Rotterdam Başkonsolosluğumuzun rezidansında düzenlenen resepsiyonda, SS Karadeniz Gemisi’nin Hollanda’ya gelişinin 100’üncü yılı törenle kutlandı.

Atatürk’ün talimatıyla Avrupa’ya gönderilen SS Karadeniz, yalnızca Türk ürünlerini değil, genç Cumhuriyet’in çağdaş yüzünü de dünyaya tanıttı.

Rotterdam’daki 100. yıl resepsiyonu, Türkiye ile Hollanda’nın ortak tarihine ışık tutan unutulmuş bir başarı hikâyesini yeniden gündeme taşıdı.

Yakın zamanda gizliliği kaldırılan diplomatik bir belge, SS Karadeniz’in Amsterdam’a uğramasının tesadüfî bir tercih değil, dönemin diplomatik planlamasının sonucu olduğunu ortaya koyuyor.

(Haberin Hollandacası en altta.
De Nederlandse versie staat onderaan)

Bundan tam 100 yıl önce genç Türkiye Cumhuriyeti’nin çağdaş yüzünü Avrupa’ya tanıtmak amacıyla yola çıkan SS Karadeniz, bu kez Rotterdam’da tarihî bir anmayla yeniden gündeme geldi. Geminin Hollanda’ya gelişinin 100. yılı dolayısıyla düzenlenen etkinlikte, aynı zamanda Kabotaj Bayramı’nın 100. yılı da anıldı. Böylece yalnızca tarihî bir gemi değil, Türkiye ile Hollanda’nın ortak tarihine ışık tutan unutulmuş bir başarı hikâyesi de yeniden gündeme taşındı.

Lahey Büyükelçimiz Fatma Ceren Yazgan’ın himayelerinde, Rotterdam Başkonsolosluğumuzun rezidansında düzenlenen anlamlı resepsiyon, yalnızca bir yıl dönümü kutlaması değil, Cumhuriyet tarihinin önemli bir sayfasını yeniden hatırlatan özel bir buluşma oldu.
Denizcilik sektörü temsilcileri, iş dünyası, davetliler ve Türk toplumunun önde gelen isimlerinin katıldığı gecede, Türkiye’nin denizlerdeki bağımsızlığının simgesi olan Kabotaj Bayramı’nın 100. yılı ile SS Karadeniz Gemisi’nin Hollanda’ya gelişinin 100. yılı birlikte anıldı.

Resepsiyonda açılan “SS Karadeniz: Denizcilik Dostluğunun Bir Asrı” sergisi büyük ilgi gördü. Canlı müzik dinletisi ve Türk mutfağından ikramlarla zenginleşen programda, bundan tam bir asır önce Amsterdam Limanı’na ulaşan SS Karadeniz’in, Türkiye ile Hollanda arasında kurduğu dostluk köprüsü bir kez daha hatırlandı. Sergide yer alan fotoğraflar, belgeler ve yakın zamanda gizliliği kaldırılan diplomatik yazışmalar, genç Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki modernleşme ve dışa açılma vizyonunu gözler önüne serdi.

Kutlama, yalnızca tarihî bir anma programı olmanın ötesinde, denizcilik sektörünün önemli temsilcilerini de bir araya getirdi. Hollanda’da faaliyet gösteren Türk denizcilik profesyonelleri, Türkiye’den gelen sektör temsilcileri ve uluslararası denizcilik camiasından davetliler, hem Cumhuriyetimizin denizcilik mirasını birlikte andılar hem de meslekî ilişkilerini geliştirme fırsatı buldular. Katılımcılar, bu tür buluşmaların Türkiye ile Hollanda arasındaki denizcilik iş birliğini daha da güçlendirdiğini dile getirdiler.

Nitekim Hollanda’da faaliyet gösteren uluslararası denizcilik şirketlerinden Miklagard Ship Management da resepsiyona katılarak, etkinliği Türkiye’nin denizcilik mirasını yaşatan önemli bir buluşma olarak değerlendirdi.

Kutlamaya katılanların ortak görüşü ise dikkat çekiciydi. Kabotaj Bayramı’nın 100. yılı vesilesiyle yapılan değerlendirmelerde, Türkiye’nin denizlerdeki egemenliğinin temelini atan Gazi Mustafa Kemal Atatürk saygı ve minnetle anıldı.

Bugün unutulmuş gibi görünen SS Karadeniz, aslında Cumhuriyet tarihinin en vizyoner projelerinden biriydi. Pek çok kişinin adını ilk kez duyduğu bu gemi, Cumhuriyet’in uluslararası alandaki ilk büyük tanıtım hamlelerinden biriydi.
Atatürk’ün talimatıyla hazırlanan bu yüzen sergi, yalnızca Türk ürünlerini Avrupa’ya tanıtmakla kalmamış; sanatçıları, yazarları, gazetecileri ve Cumhurbaşkanlığı Orkestrası ile birlikte genç Cumhuriyet’in çağdaş yüzünü de Avrupa limanlarına taşımıştı. Bu tarihî yolculuğun en önemli duraklarından biri Amsterdam’dı.

Üstteki fotoğraflarda solda: Rotterdam Başkonsolosluğumuzun rezidansında açılan “SS Karadeniz – Denizcilik Dostluğunun Bir Asrı” sergisinin afişi, Cumhuriyet’in denizcilik vizyonunu ve Türkiye ile Hollanda arasındaki tarihî dostluğu simgeliyor.
Sağda: SS Karadeniz’in 1926 yılında Amsterdam Limanı’na gelişini gösteren fotoğraf ile, bu tarihî ziyareti haber yapan dönemin Hollanda gazetelerinden bir kupür. Genç Türkiye Cumhuriyeti’nin Avrupa’ya açılan bu önemli tanıtım hamlesi, Hollanda basınında da geniş yer bulmuştu.

Geminin Amsterdam’a gelişi, dönemin Hollanda gazetelerinde geniş yer bulmuş; genç Türkiye Cumhuriyeti’nin çağdaş yüzünü Avrupa’ya tanıtmayı amaçlayan bu girişim, kamuoyunda büyük ilgiyle karşılanmıştı. Bu konu yıllar önce dikkatimi çekmiş; Hollanda televizyonunun hazırladığı belgeseli, dönemin gazete arşivlerini ve çeşitli tarihî kaynakları inceleyerek kapsamlı bir araştırma dosyası hazırlamıştım. Aradan yıllar geçti… Ancak SS Karadeniz’in taşıdığı vizyon hiç değişmedi. O, bugün de Cumhuriyetimizin dünyaya açılan ilk büyük tanıtım hamlelerinden biri olarak aynı gururla hatırlanıyor.

BÜYÜKELÇİ YAZGAN’DAN DİKKAT ÇEKEN DEĞERLENDİRME

Kutlamanın ardından görüştüğüm, Lahey Büyükelçimiz Sayın Fatma Ceren Yazgan, etkinliğin yalnızca bir anma programı olmadığını, aynı zamanda Türkiye ile Hollanda’nın ortak tarihine yeniden dikkat çekmeyi amaçladığını ifade etti.
Büyükelçi Yazgan, “Beni düşündüren konulardan biri de, iki ülkenin ortak geçmişine ait bu kadar ilginç hikâyelerin bugün Hollanda basınında neden yeterince yer bulmadığıdır.” değerlendirmesinde bulundu.

SERGİNİN EN DİKKAT ÇEKEN BELGESİ

Sergide yer alan ve yakın zamanda gizliliği kaldırılan aşağıdaki tarihî belge de büyük ilgi gördü. Amsterdam Başkonsolosu Numan Tahir’in Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği yazıda, SS Karadeniz’in Rotterdam yerine Amsterdam’a uğramasının Türkiye’nin tanıtımı açısından daha uygun olacağı savunuluyor. Mektupta ayrıca, geminin tanıtım faaliyetlerinin Lahey Büyükelçiliği ile Amsterdam Başkonsolosluğu tarafından başarıyla yürütülebileceği belirtilirken, yalnızca bu ziyaret için Rotterdam’da yeni bir başkonsolosluk açılmasına gerek olmadığı ifade ediliyor. Bununla birlikte, ileride ticari ilişkiler açısından yararlı görülmesi hâlinde Rotterdam’da bir fahri başkonsolosluk kurulabileceği, ancak bu görev için uygun kişinin şimdiden belirlenmesi gerektiği de Dışişleri Bakanlığı’nın dikkatine sunuluyor.

