaptılar.
Rusya ise Lahey’deki yargılamayı yeniden hedef aldı. Böylece Mladić’in bedeni sustu, fakat etrafında kurulan inkâr ve kahramanlaştırma siyaseti bir kez daha konuşmaya başladı.

KÖY ÇOCUĞUNDAN “BOSNA KASABI”NA

Ratko Mladić, 12 Mart 1942’de, bugünkü Bosna Hersek sınırları içinde kalan Božanovići köyünde doğdu. Babası, İkinci Dünya Savaşı sırasında Tito’nun partizanları arasında savaşırken öldürüldü.
Mladić, sosyalist Yugoslavya’nın askerî eğitim sisteminde yetişti, 1961’de askerî akademiye girdi ve Yugoslav Halk Ordusu’nda düzenli biçimde yükseldi.

Yugoslavya parçalanmaya başlayınca askerî kariyeri karanlık bir dönüş yaptı. Önce Hırvatistan’daki çatışmalarda görev aldı. Mayıs 1992’de Bosnalı Sırp ordusunun ana karargâh komutanlığına getirildi.
Artık karşısında yalnız silahlı birlikler değil, şehirler, köyler ve sivil halk vardı.
Radovan Karadžić’in siyasî hedeflerini sahada uygulayan en güçlü isim oldu.

Mladić’in savaşı, yalnız toprak kazanma savaşı değildi. Mahkeme kararlarının ortaya koyduğu gibi, Boşnakları ve Hırvatları belirli bölgelerden kalıcı biçimde çıkarmaya dayanan ortak suç planının askerî ayağını yönetti. Sürgün, toplama kampları, işkence, cinsel şiddet, öldürme ve korku, bu planın araçlarıydı.

Ratko Mladić, Bosna Savaşı’nın devam ettiği 1993 yılında askerî üniformasıyla.

SARAYBOSNA’YI NEFESSİZ BIRAKAN KUŞATMA

Bosna Hersek’in başkenti Saraybosna, yaklaşık dört yıl boyunca Bosnalı Sırp birliklerinin topçu ateşi ve keskin nişancı terörü altında kaldı. İnsanlar su almaya giderken, ekmek kuyruğunda beklerken, tramvaya binerken veya çocuklarını korumaya çalışırken hedef oldu. On bini aşkın insanın öldüğü kuşatma, modern Avrupa’nın en uzun ve en acımasız şehir kuşatmalarından biri olarak tarihe geçti.

Lahey’deki yargıçlar, siviller arasında terör yaratmanın rastlantısal değil, planlı bir askerî yöntem olduğuna hükmetti. Mladić’in komuta ettiği kuvvetlerin amacı, başkentin gündelik hayatını imkânsız hâle getirmek ve halkı teslimiyete zorlamaktı.

SREBRENİTSA: “GÜVENLİ BÖLGE”DE SOYKIRIM

Birleşmiş Milletler, Srebrenitsa’yı “güvenli bölge” ilan etmişti. Bölgenin korunması, Dutchbat adı verilen Hollanda birliğine bırakılmıştı. Fakat Temmuz 1995’te Mladić’in kuvvetleri ilerlediğinde bu güvenlik şemsiyesi çöktü. Yetersiz silah, belirsiz görev emri, geciken hava desteği, rehin alınan Hollandalı askerler ve uluslararası iradenin felci, binlerce insanı savunmasız bıraktı.

Srebrenitsa’dan çıkarılmak üzere otobüslerin çevresinde toplanan binlerce Boşnak kadın, çocuk ve yaşlı. Erkeklerin ve erkek çocukların çoğu ailelerinden ayrıldı.

11 Temmuz’da Mladić kameraların karşısında Srebrenitsa’ya girdi. Kadınları, çocukları ve yaşlıları taşıyan otobüslerin yanında güven verici sözler söylüyor, çocuklara şeker dağıtıyordu. Aynı saatlerde erkekler ve erkek çocuklar ailelerinden ayrılıyor, esir ediliyor ve ölüm noktalarına götürülüyordu.
Takip eden günlerde 8 binden fazla Boşnak erkek ve çocuk sistematik biçimde öldürüldü; cesetler toplu mezarlara gömüldü, delilleri gizlemek için bazı mezarlar daha sonra iş makineleriyle açılarak kalıntılar başka yerlere taşındı.