Bu belge, SS Karadeniz’in Amsterdam’a uğramasının tesadüfî bir tercih değil, dönemin diplomatik değerlendirmeleri sonucunda şekillendiğini göstermesi bakımından ayrı bir önem taşıyor.

                                   ************************************************

Aşağıda okuyacağınız araştırma yazısı, yıllar önce hazırlanmış olup, tarihî bütünlüğünü korumak amacıyla hiçbir değişiklik yapılmadan yeniden yayımlanmaktadır.

İŞTE YILLAR ÖNCE HAZIRLADIĞIM O ARAŞTIRMA…

SS KARADENİZ GEMİSİNİN YOLCULUK HİKÂYESİ…

ATATÜRK’ÜN AVRUPA’YA KÜLTÜR ÇIKARTMASI…

Avrupa limanlarına gönderilen Karadeniz Gemisi’nde, Kütahya Çinileri, halılar, Hacı Bekir lokumları, kehribar ve kıymetli taşlarla yapılmış süslemeler, yerli bezler ve işlemeler, antikalar, hububat, tıbbi ilaç, ahşap ve deri mamülleri, madenler, Bursa ve Hereke kumaşları teşhiri yanında, Türk insanının modernliği sergilenmişti.

İlhan KARAÇAY derledi:

Hollanda televizyonu, Atatürk’ün 96 yıl önce Avrupa gezisine çıkan Karadeniz Gemisi hakkında “Türkiye 1926”dan bu yana Avrupalı olmak istiyor” başlıklı bir belgesel yayınlamıştı.

Üçüncü Kanal’da yayınlanan, ‘Andere Tijden’ (Başka Zamanlar) adlı programda, 1926 yılında Karadeniz Gemisi’nin 3 aylık Avrupa gezisi anlatıldı.

“Türkiye 1926’dan bu yana Avrupalı olmak istiyor” başlığıyla yayınlanan belgeselde, Türkiye’nin AB’ye üyelik başvurusuyla değil, cumhuriyetin kurulduğu ilk yıllarından bu yana çağdaş batı değerlerini benimsemiş bir ülke olduğu görüşüne yer verildi. Belgeselde, Türkiye’nin Karadeniz Gemisi ile başlayan tanıtım gezisinde, Batı ile arasındaki bütün engelleri

kaldırmak istediği, bunun için “Seyyar Sergi” adıyla 1926 yılında 12 ülkenin 16 limanına uğradığı, bunlar arasında Amsterdam’ın da yer aldığı anlatıldı.

Karadeniz Vapuru’nun seyahatinde izleyeceği güzergah haritası.

Hollanda’dan 1924 yılında alınan Karadeniz Gemisi, 1926’da üç aylık bir süre için dönemin tanınmış sanat ve kültür adamları ve Türk ihraç ürünlerinin yer aldığı bir sergiyle Avrupa ülkeleri turuna çıktı. Ziyaretler sırasında, gemideki sergi gezildi, akşamları ise balo düzenlendi. Zeki Üngör yönetimindeki Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası eşliğinde dans edildi. Ziyaret edilen kentin ileri gelenleri bu balolara katıldı.

Belgeseli hazırlayan Fatush Production, tura katılanlar arasında Vala Nurettin, Kemalettin Kamu, Celal Esat Arseven, Bal Mahmut, ilk kadın milletvekili Mebrure Gönenç, Celal Bayar’ın gelini Zekiye Hanım ve Galip Bahtiyar. Atatürk tanıtım turuna gemiyi teftiş ettikten sonra Mudanya’dan katıldı ve Bandırma’da indi.

Hollanda’dan 1924 yılında (Rotterdamsche Lloyd) firmasından alınan Karadeniz Gemisi, Atatürk’ün

isteğiyle 1926 yılında Batı’ya üç aylık bir süre için, dönemin tanınmış sanat ve kültür adamları ve Türk ihraç ürünlerinin yer aldığı bir sergiyle, Avrupa ülkeleri turuna çıktı.

13 Haziran 1926 sabahı Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Mudanya Limanında gemiyi denetledikten sonra, bu yüzer serginin tarihi misyonunu tamamlaması dileğiyle startı verildi ve 10/07/1926’da S/S Karadeniz doğduğu sulara dönmenin sevinci içinde Hollanda kara sularındaydı.

Gemi, Amsterdam’da Venler Doku’na alındı ve serginin ziyareti süresince halka sunulan etkinliklerin en unutulmazı, Zeki Öngören şefliğindeki orkestranın Centraal Park’ta verdiği klasik Batı Müziği konseriydi. 10 Temmuz 1926 günü Amsterdam limanına vardığında, geminin güvertesinde çalınan Hollanda Milli Marşı, Hollandalıları çok duygulandırdı ve binlerce ziyaretçi gemiye akın etti. Aynı gün Amsterdam Belediye Başkanı Willem de Vlugt ve T.C.Lahey Büyükelçisi Esat Bey de gemiyi karşılayıp gezdiler.

BELGESELİN ORTAYA ÇIKIŞ ÖYKÜSÜ

Her şey Hollanda’daki Fatusch firmasından araştırmacı Eray Ergeç’in, gazete ve arşivlerini tararken, 1926 yılında Hollanda’ya gelen bir Türk sergi gemisinin haberini görmesiyle başladı. Haber, Atatürk’ün isteğiyle, genç Türkiye Cumhuriyeti’ni tanıtmak amacıyla Avrupa limanlarını dolaşan seyyar sergi gemisi Karadeniz’in, Amsterdam limanına konuk oluşunu anlatıyordu.

Tarihin tozlu raflarında unutulan bu gemi ve düzenlenen sefer üzerine başlayan araştırmaların kapsamı, devreye Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi Bölüm Başkanı Prof. Dr. Bülent Çaplı ve ekibinin girmesiyle genişletildi. Bülent Özkam’ın desteğiyle ulaşılan arşivler taranıp, serginin son tanıkları ve onların yakınlarıyla görüşmeler yapıldıkça, gemi ve seyahatle ilgili ilginç hikayeler ortaya çıkmaya başladı.

İki yılı aşkın bir süre boyunca, dünyanın önemli  arşivlerinde konu ve döneme dair araştırmalar yapıldı. Karadeniz’in Avrupa limanlarındaki ziyaretlerini gösteren görüntü, fotoğraf ve belgelere ulaşıldı. Seyyar serginin izini süren ekip, Garanti Bankası ve Netherlands Culture Fund’un katkılarıyla hazırladığı belgeselle Karadeniz gemisini gün ışığına çıkardı.

Genel koordinatörlüğünü Fatusch firmasından Gülay Orhan’ın üstlendiği  belgeselin hazırlıkları, dört merkezden sürdürüldü. Araştırma ve koordinasyon için Amsterdam kullanılırken, Bülent Çaplı ve Bülent Özkam çalışmalarını Ankara’dan yürüttü. Metin, Tannur Arat ve Nedim Olgun tarafından Ankara’da kaleme alınırken, belgeselin “seyir defteri” bölümleri Kaptan Süreyya Gürsu, Celal Esat Arseven  ve Orhan Kızıldemir’in anılarından derlenerek hazırlandı. Birçok başarılı belgesel ve reklam filminin müziklerine imza atan Emre Irmak, belgeselin özgün müziklerini İstanbul’da yaptı. Belgeselin yönetmeni Soner Sevgili ise projeye ekibiyle birlikte Denizli’den katıldı. Kurgu ve post prodüksiyon, Kapo yönetimindeki genç bir ekip tarafından gerçekleştirildi.

KARADENİZ GEMİSİ HAKKINDA

* 4.731 gros tonluk Karadeniz gemisi, Avrupa yolculuğu öncesinde Haliç’e alınarak 3 ay boyunca bakım ve onarımdan geçti. Sefer kabiliyetini artırmak amacıyla her yeri elden geçirilen gemide, teksimatı Mimar Asım Bey tarafından yapılan satış ve numune daireleri oluşturuldu.

Satış dairesine tekel ürünleri, İş Bankası şubesi, Kütahya Çinileri, halılar, Hacı Bekir lokumları, kehribar ve kıymetli taşlarla yapılmış süslemeler, yerli bezler ve işlemeler, sanayi nefise meşheri ve antikalar yerleştirildi. Numune dairesinde ise hububat, tıbbi ilaç, ahşap ve deri mamülleri, Beykoz fabrikası ürünleri, madenler, Bursa ve Hereke kumaşları teşhir edildi.

*Geminin sigara salonu, istihbarat bürosu olarak ayrıldı. Kışlık bahçesine TCDD’ nin reklamları kondu.

* Seferde, bir süvari, bir 2. kaptan, üç 3. kaptan , 7 güverte zabiti kaptan, bir doktor , 2 telsiz memuru ve 7 makine zabiti görev aldı.

* Kamalaralarda çalışacaklar, güverte ve makina görevlileriyle birlikte toplam 125 kişilik bir kadro oluştu.

* 95 kişilik sergi heyeti ve memurlarının yanı sıra, 47 kişiik Riyaset-i Cumhur Orkestrası, iaşe işleriyle meşgul olan 18 kişi de dahil edildiğinde, sefere toplam 285 kişi katıldı.

* Limanlara giriş-çıkış için 44 kılavuz kaptanın eşlik ettiği Karadeniz gemisinin seferi, 40 gün 16 saati seyir, 16 gün 6 saati limanda olmak üzere toplam 86 gün 22 saat sürdü. 2.778 ton kömür tüketerek 9.986 deniz mili kat eden gemi, 12 Avrupa ülkesinin 16 limanına uğradı.

* Gemide 16 balo düzenlendi, hariçte 36 ziyafete iştirak edildi.

* Sefer masraflarının 600.000 lira olduğu, bütün limanlarda gemiyi ziyaret edenlerin 65.000 kişiye ulaştığı tahmi ediliyor.

SEKSEN ALTI GÜN SÜREN YOLCULUK

Belgeseli izleyenler, Avrupa yolculuğu öncesi Haliç’te üç ay süren özel bir bakıma alınmış Karadeniz Vapuru’nun dümen suyuna kapılıp, tam seksen altı gün süren yolculuğu, sefere katılan sanatçı, gazeteci, milletvekili, öğretmen, müzisyen ve denizcilerden oluşan toplam 285 kişinin, genç Türkiye Cumhuriyeti’ni “dosta düşmana tanıtmak için” nasıl olağanüstü bir çaba gösterdiğini, henüz üç yaşındaki Türkiye Cumhuriyeti milletvekillerinin buna kaynak bulmak için nasıl çırpındıklarını ibret ve gururla izliyor.

Ticaret Vekili Ali Cenani Bey’in meclis kürsüsünde, “Efendiler… Bir ticaret sergisi meydana getirmek kolay bir şey değildir. Bunun yerine bir seyyar sergi teşkilini düşündüm. Seyr-i Sefain’den bir vapur alalım. Mesela Karadeniz Vapuru’nu…” diye başlayan konuşmasının yarattığı ateşi, hummalı çalışmaları ve sonunda Marmara’nın solgun mavi sularını köpürterek yola çıkan beyaz bir geminin, Dolmabahçe’deki bir yatta, mavi gözleri çakmak çakmak, sarışın bir adam tarafından beyaz bir mendil sallanarak nasıl uğurlandığını görüyor. O sarışın adamın daha yedi yıl önce, 19 Mayıs 1919’da ülkeyi kurtarmak için Samsun’a böyle bir vapur yolculuğu yapmış olduğunu düşünenler de bir cumhuriyetin nasıl doğduğunu görüp alabildiğine gururlanıyor.

Değerli Okurlarım,
Atatürk’ün, modern Türkiye’yi sergilemek için Avrupa limanlarına gönderdiği Karadeniz Gemisi ile ilgili olarak pek çok yayın yapılmıştı. Bu yayınlarda bazı hayalci yazarlar, Türk imajının bir parçası olan Fes konusunu suistimal etmişlerdir. Sizlere, o zaman Hollandalı bayan yazar Laura van Hasselt’in kaleme almış olduğu yazıyı tercüme olarak sunuyorum.
Van Hasselt, Hollandalı bir meslektaşının, Fes konusunu nasıl suistimal ettiğini anlatan yazısının orijinal Hollandacasını altta bulacaksınız.

Sergi gemisi SS Karadeniz Amsterdam’ı ziyaret etti

Gemide Türk ürünlerinden bir seçki vardı ve seçkin bir grup gemiyle yola çıktı. Devlet orkestrası dahil. Temmuz 1926’da SS Karadeniz vapuru birkaç günlüğüne Amsterdam’a uğradı. Kemal Atatürk’ün modern Türkiye’sini tanıtmak için yüzen bir sergi. Ziyaret oldukça heyecan yarattı, ancak stereotipi klişeler inatçı kaldılar.

“Güzel bir Pazar günü, Amsterdam’ın yarısı dışarı çıkmıştı; diğer yarısı ise Vondelpark’ta temiz havanın ve yeşilliğin tadını çıkaracak.” diye yazmıştı Aigemeen Handelsblad muhabiri.
Günlerden 12 Temmuz 1926.

Muhabire göre, dünya hâlâ güzel bir şekilde yaşamanın peşinde. Bir gün önce öğle üzeri Vondelpark’ta bir müzik programı izlemiş. Orada binlerce kişi tarafından izlenen orkestra, Karadeniz’in yolcularından oluşan fesli adamlardan kurulmuş. Bu son cümle çok çarpıcıdır. 1926’nın Amsterdam’ında böylesi egzotik ve fesli bir orkestrayı binlerce kişinin izlemiş olması çok ilginçti. Ama bu yazılan olmadı. Fesli bir tek kişi bile yoktu. Zira Türkiye’de fes kullanmak bir yıl önce yasaklanmıştı ve bunun cezası ölümdü. Amsterdam’daki Türk orkestrasında bir kişi dahi fesli değildi. Kimi fötr şapkalı, kimi de açık başlıydı. Fesli insanları kafasında yaratan tek kişi Algemeen Handelsblad muhabirinin kendisiydi.

Daha çok ‘Atatürk’ olarak anılan Mustafa Kemal Paşa, Türkiye’den uzaklarda yapılan bu gösterilerden gelen raporları dikkatle izliyordu. Vondelpark’taki gösterinin amacı, modern Türklerin artık fes veya peçe takmadığını göstermekti. Ayrıca, mükemmel Batı müziği de icra edebilen Türk orkestrası caz müziği ve hatta Schubert’ten de parçalar sundular. Ama gazetede bu güzellikler yoktu. Ne mutlu ki, Neyse ki, Türkiye cumhurbaşkanının Algemeen Handelsblad’ı görme ve okuma şansı yüksek değildi.

ELİT LAİKLER

Fes yasağı, ‘Türklerin Babası’ anlamına gelen Atatürk’ün radikal reform programının bir parçasıydı. Daha üç yıl önce Türkiye, Cumhuriyeti ilan etmişti. 1923’te asırlık Osmanlı İmparatorluğu (‘Avrupa’nın hasta adamı’) ile padişahlar, türban ve fes dönemi sona erdi. Artık Türkiye çağdaş olmak zorundaydı.
Atatürk, kendisi için fazla dindar, fazla eski kafalı veya fazla Doğulu olan her şeye savaş açtı. Yeni Türkiye cumhuriyetçi, laik ve her şeyden önce Avrupalı ​​olmalıydı. 1920’lerde Avrupa Birliği olsaydı ilk kapıyı Atatürk çalardı.