Mladić, 11 Temmuz 1995’te Srebrenitsa’nın düşmesinin ardından Bosnalı Sırp askerleriyle.

Uluslararası mahkemeler bu katliamı soykırım olarak tanıdı. Mladić’in mahkûmiyeti de yalnızca savaş alanındaki genel sorumluluğa değil, Srebrenitsa’daki öldürme ve zorla nakletme operasyonundaki belirleyici komuta rolüne dayanıyordu.

Potočari Soykırım Anıtlığı’nda yan yana uzanan beyaz mezar taşları, Mladić’in arkasında bıraktığı insanlık suçunun sessiz tanıklarıdır.

KARREMANS İLE TOKUŞTURULAN O KADEH

Srebrenitsa trajedisinin Hollanda hafızasına kazınan en sarsıcı görüntülerinden biri, Dutchbat Komutanı Yarbay Thom Karremans ile Ratko Mladić’in aynı masada kadeh tokuşturmasıydı. Görüntü, 11 Temmuz 1995 akşamındaki görüşmeler sırasında kaydedildi. Karremans, askerlerinin, rehinelerin ve Potočari’de toplanan on binlerce sivilin kaderi karşısında ağır baskı altındaydı. Mladić ise masanın tartışmasız hâkimi gibi davranıyor, tehdit ve sözde nezaketi aynı anda kullanıyordu.

Ratko Mladić solda, Dutchbat Komutanı Thom Karremans ortada. Srebrenitsa’nın düşüşünün ardından tokuşturulan bu kadeh, Hollanda’nın kapanmayan yarasının simgesi oldu.

Karremans’ın “Ben sadece piyanistim, piyaniste ateş etmeyin” anlamındaki savunmasına Mladić’in “Sen kötü bir piyanistsin” diye karşılık verdiği aktarıldı. Ardından sunulan içki ve tokuşturulan kadeh, bir teslimiyet görüntüsüne dönüştü. Bu birkaç saniyelik kayıt, aradan otuz yılı aşkın zaman geçmesine rağmen Hollanda’da hâlâ utanç, öfke ve çaresizlik duygularını birlikte uyandırıyor.

Ancak tarihî sorumluluğu yalnız Karremans’ın omuzlarına yüklemek de gerçeği eksik anlatır. Dutchbat, uygulanması neredeyse imkânsız bir görevle, yetersiz asker ve ağır silah desteği olmadan gönderilmişti. Hava desteği talepleri gecikti, uluslararası komuta zinciri işlemedi ve siyasî karar alıcılar risk almaktan kaçındı. Buna rağmen, koruma arayan Boşnak erkeklerin ayrılmasına engel olunamaması ve savaş suçu işaretlerinin zamanında, güçlü biçimde rapor edilmemesi, Hollanda’nın sorumluluk tartışmasını bitirmedi.

NIOD’un 2002’de yayınlanan kapsamlı Srebrenitsa raporunun ardından Wim Kok hükümeti topluca istifa etti. Hollanda Yüksek Mahkemesi ise 2019’da, Potočari’deki Dutchbat yerleşkesinde bulunan yaklaşık 350 erkeğin tahliye edilmesinden doğan zarar konusunda Hollanda devletini sınırlı ölçüde sorumlu tuttu. 2022’de Başbakan Mark Rutte, imkânsız bir göreve gönderildiklerini söyleyerek Dutchbat III askerlerinden özür diledi. Fakat kurban yakınları açısından asıl soru hep aynı kaldı: Koruma sözü verilen insanlar neden korunamadı?

16 YILLIK KAÇIŞ VE SAHTE KİMLİK

16 yıl kaçtıktan sonra Lazarevo’da yakalanan Mladić, 2011’de Sırp polislerinin arasında mahkemeye götürülürken.

Mladić hakkında ilk iddianame Temmuz 1995’te hazırlandı. Buna rağmen yıllarca yakalanamadı. Milošević döneminde koruma gördü, Belgrad’da ve askerî tesislerde rahatça dolaştığı ileri sürüldü. Siyasî dengeler değiştikten sonra yeraltına çekildi. Ailesi bir ara O’nun resmen ölü ilan edilmesi için girişimde bulundu.

Kaçış 26 Mayıs 2011’de sona erdi. Sırbistan’ın Lazarevo köyünde, bir akrabasının evinde bulundu. Üzerinde sahte kimlik vardı ve iki tabanca taşıyordu. Kendisini saklayan ağ yıllarca tartışıldı. Beş gün sonra Lahey’e getirildi. Böylece 16 yıllık firar, Scheveningen’de 15 metrekarelik bir hücreye açıldı.