1926 yazında, yeni Türkiye’yi tanıtmak için, bir sergi gemisi önemli Avrupa limanından geçti: SS Karadeniz. Buharlı gemi aslen Rotterdam’dan geldi. SS Wilis olarak, yıllarca Hollanda’nın Doğu Hint Adaları’nda, Rotterdamsche Lloyd için yelken açmıştı. 1924’te Wilis, Türkiye’ye satıldı ve burada yeniden adlandırıldı ve modern Türkiye hakkında yüzen bir sergiye dönüştürüldü.

Gemide her türlü Türk ürünü ve laik seçkinlerden seçilmiş bir grup vardı. Yazarlar, gazeteciler, mimarlar, filozoflar, işadamları, koca bir banka şubesi… Ve tüm devlet orkestrası, 50 kişilik.

Karadeniz, Haziran 1926’da Konstantinopolis’ten ayrıldı (resmi olarak 1930’dan itibaren İstanbul). Cezayir üzerinden 10 Temmuz’da Amsterdam’a gitmeden önce Barselona, ​​​​Le Havre, Liverpool ve Londra’ya gitti.

“Çok bulutluydu. Küçük dalgaların okşamasıyla Amsterdam’a doğru yola çıktık. Gemi bir kadının kalçası gibi hafifçe sallanıyor.” diye yazmış Kaptan Süreya Gürsu anılarında. Karadeniz, Hollanda-Amerika Hattı’nın Westerdoksdijk üzerindeki iskelesinde dört gün boyunca izlendi. Gemi daha sonra Hamburg, Stockholm, Leningrad, Kopenhag, Anvers, Marsilya, Napoli ve nihayet tekrar Konstantinopolis’e devam etti.

ATATÜRK’TEN BİR BAŞ OKŞAMA

2004’te, Avrupa Birliği’nin Türkiye’nin üyeliğine ilişkin kararından hemen önce, tarih programı ‘Andere Tijden (Başka Zamanlar)’ Karadeniz hakkında bir program yayınlamıştı. İki yıl sonra da ‘‘A Voyage into the Future’ (Geleceğe Yolculuk’) belgeseli takip etti).

Andere Tijden programında, sağ kalan son yolculardan biri olan Nevin Demirhan Pertev ile bir söyleşi yapmıştı. Nevin hanım, Almanya’da eğitim görmüş, Türk ordusunda general olan babasıyla seyahate çıkmasına izin verildiğinde henüz 16 yaşındaydı. Türk cumhurbaşkanının kafileye kişisel olarak iyi yolculuklar dilemek için Mudanya’ya nasıl geldiğini anlattı.

Nevin hanım, o zaman elini öpmek istediği Atatürk’ün buna izin vermediğini ve türbansız açık başını okşadığını ve eğitimini tamamlaması için tavsiyede bulunduğunu anlatırken gözleri dolmuştu.
Eğitim, Atatürk’ün odak noktalarından biriydi. Sadece erkekler için değil, kadınlar için de. O zamanlar için istisnai olarak özgürdü. Örneğin, 1923’te göreve geldiğinde kadınlara oy hakkını kazandırdı. (Belçikalılar bunu ancak 1948’de yaptı. Hollanda ise, Atatürk’ten biraz önce davranmıştı.1919’da).
Atatürk, kadınların peçe kullanmasına açık bir muhalifti. Peçe hiçbir zaman tamamen yasaklanmadı. Ama pek çok Hollandalı’nın ve Amstedam Belediye Başkanı Willem de Vlugt’ün şaşkın bakışları arasında, Karadeniz gemisindeki kadınların hiç biri peçe takmamıştı.

Karadeniz gemisindeki gazeteci Bedia Arseven, Belediye Başkanı De Vlugt’u gezdirip bilgi vermişti. Arseven daha sonra The Illustrated Dergisi İçin “Güverteden mektuplar” başlıklı anılar yazdı. Amsterdam Belediye Başkanının “modern zarafetine” iltifat ettiğini, hatta peçe takmamasına şaşırdığını yazan Arseven. Aynı şaşkınlığı diğer ziyaretçilerin de yaşadığını belirtti.

Kaptan Gürsu ise anılarında şunları yazdı: “Bizim devrimimizle on dört asırlık gelenek çöktü ve kadınlarımız siyah örtü ve peçelerinin altından çıktılar. Artık modernler, çekici ve değerli görünüyorlar.” 

Algemeen Handelsblad  gazetesi de, ziyaretçileri Karadeniz’i gezdiren “Kemal Paşa diyarından enfes kızlar” nedeniyle şaşırmıştı tabii…

HALILAR, GÜL YAĞI VE AFYON
Amsterdam’a gelen diğer ziyaretçiler de etki antında kalmışlardı.  Rotterdamsche Courant gazetesi ise şunları yazmıştı: “Bu sabah Karadeniz’de gördüğümüz ürünler çok çeşitliydi. Halılar, ipek, tiftik, yün, badem, gül yağı, sabun, kehribar, lületaşı listenin başında yer alanlardı. Ağırlıklı olarak Çekoslovakya’nın alıcısı olduğu, keten püskülü ve keten, Adana’dan, doğrudan pamuk ağacından hasat ediliyor. Tütün, afyon ve sigaralar İzmir’den getirilmiş.”

Afyon? Bu uyuşturucu, tütün ve sigarayla dünyanın en doğal şeyiymiş gibi aynı kefedeymiş gibi söz ediliyor. Aslında bu böyledir de…. Hollanda, koloniler sayesinde yüzyıllardır afyonla ilgili bir deneyime sahipti.  Doğu Hint Adaları’nda afyonun ithalatı, dağıtımı ve hazırlanması Hollanda devletinin elindeydi. 1919’dan bu yana bir afyon yasası vardı, ancak afyonun gerçekten kara listeye alınması, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra olacaktı. Bu nedenle bir Türk gemisi Hollanda’da ve diğer Avrupa limanlarında herhangi bir sorun yaşamadı.

NRC Gazetesine göre Hollanda, 1923’te Türkiye’den en az 111.651 kilo afyon ithal etti. Bu da ülkemizi İzmir’den en büyük uluslararası afyon alıcısı haline getirdi. Gazete, bunun nedenlerinden birini İzmir’den transit taşımaya bağlıyor.

Karadeniz’de, ayrı bir oda Türk Sanat Okulu tarafından heykel ve tablolarla süslendi. Doğal olarak gemide büyük bir Atatürk portresi de vardı. Gemide ziyaretçiler sadece bakmakla kalmıyor, aynı zamanda satın alabiliyorlardı. Örneğin puro boruları veya kolyeler.

Belediye başkanının yanı sıra Amsterdam Ticaret Odası başkan yardımcıları, H.R. du Mosch ve Lousbergh ve liman şefi W.M. van de Poll da yüzen sergiyi ziyaret etti. Ve tabii ki Türk konsolosu.
Sonuç olarak, çok başarılı bir ziyaret oldu.

Aradan geçen bir asra rağmen, SS Karadeniz yalnızca bir gemi değil; genç Cumhuriyet’in dünyaya açılan vizyonunun en güçlü sembollerinden biri olmayı sürdürüyor.

Videoyu izlemek için aşağıdaki fotoğrafa tıklayınız:

*******************************

HET SS KARADENIZ-SCHIP, DAT HONDERD JAAR GELEDEN DE POORT NAAR EUROPA OPENDE, WORDT OPNIEUW HERDACHT IN ROTTERDAM

Precies honderd jaar geleden vertrok het stoomschip SS Karadeniz om het moderne gezicht van de jonge Republiek Türkiye aan Europa te presenteren. Een eeuw later staat het schip opnieuw in de belangstelling tijdens een historische herdenking in Rotterdam. De bijeenkomst ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de aankomst van de SS Karadeniz in Nederland stond tevens in het teken van de honderdste verjaardag van de Turkse Kabotagedag. Daarmee werd niet alleen een bijzonder schip herdacht, maar ook een vrijwel vergeten succesverhaal dat een belangrijke plaats inneemt in de gezamenlijke geschiedenis van Türkiye en Nederland.

Tijdens een plechtige receptie in de residentie van het Turkse Consulaat-Generaal in Rotterdam werd de 100ste verjaardag van de aankomst van het SS Karadeniz in Nederland herdacht.

Het SS Karadeniz, dat op initiatief van Mustafa Kemal Atatürk naar Europa werd gestuurd, presenteerde niet alleen Turkse producten, maar liet ook het moderne gezicht van de jonge Republiek aan de wereld zien.

De 100-jarige herdenking in Rotterdam bracht een bijna vergeten succesverhaal, dat een belangrijk onderdeel vormt van de gezamenlijke geschiedenis van Türkiye en Nederland, opnieuw onder de aandacht.

Een onlangs vrijgegeven diplomatiek document toont bovendien aan dat de keuze voor Amsterdam als aanlegplaats van het SS Karadeniz geen toeval was, maar het resultaat van een weloverwogen diplomatieke planning uit die periode.

Precies honderd jaar geleden vertrok het stoomschip SS Karadeniz, om het moderne gezicht van de jonge Republiek Türkiye aan Europa te presenteren. Een eeuw later staat het schip opnieuw in de belangstelling, ditmaal tijdens een historische herdenking in Rotterdam. De receptie ter gelegenheid van de 100ste verjaardag van de Kabotagedag bracht niet alleen een belangrijk hoofdstuk uit het verleden opnieuw tot leven, maar vestigde ook de aandacht op een vrijwel vergeten succesverhaal dat een bijzondere plaats inneemt in de gezamenlijke geschiedenis van Türkiye en Nederland.

Onder auspiciën van de Turkse ambassadeur in Den Haag, Fatma Ceren Yazgan, vond in de residentie van het Turkse Consulaat-Generaal in Rotterdam een bijzondere receptie plaats. Het was niet alleen een herdenking van een historische gebeurtenis, maar ook een bijeenkomst die een belangrijk hoofdstuk uit de geschiedenis van de Republiek Türkiye opnieuw onder de aandacht bracht.

Tijdens de bijeenkomst, waaraan vertegenwoordigers van de maritieme sector, het bedrijfsleven, genodigden en prominente leden van de Turkse gemeenschap deelnamen, werden zowel de 100ste verjaardag van Kabotajdag – het symbool van de maritieme onafhankelijkheid van Türkiye – als de 100ste verjaardag van de aankomst van het SS Karadeniz in Nederland herdacht.

De tentoonstelling “SS Karadeniz: A Century of Maritime Friendship” trok veel belangstelling. Met live muziek, proeverijen uit de Turkse keuken en historische presentaties werd de herinnering levend gehouden aan het schip dat precies een eeuw geleden de haven van Amsterdam bereikte en daarmee een brug van vriendschap sloeg tussen Türkiye en Nederland. Foto’s, historische documenten en onlangs vrijgegeven diplomatieke correspondentie brachten opnieuw de moderniseringsvisie en de internationale ambities van de jonge Republiek Türkiye tot leven.

De receptie was veel meer dan een historische herdenking. Ook belangrijke vertegenwoordigers uit de maritieme wereld kwamen bijeen. Turkse maritieme professionals die in Nederland actief zijn, vertegenwoordigers uit de sector die speciaal uit Türkiye waren gekomen en internationale gasten uit de scheepvaartwereld kregen de gelegenheid om niet alleen het maritieme erfgoed van Türkiye te herdenken, maar ook hun professionele contacten verder uit te bouwen. Velen benadrukten dat dergelijke bijeenkomsten de maritieme samenwerking tussen Türkiye en Nederland verder versterken.

Ook Miklagard Ship Management, een internationaal opererend scheepvaartbedrijf dat in Nederland actief is, nam deel aan de receptie en omschreef de bijeenkomst als een waardevol initiatief dat het maritieme erfgoed van Türkiye levend houdt.

Opvallend was bovendien de eensgezindheid onder de aanwezigen. In het kader van het honderdjarig jubileum van Kabotajdag werd Gazi Mustafa Kemal Atatürk, de grondlegger van de maritieme soevereiniteit van Türkiye, met groot respect en dankbaarheid herdacht.

Hoewel de naam SS Karadeniz tegenwoordig bij velen nauwelijks nog bekend is, behoort het schip tot de meest visionaire projecten uit de geschiedenis van de Republiek. Voor velen is het de eerste kennismaking met deze bijzondere naam, terwijl het in werkelijkheid één van de eerste grote internationale promotieprojecten van de jonge Republiek was. Op initiatief van Atatürk bracht deze drijvende tentoonstelling niet alleen Turkse producten naar Europa, maar ook kunstenaars, schrijvers, journalisten en het Presidentieel Orkest. Zo maakte Europa kennis met het moderne gezicht van de jonge Republiek Türkiye. Amsterdam was één van de belangrijkste haltes van deze historische reis.

Op de foto’s hierboven:
Links: De affiche van de tentoonstelling “SS Karadeniz – Een Eeuw van Maritieme Vriendschap”, die werd geopend in de residentie van het Turkse Consulaat-Generaal in Rotterdam. De tentoonstelling symboliseert de maritieme visie van de jonge Republiek Türkiye en de historische vriendschap tussen Türkiye en Nederland.
Rechts: Een historische foto van de aankomst van het SS Karadeniz in de haven van Amsterdam in 1926, naast een krantenknipsel uit die tijd waarin verslag wordt gedaan van dit bijzondere bezoek. Deze belangrijke promotiemissie van de jonge Republiek Türkiye kreeg destijds ruime aandacht in de Nederlandse pers.

De aankomst van het schip in Amsterdam kreeg destijds veel aandacht in de Nederlandse kranten. Het initiatief, waarmee de jonge Republiek Türkiye haar moderne gezicht aan Europa wilde tonen, werd door het publiek met grote belangstelling ontvangen. Jaren geleden trok dit onderwerp mijn aandacht. Ik bestudeerde de documentaire die de Nederlandse televisie hierover maakte, raadpleegde krantenarchieven uit die periode en diverse historische bronnen, waarna ik een uitgebreid onderzoeksdossier samenstelde. Vele jaren zijn inmiddels verstreken… Toch is de visie die het SS Karadeniz uitdroeg onveranderd gebleven. Ook vandaag wordt het schip nog altijd met trots herinnerd als één van de eerste grote internationale promotieprojecten van de Republiek Türkiye.

EEN OPVALLENDE BESCHOUWING VAN AMBASSADEUR YAZGAN

Na afloop van de herdenking sprak ik met de Turkse ambassadeur in Den Haag, mevrouw Fatma Ceren Yazgan. Zij benadrukte dat de bijeenkomst niet alleen bedoeld was om een historische gebeurtenis te herdenken, maar ook om opnieuw aandacht te vragen voor de gezamenlijke geschiedenis van Türkiye en Nederland.

Ambassadeur Yazgan merkte daarbij op: “Eén van de zaken die mij bezighoudt, is waarom zulke bijzondere verhalen uit onze gezamenlijke geschiedenis vandaag de dag zo weinig aandacht krijgen in de Nederlandse media.”

HET MEEST OPVALLENDE DOCUMENT VAN DE TENTOONSTELLING

Veel belangstelling was er ook voor het onderstaande historische document, dat pas onlangs openbaar is gemaakt. In zijn brief aan het Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken betoogt de Turkse consul in Amsterdam, Numan Tahir, dat een bezoek van het SS Karadeniz aan Amsterdam, in plaats van Rotterdam, veel gunstiger zou zijn voor de promotie van Türkiye.