MAHKEMEYİ DE TANIMADI, PİŞMANLIK DA GÖSTERMEDİ

Mladić, 2012’de başlayan Lahey yargılamasının ilk döneminde.

Mladić’in yargılanması 2012’de başladı. Duruşmalarda sık sık öfkelendi, mahkemeyi taraflı olmakla suçladı ve kendisini Sırp halkının savunucusu olarak sundu. 22 Kasım 2017’de 11 suçlamanın 10’undan mahkûm edildi; soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçları nedeniyle ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı. Karar okunurken bağırıp çağırdığı için salondan çıkarıldı.

22 Kasım 2017’de hüküm duruşması: Mladić, soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçlarından ömür boyu hapse mahkûm edildi.

8 Haziran 2021’de temyiz dairesi mahkûmiyetleri ve ömür boyu hapis cezasını kesinleştirdi. Dava dosyası, 500’ü aşkın duruşma günü, yüzlerce tanık ve binlerce delille yalnız bir kişinin değil, sistemli bir yok etme siyasetinin kaydına dönüştü. Mladić ise sonuna kadar pişmanlık göstermedi.

8 Haziran 2021’deki temyiz duruşmasında Mladić. Mahkûmiyetleri ve ömür boyu hapis cezası kesinleştirildi.

HAPİSHANEDE DE KİMSEYLE GEÇİNEMEDİ

Scheveningen’deki Birleşmiş Milletler Cezaevi, sıradan bir hapishane değildir. Eski devlet başkanları, generaller ve milis liderleri aynı koridorlarda tutuldu; mahkûmların gün içinde ortak alanlarda görüşebildiği, yemek hazırlayabildiği ve spor yapabildiği bir düzen kuruldu. Mladić ise savaş meydanındaki buyurgan karakterini hücre kapısının dışında bırakmadı.

Cezaevi çevrelerinden şahsıma ulaşan bilgilere göre, Mladić diğer mahkûmlar ve görevliler arasında sevilen biri değildi. Kimseyle kolay geçinemiyor, her şeye itiraz ediyor, sağlık hizmetlerinden günlük düzene kadar pek çok konuda sürekli şikâyette bulunuyordu. Sert dili, üstünlük taslayan tavrı ve öfke nöbetleri, hakkındaki şikâyetleri artırdı. Bu ayrıntılar cezaevi mahremiyeti nedeniyle resmi tutanaklarla kamuoyuna bütünüyle açıklanmış değildir; bu nedenle burada aktarılanlar Lahey’deki cezaevi çevrelerinden edinilen bilgilerdir.

Oysa cezaevi, uluslararası standartlara uygun sağlık hizmeti sunuyordu. Mladić yıllar içinde felç, kalp ve dolaşım sorunları, bilişsel gerileme ve başka ağır rahatsızlıklarla mücadele etti. Ailesi ve avukatları defalarca tedavinin yetersiz olduğunu iddia ederek Sırbistan’a gönderilmesini veya insani gerekçelerle serbest bırakılmasını istedi. Mahkeme, 2026 baharında durumunun çok ağır ve hayatının son aşamasında olduğunu kabul etti; fakat Hollanda’da kapsamlı ve şefkatli bakım gördüğünü, başka yerde sunulabilecek ek bir tedavi bulunmadığını belirterek tahliye talebini reddetti.

KIZININ ÖLÜMÜNDE BİLE SAVAŞIN GÖLGESİ

Mladić’in özel hayatındaki en karanlık olaylardan biri, 23 yaşındaki tıp öğrencisi kızı Ana’nın 1994’te babasının tabancasıyla yaşamına son vermesiydi. Aile, ölümün ardında başka ihtimaller bulunduğunu öne sürdü. Arkadaşları ve dönemin tanıklıkları ise genç kadının babası hakkında duydukları ve savaşın yarattığı ahlaki yıkımla sarsıldığını anlattı. Mladić, kızının mezarını ziyaret etmeyi yakalanmasının ardından Lahey’e gönderilmeden önce son dileklerinden biri olarak istedi.

Bu trajedi bile O’nda gözle görülür bir hesaplaşmaya dönüşmedi. Mahkeme salonlarında kurbanlara değil, sürekli kendisine ve temsil ettiğini iddia ettiği davaya odaklandı.