Daarnaast schrijft hij dat de promotieactiviteiten van het schip uitstekend konden worden verzorgd door de Turkse ambassade in Den Haag en het consulaat-generaal in Amsterdam, waardoor het niet noodzakelijk was speciaal voor dit bezoek een nieuw consulaat in Rotterdam te openen. Wel voegde hij eraan toe dat, indien de toekomstige handelsbetrekkingen daarom zouden vragen, later eventueel een honorair consulaat in Rotterdam zou kunnen worden opgericht. Volgens hem moest daarvoor echter tijdig een geschikte kandidaat worden geselecteerd.

Dit document is van bijzondere historische betekenis, omdat het duidelijk maakt dat de keuze voor Amsterdam geen toevallige beslissing was, maar het resultaat van zorgvuldige diplomatieke afwegingen.

*******************

Onderstaand onderzoek werd jaren geleden gepubliceerd en wordt ter gelegenheid van dit historische jubileum opnieuw geplaatst, zonder enige wijziging, om de oorspronkelijke historische integriteit te bewaren.

HIER IS HET ONDERZOEK DAT IK JAREN GELEDEN HEB GEMAAKT…

HET VERHAAL VAN DE REIS VAN HET SS KARADENİZ…

ATATÜRKS CULTURELE MISSIE NAAR EUROPA…

Aan boord van het SS Karadeniz werden niet alleen Kütahya-keramiek, tapijten, Hacı Bekir-lokum, sieraden van barnsteen en edelstenen, traditionele weefsels en borduurwerk, antiek, graan, farmaceutische producten, hout- en lederwaren, mineralen en textiel uit Bursa en Hereke tentoongesteld, maar ook het moderne gezicht van de Turkse samenleving.

Samengesteld door İlhan KARAÇAY

De Nederlandse televisie zond jaren geleden een documentaire uit over het SS Karadeniz, dat 96 jaar eerder op reis door Europa was gegaan in opdracht van Mustafa Kemal Atatürk. De documentaire droeg de titel: “Turkije wil al sinds 1926 Europees zijn.”

In het televisieprogramma “Andere Tijden”, uitgezonden door Nederland 3, werd de drie maanden durende Europese reis van het SS Karadeniz in 1926 uitgebreid belicht.

Volgens de documentaire begon de Europese oriëntatie van Türkiye niet met de aanvraag voor het lidmaatschap van de Europese Unie, maar al in de eerste jaren van de jonge Republiek, toen bewust werd gekozen voor moderne westerse waarden. De documentaire laat zien dat Türkiye met het SS Karadeniz de barrières tussen Oost en West wilde doorbreken. Onder de naam “Drijvende Tentoonstelling” deed het schip in 1926 zestien havens in twaalf Europese landen aan, waaronder ook Amsterdam.

De routekaart van de Europese reis van het SS Karadeniz.

Het SS Karadeniz, dat in 1924 vanuit Nederland was aangekocht, vertrok in 1926 voor een drie maanden durende rondreis langs Europese landen. Aan boord bevond zich een tentoonstelling met Turkse exportproducten, terwijl bekende kunstenaars, schrijvers en cultuurdragers uit die tijd de reis meemaakten. Overdag bezochten duizenden belangstellenden de tentoonstelling; ‘s avonds werden gala-avonden georganiseerd waarbij onder leiding van Zeki Üngör het Presidentieel Symfonieorkest concerten verzorgde en de gasten konden dansen. Tot de genodigden behoorden de vooraanstaande personen van de steden die werden bezocht.

Volgens de documentaire van Fatush Production namen onder anderen Vala Nurettin, Kemalettin Kamu, Celal Esat Arseven, Bal Mahmut, Mebrure Gönenç (de eerste vrouwelijke parlementariër), Zekiye Hanım (de schoondochter van Celal Bayar) en Galip Bahtiyar deel aan deze bijzondere reis. Mustafa Kemal Atatürk inspecteerde het schip in Mudanya, nam daar afscheid van het gezelschap en verliet het schip vervolgens in Bandırma.

Het SS Karadeniz, dat in 1924 van de Rotterdamsche Lloyd werd aangekocht, vertrok op initiatief van Mustafa Kemal Atatürk in 1926 voor een drie maanden durende promotiereis door Europa. Aan boord bevond zich een tentoonstelling met Turkse exportproducten, vergezeld door vooraanstaande kunstenaars, schrijvers en vertegenwoordigers uit de culturele wereld van die tijd.

Op de ochtend van 13 juni 1926 inspecteerde Gazi Mustafa Kemal Atatürk het schip in de haven van Mudanya en gaf hij persoonlijk het startsein, met de wens dat deze drijvende tentoonstelling haar historische missie met succes zou volbrengen. Op 10 juli 1926 bereikte de SS Karadeniz de Nederlandse wateren, waar het schip als het ware terugkeerde naar het land waar het ooit was gebouwd.

Het schip legde aan bij de Veemkade in Amsterdam. Eén van de meest indrukwekkende onderdelen van het programma was het concert met klassieke westerse muziek dat het orkest onder leiding van Zeki Üngören gaf in het Vondelpark. Toen de SS Karadeniz op 10 juli 1926 de haven van Amsterdam binnenvoer en vanaf het dek het Nederlandse volkslied werd gespeeld, maakte dat diepe indruk op de aanwezigen. Duizenden bezoekers stroomden naar het schip. Diezelfde dag brachten ook de burgemeester van Amsterdam, Willem de Vlugt, en de Turkse ambassadeur in Den Haag, Esat Bey, een officieel bezoek aan boord.

HET VERHAAL ACHTER DE DOCUMENTAIRE

Het begon allemaal toen onderzoeker Eray Ergeç, werkzaam bij het Nederlandse productiebedrijf Fatusch, tijdens archief- en krantenonderzoek een bericht ontdekte over een Turkse tentoonstellingsboot die in 1926 Nederland had bezocht. Het artikel beschreef hoe het SS Karadeniz, op initiatief van Atatürk, langs Europese havens voer om de jonge Republiek Türkiye aan de wereld te presenteren en daarbij ook Amsterdam aandeed.

Dat vormde het begin van een uitgebreid historisch onderzoek naar een schip en een reis die vrijwel in de vergetelheid waren geraakt. Het onderzoek kreeg een extra impuls toen prof. dr. Bülent Çaplı, destijds voorzitter van de afdeling Communicatiewetenschappen van de Universiteit van Ankara, zich samen met zijn team bij het project aansloot. Met de steun van Bülent Özkam werden archieven onderzocht en gesprekken gevoerd met de laatste ooggetuigen en hun familieleden. Naarmate het onderzoek vorderde, kwamen steeds meer bijzondere verhalen over het schip en zijn historische reis aan het licht.

Gedurende meer dan twee jaar werd onderzoek verricht in belangrijke archieven over de hele wereld. Foto’s, filmbeelden en documenten over de bezoeken van het SS Karadeniz aan Europese havens werden opgespoord. Dankzij een documentaire, gerealiseerd met steun van Garanti Bankası en het Netherlands Culture Fund, werd het verhaal van deze drijvende tentoonstelling opnieuw onder de aandacht gebracht.

De algemene coördinatie van de documentaire was in handen van Gülay Orhan van Fatusch. De werkzaamheden werden vanuit vier verschillende locaties uitgevoerd. Amsterdam fungeerde als onderzoeks- en coördinatiecentrum, terwijl Bülent Çaplı en Bülent Özkam hun werkzaamheden vanuit Ankara verrichtten. De tekst werd geschreven door Tannur Arat en Nedim Olgun, terwijl de hoofdstukken uit het “scheepsjournaal” werden samengesteld aan de hand van de herinneringen van kapitein Süreyya Gürsu, Celal Esat Arseven en Orhan Kızıldemir. De originele muziek werd in Istanbul gecomponeerd door Emre Irmak, bekend van talrijke bekroonde documentaires en reclamefilms. Regisseur Soner Sevgili nam vanuit Denizli met zijn team deel aan het project, terwijl montage en postproductie werden verzorgd door een jong team onder leiding van Kapo.

OVER HET SS KARADENİZ

• Het SS Karadeniz, met een bruto tonnage van 4.731 ton, werd vóór de Europese reis gedurende drie maanden in de Gouden Hoorn (Haliç) grondig onderhouden en gemoderniseerd. Om het schip optimaal voor de reis geschikt te maken, werden overal verbeteringen aangebracht. Onder leiding van architect Asım Bey werden speciale verkoop- en tentoonstellingsruimten ingericht.

In de verkoopafdeling werden staatsmonopolieproducten, een filiaal van İş Bankası, Kütahya-keramiek, tapijten, Hacı Bekir-lokum, sieraden van barnsteen en edelstenen, traditionele weefsels en borduurwerk, kunstvoorwerpen en antiek tentoongesteld. De tentoonstellingsruimte omvatte onder meer graanproducten, farmaceutische producten, hout- en lederwaren, producten van de Beykoz-fabriek, mineralen en textiel uit Bursa en Hereke.

• De rooksalon van het schip werd ingericht als informatie- en persbureau. In de wintertuin werden promotiepanelen van de Turkse Staatsspoorwegen (TCDD) geplaatst.

• De bemanning bestond uit één kapitein, één eerste stuurman, drie tweede stuurlieden, zeven dekofficieren, één scheepsarts, twee radio-officieren en zeven werktuigkundige officieren.

• Samen met het personeel voor de hutten, het dek en de machinekamer telde de vaste bemanning 125 personen.

• Naast het tentoonstellingsteam van 95 personen namen ook het 47-koppige Presidentiële Symfonieorkest en 18 medewerkers die verantwoordelijk waren voor de catering deel aan de reis. In totaal bestond het gezelschap uit 285 personen.

• Tijdens de reis werd het schip bij het in- en uitvaren van de havens begeleid door 44 loodsen. De volledige reis duurde 86 dagen en 22 uur, waarvan 40 dagen en 16 uur op zee en 46 dagen en 6 uur in de havens. Het schip verbruikte 2.778 ton steenkool, legde 9.986 zeemijlen af en deed 16 havens in 12 Europese landen aan.

• Aan boord werden 16 galabals georganiseerd. Daarnaast nam de delegatie deel aan 36 officiële banketten die in de bezochte steden werden aangeboden.

• De totale kosten van de reis worden geschat op 600.000 Turkse lira. Naar schatting bezochten ongeveer 65.000 mensen het schip tijdens de verschillende aanlegplaatsen in Europa.

EEN REIS VAN ZESENTACHTIG DAGEN

Wie de documentaire bekijkt, wordt meegevoerd op de kielzog van het SS Karadeniz, dat vóór zijn vertrek drie maanden lang in de Gouden Hoorn (Haliç) een grondige onderhoudsbeurt had ondergaan. Gedurende een reis van maar liefst zesentachtig dagen ziet de kijker hoe een gezelschap van 285 personen – bestaande uit kunstenaars, journalisten, parlementariërs, leraren, musici en zeelieden – zich met een buitengewone toewijding inzette om de jonge Republiek Türkiye “aan vriend en vijand te tonen.” Even indrukwekkend is te zien hoe de volksvertegenwoordigers van de pas drie jaar oude republiek zich inspanden om de financiële middelen voor deze unieke onderneming bijeen te brengen. Het is een verhaal dat tegelijk bewondering en trots oproept.

In de documentaire wordt ook stilgestaan bij de inspirerende toespraak van minister van Handel Ali Cenani Bey in het parlement. Hij zei: “Dames en heren… Het is niet eenvoudig om een handelsbeurs op te zetten. Daarom dacht ik aan een reizende tentoonstelling. Laten wij een schip van de nationale rederij nemen… Bijvoorbeeld het SS Karadeniz…”

Zijn woorden vormden het begin van een enorme mobilisatie. Na maanden van intensieve voorbereidingen vertrok uiteindelijk een wit schip, dat schuimend door het blauw van de Zee van Marmara koers zette naar Europa. Vanaf een jacht voor Dolmabahçe zwaaide een blondeman met felblauwe ogen het schip uit met een witte zakdoek.
Die man was Mustafa Kemal Atatürk.

Wie zich realiseert dat hij nog maar zeven jaar eerder, op 19 mei 1919, zelf per schip naar Samsun was vertrokken om de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog te beginnen, begrijpt des te beter hoe een republiek werd geboren. Juist daarom roept dit indrukwekkende verhaal nog altijd gevoelens van trots op.

BESTE LEZERS,

Over het SS Karadeniz, dat door Mustafa Kemal Atatürk naar Europa werd gestuurd om het moderne Türkiye aan de wereld te presenteren, is in de loop der jaren veel gepubliceerd. Sommige auteurs hebben daarbij echter hun fantasie de vrije loop gelaten en misbruik gemaakt van het onderwerp van de fez, dat lange tijd als een symbool van het Turkse imago werd gezien.

Hieronder presenteer ik u de vertaling van een artikel dat destijds werd geschreven door de Nederlandse journaliste Laura van Hasselt. Zij laat daarin zien hoe een Nederlandse collega de kwestie rond de fez onjuist heeft weergegeven. Onder de vertaling vindt u tevens de oorspronkelijke Nederlandstalige versie van haar artikel.

HET TENTOONSTELLINGSSCHIP SS KARADENIZ BEZOEKT AMSTERDAM

Aan boord bevond zich een zorgvuldig samengestelde selectie Turkse producten. Daarnaast reisde een gezelschap van vooraanstaande vertegenwoordigers uit de Turkse samenleving mee, waaronder ook het nationale staatsorkest. In juli 1926 meerde het stoomschip SS Karadeniz enkele dagen af in Amsterdam als een drijvende tentoonstelling die het moderne Türkiye van Mustafa Kemal Atatürk aan Europa moest presenteren. Het bezoek trok veel belangstelling, maar hardnekkige stereotypen bleken moeilijk uit te roeien.

“Op een mooie zondag trok de helft van Amsterdam naar buiten; de andere helft genoot van de frisse lucht en het groen in het Vondelpark,” schreef een verslaggever van het Algemeen Handelsblad op 12 juli 1926.

Volgens de journalist was de wereld toen nog overzichtelijk en zorgeloos. Een dag eerder had hij in het Vondelpark een muziekuitvoering bijgewoond. Daar trad een orkest op dat bestond uit bemanningsleden van de SS Karadeniz. Volgens zijn verslag luisterden duizenden mensen naar “mannen getooid met een fez.”

Juist die laatste opmerking is opmerkelijk. Het zou inderdaad een exotisch beeld zijn geweest als duizenden Amsterdammers in 1926 een orkest met fezdragende Turkse muzikanten hadden gezien. Alleen… het is nooit gebeurd.
Er was namelijk geen enkele muzikant die een fez droeg. In Türkiye was het dragen van de fez een jaar eerder al verboden en tijdens het concert in Amsterdam droeg geen enkel lid van het orkest een fez. Sommigen droegen een westerse hoed, anderen waren blootshoofds. De enige persoon die de fez leek te hebben gezien, was de verslaggever van het Algemeen Handelsblad zelf.

Mustafa Kemal Pasja, die later wereldwijd bekend zou worden als Atatürk, volgde de berichten over deze promotiereis vanuit Türkiye nauwlettend. Het optreden in het Vondelpark had juist tot doel te laten zien dat de moderne Turken geen fez of sluier meer droegen. Bovendien bracht het orkest niet alleen klassieke westerse muziek ten gehore, maar speelde het ook jazz en zelfs werken van Schubert. Over die moderne uitstraling werd in het krantenartikel echter nauwelijks gerept.

Gelukkig was de kans klein dat de president van Türkiye het Algemeen Handelsblad ooit onder ogen zou krijgen.