ÖLÜSÜNÜN ARDINDA BAŞLAYAN YENİ KAVGA

Mladić’in ölümü, Balkanlar’daki iki ayrı hafızayı yeniden karşı karşıya getirdi. Srebrenitsa anneleri için O, evlatlarını, eşlerini ve kardeşlerini ellerinden alan soykırımın yüzüydü. Bazı Sırp milliyetçileri için ise bütün mahkeme kararlarına rağmen “halkını savunan general”di. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres, mahkeme hükümlerinin tarihî kaydın ayrılmaz parçası olduğunu vurguladı ve savaş suçlularının yüceltilmesine karşı çıktı.

İşte Lahey’deki gerilimin arka planında bu iki dünya vardır. Bir tarafta mezar taşlarına isimlerini yazdırabilmek için yıllarca kemik arayan aileler, diğer tarafta kesinleşmiş soykırım kararını reddedenler. Mladić’in ölümü bu çatışmayı sona erdirmedi; tam tersine, üstü örtülen bütün soruları yeniden açtı.

DİRİSİ CANAVARDI, ÖLÜSÜ AYNA OLDU

Ratko Mladić artık yok. Fakat O’nun ölümünü yalnızca “bir savaş suçlusu cezaevinde öldü” cümlesine sığdırmak, tarihin bize bıraktığı ağır sorumluluğu küçültmek olur. Çünkü geride Srebrenitsa’nın beyaz mezar taşları, Saraybosna’nın kurşun izleri, parçalanmış aileler, inkâr edilen suçlar ve kahramanlaştırılan bir cellât kaldı.

Hollanda açısından da dosya kapanmış değildir. Karremans’ın Mladić ile tokuşturduğu kadeh, geciken uçaklar, çalışmayan komuta zinciri, Wim Kok hükümetinin istifası, mahkemenin devlet sorumluluğu kararı ve yıllar sonra gelen özür, aynı hikâyenin parçalarıdır.

Mladić’in dirisi “canavar” idi. Ölüsü ise kimin kurbanın yanında, kimin cellâdın gölgesinde durduğunu bir kez daha ortaya çıkardı. Lahey’de yaşandığı bildirilen gerilim de bunun en yeni ve en çarpıcı işaretidir.

KISA KRONOLOJİ

                               ************

NEDERLANDSE VERSIE

BIJ LEVEN WAS HIJ EEN “MONSTER”, NA ZIJN DOOD BRACHT HIJ DE GEMOEDEREN IN BEROERING. AANHANGERS VAN MLADIĆ EN MENSENRECHTENACTIVISTEN RAAKTEN IN DEN HAAG MET ELKAAR SLAAGS

Ratko Mladić, een van de hoofdverantwoordelijken voor de genocide in Srebrenica, waarbij meer dan achtduizend Bosniakse mannen en jongens werden vermoord, is op 84-jarige leeftijd overleden in Den Haag, waar hij een levenslange gevangenisstraf uitzat.

Volgens informatie die ik van goede en betrouwbare contacten in Den Haag heb ontvangen, ontstonden na het bekendmaken van zijn overlijden hevige spanningen en op sommige plaatsen zelfs fysieke confrontaties tussen aanhangers van Mladić en mensenrechtenactivisten.

Mladić, die op het slagveld angst zaaide, was ook in de VN-gevangenis in Scheveningen geen gemakkelijke gedetineerde. Volgens bronnen rond de gevangenis maakte hij zijn omgeving het leven zuur met zijn onhandelbare gedrag, woede-uitbarstingen en eindeloze klachten.

De beelden waarop Dutchbat-commandant Thom Karremans tijdens de val van Srebrenica het glas heft met Mladić, werden het symbool van een wond in het Nederlandse geweten die nooit is geheeld.

Mladić is dood, maar hij laat niet alleen graven achter. Hij laat ook een genocide achter die nog altijd wordt ontkend, een oorlogsmisdadiger die als held wordt verheerlijkt en een Europa dat zijn afrekening met het verleden niet heeft voltooid.

İlhan KARAÇAY schreef:

Het bloedige dossier dat van Srebrenica tot Den Haag reikt: de slachtoffers, de graven, het geheven glas met Karremans en Mladić voor de rechter.

HET DOODSBERICHT UIT DEN HAAG

Beste lezers,

De “Slager van Bosnië” Ratko Mladić is dood, maar de bloedige erfenis en de diepe haat die hij achterliet, hebben in Den Haag de lont aangestoken van een nieuwe confrontatie. Ratko Mladić, een van de donkerste gezichten van de Bosnische Oorlog en bekend als de “Slager van Bosnië” en de “Slager van Srebrenica”, is overleden op de ziekenafdeling van de VN-gevangenis in Scheveningen, waar hij een levenslange gevangenisstraf uitzat. Hij was 84 jaar.

Overal ter wereld werd zijn dood met vrijwel dezelfde woorden gemeld: de voormalige Bosnisch-Servische commandant, veroordeeld wegens de genocide in Srebrenica, de belegering van Sarajevo, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden, was niet meer in leven. Maar voor mij, die in Den Haag woont en deze stad al jarenlang met de ogen van een journalist volgt, kon dit niet slechts een overlijdensbericht zijn. Want zoals Mladić tijdens zijn leven de mensen verdeelde, bracht ook zijn dood dezelfde breuklijnen opnieuw in beweging.

ZIJN DOOD BRACHT DEN HAAG IN BEROERING

Volgens informatie die ik van betrouwbare contacten in Den Haag heb ontvangen, ontstonden na het bekendmaken van de dood van Mladić felle discussies tussen mensen die de oorlogsmisdadiger nog altijd als een “Servische held” beschouwen en mensenrechtenactivisten en tegenstanders van genocide. Op enkele plaatsen zouden de woordenwisselingen zijn uitgelopen op duw- en trekwerk en fysieke confrontaties.

Het ontstane beeld is eigenlijk niet verrassend. In onherroepelijke uitspraken van internationale rechtbanken ging Mladić de geschiedenis in als een wegens genocide veroordeelde misdadiger. Toch wordt hij in de meest radicale kringen van het Servische nationalisme nog altijd als een militaire held verheerlijkt. Terwijl nabestaanden van de slachtoffers in Bosnië na zijn dood zeiden: “Hij stierf in de gevangenis, waar hij hoorde te sterven”, spraken onder anderen de Bosnisch-Servische leider Milorad Dodik en de ultranationalist Vojislav Šešelj lovend over hem. Rusland richtte zijn pijlen opnieuw op het proces in Den Haag. Het lichaam van Mladić zweeg voortaan, maar de politiek van ontkenning en heldenverering rond zijn persoon begon opnieuw te spreken.

VAN DORPSJONGEN TOT “SLAGER VAN BOSNIË”

Ratko Mladić werd op 12 maart 1942 geboren in het dorp Božanovići, binnen de grenzen van het huidige Bosnië en Herzegovina. Zijn vader kwam om toen hij tijdens de Tweede Wereldoorlog aan de zijde van Tito’s partizanen vocht. Mladić werd gevormd binnen het militaire opleidingsstelsel van het socialistische Joegoslavië, ging in 1961 naar de militaire academie en klom gestaag op binnen het Joegoslavische Volksleger.

Toen Joegoslavië uiteenviel, nam zijn militaire loopbaan een duistere wending. Eerst diende hij bij de gevechten in Kroatië. In mei 1992 werd hij benoemd tot commandant van de generale staf van het Bosnisch-Servische leger. Tegenover hem stonden voortaan niet alleen gewapende eenheden, maar ook steden, dorpen en burgers. Hij werd de machtigste uitvoerder op het slagveld van de politieke doelstellingen van Radovan Karadžić.

De oorlog van Mladić draaide niet alleen om het veroveren van grondgebied. Zoals uit de rechterlijke uitspraken blijkt, leidde hij de militaire tak van een gezamenlijk crimineel plan dat erop was gericht Bosniakken en Kroaten blijvend uit bepaalde gebieden te verdrijven. Deportatie, concentratiekampen, marteling, seksueel geweld, moord en terreur waren de middelen waarmee dit plan werd uitgevoerd.

Ratko Mladić in militair uniform in 1993, tijdens de Bosnische Oorlog.

DE BELEGERING DIE SARAJEVO DE ADEM BENAM

Sarajevo, de hoofdstad van Bosnië en Herzegovina, lag bijna vier jaar onder artillerievuur en sluipschuttersterreur van Bosnisch-Servische eenheden. Mensen werden doelwit wanneer zij water gingen halen, in de rij stonden voor brood, in de tram stapten of hun kinderen probeerden te beschermen. De belegering, waarbij meer dan tienduizend mensen omkwamen, ging de geschiedenis in als een van de langste en meedogenloosste stadsbelegeringen van het moderne Europa.