DE SECULIERE ELITE

Het verbod op de fez maakte deel uit van het ingrijpende hervormingsprogramma van Atatürk, wiens naam letterlijk “Vader der Turken” betekent. Slechts drie jaar eerder was de Republiek Türkiye uitgeroepen. Met de stichting van de republiek in 1923 kwam een einde aan het eeuwenoude Ottomaanse Rijk – ooit aangeduid als “de zieke man van Europa” – en daarmee ook aan het tijdperk van de sultans, de tulban en de fez.

Volgens Atatürk moest Türkiye modern worden. Alles wat hij als te religieus, te ouderwets of te oosters beschouwde, wilde hij hervormen. De nieuwe republiek moest republikeins, seculier en vooral Europees georiënteerd zijn. Als er in de jaren twintig al een Europese Unie had bestaan, zou Atatürk volgens de documentaire waarschijnlijk één van de eersten zijn geweest die had aangeklopt.

In de zomer van 1926 voer het tentoonstellingsschip SS Karadeniz langs de belangrijkste Europese havens om het nieuwe Türkiye te presenteren. Oorspronkelijk was het schip in Rotterdam gebouwd en voer het jarenlang als SS Wilis voor de Rotterdamsche Lloyd op Nederlands-Indië. In 1924 werd het schip aan Türkiye verkocht, kreeg het de naam Karadeniz en werd het omgebouwd tot een drijvende tentoonstelling over het moderne Türkiye.

Aan boord bevonden zich Turkse exportproducten én een zorgvuldig geselecteerd gezelschap uit de seculiere elite: schrijvers, journalisten, architecten, filosofen, zakenmensen, zelfs een volledig bankkantoor en het vijftigkoppige staatsorkest.

De Karadeniz vertrok in juni 1926 uit Constantinopel – officieel kreeg de stad pas in 1930 de naam Istanbul. Via Algiers voer het schip naar Barcelona, Le Havre, Liverpool en Londen, waarna het op 10 juli koers zette naar Amsterdam.

Kapitein Süreyya Gürsu beschreef de overtocht in zijn memoires als volgt: “Het was zwaarbewolkt. Over zachte golven voeren wij richting Amsterdam. Het schip deinde lichtjes, als de heupen van een vrouw.”

De Karadeniz lag vervolgens vier dagen aangemeerd aan de steiger van de Holland-Amerika Lijn aan de Westerdoksdijk. Daarna zette het schip zijn reis voort naar Hamburg, Stockholm, Leningrad, Kopenhagen, Antwerpen, Marseille, Napels en uiteindelijk terug naar Constantinopel.

EEN AAI OVER HET HOOFD DOOR ATATÜRK

In 2004, kort voordat de Europese Unie een besluit zou nemen over de kandidatuur van Türkiye, besteedde het televisieprogramma Andere Tijden aandacht aan het verhaal van de Karadeniz. Twee jaar later volgde de documentaire A Voyage into the Future.

Voor het programma werd onder meer gesproken met Nevin Demirhan Pertev, één van de laatste nog levende deelnemers aan de reis. Zij was pas zestien jaar oud toen zij toestemming kreeg om samen met haar vader, een in Duitsland opgeleide generaal van het Turkse leger, aan de reis deel te nemen.

Zij vertelde hoe president Mustafa Kemal Atatürk persoonlijk naar Mudanya kwam om het gezelschap een goede reis te wensen. Toen zij uit respect zijn hand wilde kussen, hield Atatürk haar tegen. In plaats daarvan streek hij haar liefdevol over haar onbedekte hoofd en spoorde hij haar aan haar opleiding vooral af te maken. Terwijl zij dit vertelde, raakte zij zichtbaar geëmotioneerd.

Onderwijs behoorde tot de belangrijkste speerpunten van Atatürk. Niet alleen voor mannen, maar ook voor vrouwen. Voor die tijd was dat een uitzonderlijk vooruitstrevende visie.

Atatürk was bovendien een uitgesproken tegenstander van de sluier. Hoewel een algemeen verbod nooit werd ingevoerd, droeg geen van de vrouwen aan boord van de Karadeniz een sluier. Dat wekte de verbazing van veel Nederlandse bezoekers, onder wie de burgemeester van Amsterdam, Willem de Vlugt.

Journaliste Bedia Arseven, die met het schip meereisde, begeleidde burgemeester De Vlugt tijdens zijn bezoek aan boord. Later beschreef zij haar ervaringen in een reeks herinneringen onder de titel “Brieven vanaf het dek”. Daarin schreef zij dat de burgemeester haar complimenteerde met haar “moderne elegantie” en zich verbaasde dat zij geen sluier droeg. Volgens Arseven deelden veel andere bezoekers diezelfde verwondering.

Kapitein Süreyya Gürsu schreef hierover in zijn memoires:

“Door onze revolutie kwam een einde aan veertien eeuwen traditie. Onze vrouwen kwamen tevoorschijn vanonder hun zwarte sluiers. Zij zagen er modern, waardig en aantrekkelijk uit.”

Ook het Algemeen Handelsblad keek met bewondering naar de “charmante jonge dames uit het land van Kemal Pasja”, die de bezoekers rondleidden over het SS Karadeniz.

TAPIJTEN, ROZENOLIE EN OPIUM

Ook de overige bezoekers van het SS Karadeniz waren diep onder de indruk van wat zij aan boord zagen. De Rotterdamsche Courant schreef destijds: “De producten die wij vanochtend aan boord van de Karadeniz hebben gezien, vormen een opmerkelijk gevarieerde collectie. Tapijten, zijde, mohair, wol, amandelen, rozenolie, zeep, barnsteen en meerschuim behoren tot de meest opvallende artikelen. Ook vlas en vlasvezels uit Adana, rechtstreeks afkomstig van de oogst, worden tentoongesteld. Tabak, opium en sigaretten zijn afkomstig uit İzmir.”

Opium? Tegenwoordig klinkt het opmerkelijk dat opium in hetzelfde rijtje werd genoemd als tabak en sigaretten, alsof het de gewoonste zaak van de wereld was. Toch was dat in die tijd niet ongebruikelijk. Dankzij zijn koloniale verleden had Nederland al eeuwenlange ervaring met de opiumhandel. In Nederlands-Indië lagen de import, distributie en verwerking van opium zelfs in handen van de overheid. Sinds 1919 bestond er weliswaar een Opiumwet, maar pas na de Tweede Wereldoorlog werd opium daadwerkelijk als verboden verdovend middel beschouwd. Daarom ondervond een Turks schip dat opium als handelsproduct presenteerde destijds geen problemen in Nederland of in andere Europese havens.

Volgens de NRC importeerde Nederland in 1923 maar liefst 111.651 kilo opium uit Türkiye. Daarmee was Nederland één van de grootste buitenlandse afnemers van opium uit İzmir.
De krant verklaarde dit onder meer door de belangrijke rol die Nederland speelde in de internationale doorvoerhandel.

Aan boord van de Karadeniz was bovendien een aparte ruimte ingericht door de Turkse Academie voor Schone Kunsten, waar beeldhouwwerken en schilderijen werden tentoongesteld. Uiteraard ontbrak ook een groot portret van Mustafa Kemal Atatürk niet. Bezoekers konden de tentoongestelde producten niet alleen bekijken, maar veel ervan ook aanschaffen, zoals sieraden, pijpen en andere Turkse ambachtsproducten.

Behalve burgemeester Willem de Vlugt bezochten ook de vicevoorzitters van de Kamer van Koophandel van Amsterdam, H.R. du Mosch en Lousbergh, evenals havenmeester W.M. van de Poll, de drijvende tentoonstelling. Ook de Turkse consul behoorde vanzelfsprekend tot de officiële gasten.

Alles bij elkaar kan worden vastgesteld dat het bezoek van het SS Karadeniz aan Amsterdam een groot succes was.

Een eeuw later is de SS Karadeniz nog altijd veel meer dan een schip. Het blijft één van de krachtigste symbolen van de visie waarmee de jonge Republiek Türkiye zich aan de wereld.