De rechters in Den Haag oordeelden dat het zaaien van terreur onder burgers geen toevallig gevolg was, maar een doelbewust toegepaste militaire methode. De troepen onder bevel van Mladić wilden het dagelijks leven in de hoofdstad onmogelijk maken en de bevolking tot overgave dwingen.

SREBRENICA: GENOCIDE IN EEN “VEILIG GEBIED”

De Verenigde Naties hadden Srebrenica uitgeroepen tot “veilig gebied”. De bescherming ervan was toevertrouwd aan de Nederlandse eenheid Dutchbat. Maar toen de troepen van Mladić in juli 1995 oprukten, stortte die veiligheidsparaplu in. Onvoldoende bewapening, een onduidelijke opdracht, uitblijvende luchtsteun, gegijzelde Nederlandse militairen en verlamde internationale besluitvorming lieten duizenden mensen weerloos achter.

Duizenden Bosniakse vrouwen, kinderen en ouderen verzamelden zich rond de bussen waarmee zij uit Srebrenica zouden worden weggevoerd. De meeste mannen en jongens werden van hun families gescheiden.

Op 11 juli trok Mladić voor het oog van de camera’s Srebrenica binnen. Bij de bussen met vrouwen, kinderen en ouderen sprak hij geruststellende woorden en deelde hij snoep uit aan kinderen. Op hetzelfde moment werden mannen en jongens van hun families gescheiden, gevangengenomen en naar plaatsen gebracht waar zij zouden worden gedood. In de daaropvolgende dagen werden meer dan achtduizend Bosniakse mannen en jongens systematisch vermoord. Hun lichamen werden in massagraven gelegd. Om bewijsmateriaal te verbergen, werden sommige graven later met graafmachines geopend en werden de stoffelijke resten naar andere plaatsen overgebracht.

Mladić met Bosnisch-Servische militairen na de val van Srebrenica op 11 juli 1995.

Internationale rechtbanken erkenden deze massamoord als genocide. De veroordeling van Mladić berustte niet alleen op zijn algemene verantwoordelijkheid op het slagveld, maar ook op zijn beslissende bevelvoerende rol bij de moorden en gedwongen deportaties in Srebrenica.

De witte grafstenen die naast elkaar staan op de begraafplaats van het Srebrenica-Potočari Memorial Center zijn de stille getuigen van de misdaad tegen de menselijkheid die Mladić achterliet.

HET GLAS DAT HIJ SAMEN MET KARREMANS HIEF

Een van de aangrijpendste beelden die de tragedie van Srebrenica in het Nederlandse geheugen heeft gegrift, toont luitenant-kolonel Thom Karremans, commandant van Dutchbat, die aan dezelfde tafel het glas heft met Ratko Mladić. De opname werd gemaakt tijdens de besprekingen op de avond van 11 juli 1995. Karremans stond onder zware druk vanwege het lot van zijn militairen, de gijzelaars en de tienduizenden burgers die zich in Potočari hadden verzameld. Mladić gedroeg zich als de onbetwiste meester aan tafel en combineerde dreigementen met gespeelde beleefdheid.

Ratko Mladić links en Dutchbat-commandant Thom Karremans in het midden. Het glas dat zij na de val van Srebrenica hieven, werd het symbool van een Nederlandse wond die nooit is geheeld.

Op Karremans’ verdediging, met de strekking “Ik ben slechts de pianist, schiet niet op de pianist”, zou Mladić hebben geantwoord: “Je bent een slechte pianist.” De aangeboden drank en het geheven glas veranderden vervolgens in een beeld van overgave. Hoewel er meer dan dertig jaar zijn verstreken, roept deze opname van enkele seconden in Nederland nog altijd gevoelens van schaamte, woede en machteloosheid op.

Het zou echter een onvolledige voorstelling van de werkelijkheid zijn om de historische verantwoordelijkheid uitsluitend op de schouders van Karremans te leggen. Dutchbat werd zonder voldoende manschappen en zware wapens op een vrijwel onuitvoerbare missie gestuurd. Verzoeken om luchtsteun werden vertraagd, de internationale bevelslijn functioneerde niet en politieke besluitvormers durfden geen risico te nemen. Toch eindigde daarmee de discussie over de Nederlandse verantwoordelijkheid niet. Men kon niet verhinderen dat Bosniakse mannen die bescherming zochten, werden weggevoerd en signalen van oorlogsmisdaden werden niet tijdig en krachtig gerapporteerd.

Na de publicatie in 2002 van het omvangrijke Srebrenica-rapport van het NIOD trad het kabinet-Kok collectief af. De Hoge Raad oordeelde in 2019 dat de Nederlandse staat in beperkte mate aansprakelijk was voor de schade die voortvloeide uit de evacuatie van ongeveer 350 mannen uit de Dutchbat-compound in Potočari. In 2022 bood premier Mark Rutte zijn excuses aan de militairen van Dutchbat III aan, omdat zij op een onmogelijke missie waren gestuurd. Voor de nabestaanden bleef echter steeds dezelfde vraag bestaan: waarom werden de mensen aan wie bescherming was beloofd, niet beschermd?

ZESTIEN JAAR OP DE VLUCHT EN EEN VALSE IDENTITEIT

Mladić, na zestien jaar op de vlucht in 2011 opgepakt in Lazarevo, wordt tussen Servische politiemensen naar de rechtbank gebracht.

De eerste aanklacht tegen Mladić werd in juli 1995 opgesteld. Toch kon hij jarenlang uit handen van justitie blijven. Tijdens het bewind van Milošević zou hij bescherming hebben genoten en zich vrij hebben bewogen in Belgrado en op militaire terreinen. Nadat de politieke verhoudingen veranderden, dook hij onder. Zijn familie probeerde hem op een gegeven moment zelfs officieel dood te laten verklaren.

Aan zijn vlucht kwam op 26 mei 2011 een einde. Hij werd gevonden in het huis van een familielid in het Servische dorp Lazarevo. Hij had een vals identiteitsbewijs en twee pistolen bij zich. Jarenlang werd gediscussieerd over het netwerk dat hem verborgen hield. Vijf dagen later werd hij naar Den Haag overgebracht. Zo eindigde een vlucht van zestien jaar in een cel van vijftien vierkante meter in Scheveningen.

HIJ ERKENDE HET HOF NIET EN TOONDE GEEN BEROUW

Mladić tijdens de eerste fase van zijn proces in Den Haag, dat in 2012 begon.

Het proces tegen Mladić begon in 2012. Tijdens de zittingen werd hij geregeld woedend, beschuldigde hij het hof van partijdigheid en presenteerde hij zichzelf als verdediger van het Servische volk. Op 22 november 2017 werd hij schuldig bevonden aan tien van de elf aanklachten. Voor genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden kreeg hij levenslang. Omdat hij bij het voorlezen van het vonnis begon te schreeuwen en tieren, werd hij uit de rechtszaal verwijderd.

De uitspraak op 22 november 2017: Mladić werd wegens genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld.

Op 8 juni 2021 bevestigde de beroepskamer de veroordelingen en de levenslange gevangenisstraf. Met meer dan vijfhonderd zittingsdagen, honderden getuigen en duizenden bewijsstukken werd het dossier niet alleen het verslag van één man, maar ook van een stelselmatige vernietigingspolitiek. Mladić toonde tot het einde geen berouw.

Mladić tijdens de behandeling van zijn hoger beroep op 8 juni 2021. Zijn veroordelingen en levenslange gevangenisstraf werden definitief bevestigd.

OOK IN DE GEVANGENIS KON HIJ MET NIEMAND OVERWEG

De VN-gevangenis in Scheveningen is geen gewone gevangenis. Voormalige staatshoofden, generaals en militieleiders verbleven er in dezelfde gangen. Er gold een regime waarbij gedetineerden elkaar overdag in gemeenschappelijke ruimten konden ontmoeten, maaltijden konden bereiden en konden sporten. Mladić liet zijn autoritaire houding van het slagveld echter niet achter de celdeur.

Volgens informatie die mij vanuit kringen rond de gevangenis bereikte, was Mladić niet geliefd bij andere gedetineerden en personeelsleden. Hij kon met bijna niemand overweg, maakte overal bezwaar tegen en klaagde voortdurend, van de medische verzorging tot de dagelijkse gang van zaken. Zijn harde taal, hooghartige houding en woede-uitbarstingen leidden tot steeds meer klachten over hem. Vanwege de vertrouwelijkheid binnen de gevangenis zijn deze bijzonderheden niet volledig via officiële verslagen openbaar gemaakt. Wat hier wordt vermeld, berust daarom op informatie uit kringen rond de gevangenis in Den Haag.

De gevangenis bood evenwel medische zorg volgens internationale normen. Mladić kampte in de loop der jaren met beroertes, hart- en vaatproblemen, cognitieve achteruitgang en andere ernstige aandoeningen. Zijn familie en advocaten stelden herhaaldelijk dat de behandeling ontoereikend was en vroegen om overbrenging naar Servië of vrijlating op humanitaire gronden. In het voorjaar van 2026 erkende het hof dat zijn toestand zeer ernstig was en dat hij zich in de laatste levensfase bevond. Het wees het verzoek om vrijlating echter af, omdat hij in Nederland uitgebreide en menswaardige zorg kreeg en elders geen aanvullende behandeling beschikbaar was.

ZELFS BIJ DE DOOD VAN ZIJN DOCHTER VIEL DE SCHADUW VAN DE OORLOG

Een van de donkerste gebeurtenissen in het privéleven van Mladić was de dood van zijn 23-jarige dochter Ana, studente geneeskunde, die in 1994 met het pistool van haar vader een einde aan haar leven maakte. De familie beweerde dat er mogelijk iets anders achter haar dood zat. Vrienden en getuigen uit die periode vertelden daarentegen dat de jonge vrouw diep geschokt was door wat zij over haar vader had gehoord en door de morele verwoesting van de oorlog. Na zijn arrestatie vroeg Mladić, voordat hij naar Den Haag werd overgebracht, als een van zijn laatste wensen het graf van zijn dochter te mogen bezoeken.

Zelfs deze tragedie leidde bij hem niet tot een zichtbare gewetensstrijd. In de rechtszaal richtte hij zich niet op de slachtoffers, maar voortdurend op zichzelf en op de zaak die hij beweerde te vertegenwoordigen.

NA ZIJN DOOD BEGON EEN NIEUWE STRIJD

De dood van Mladić bracht twee verschillende herinneringswerelden op de Balkan opnieuw tegenover elkaar. Voor de Moeders van Srebrenica was hij het gezicht van de genocide die hun kinderen, echtgenoten en broers van hen had weggenomen. Voor sommige Servische nationalisten bleef hij, ondanks alle rechterlijke uitspraken, “de generaal die zijn volk verdedigde”. António Guterres, secretaris-generaal van de Verenigde Naties, benadrukte dat de uitspraken van de rechtbanken een onlosmakelijk deel van het historische verslag vormen en keerde zich tegen de verheerlijking van oorlogsmisdadigers.

Achter de spanningen in Den Haag gaan deze twee werelden schuil. Aan de ene kant staan families die jarenlang naar botresten zochten om namen op grafstenen te kunnen laten zetten. Aan de andere kant staan degenen die de definitieve uitspraak over genocide verwerpen. De dood van Mladić maakte geen einde aan dit conflict. Integendeel, alle vragen die onder het tapijt waren geveegd, kwamen opnieuw aan de oppervlakte.

BIJ LEVEN WAS HIJ EEN MONSTER, NA ZIJN DOOD WERD HIJ EEN SPIEGEL

Ratko Mladić is er niet meer. Zijn dood samenvatten met de woorden “een oorlogsmisdadiger is in de gevangenis overleden” zou echter de zware verantwoordelijkheid verkleinen die de geschiedenis ons heeft nagelaten. Achtergebleven zijn de witte grafstenen van Srebrenica, de kogelgaten van Sarajevo, verscheurde families, ontkende misdaden en een beul die als held wordt verheerlijkt.

Ook voor Nederland is het dossier niet gesloten. Het glas dat Karremans met Mladić hief, de te laat gekomen vliegtuigen, de falende bevelslijn, het aftreden van het kabinet-Kok, het oordeel over de aansprakelijkheid van de staat en de excuses die pas jaren later volgden, zijn allemaal onderdelen van hetzelfde verhaal.

Bij leven was Mladić een “monster”. Na zijn dood werd duidelijk wie naast de slachtoffers staat en wie in de schaduw van de beul blijft. De gemelde spanningen in Den Haag zijn daarvan het nieuwste en meest aangrijpende teken.

BEKNOPTE CHRONOLOGIE