İşgal altındaki bir ülkenin bağımsızlık mücadelesine önderlik etti, zaferini Cumhuriyet’le taçlandırdı. Kadınlara açtığı yol, eğitim ve hukuk devrimleri, barışı gözeten devlet adamlığıyla, milletine yeni bir hayatın kapılarını açtı.

Bir zamanların hasmı Venizelos, O’nu Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterdi. Adı, Amsterdam’daki işçi barakalarından Yeni Delhi’nin caddelerine, Havana’daki büstlerden Avustralya’daki deniz geçidine kadar uzandı. Savaştığı orduların ülkelerinde bile, hatırası saygıyla yaşatıldı.

Hatay’ın geleceği için Türkiye’ye bağlılık gösteren Alevi yurttaşlarımızın az anlatılan hikâyesi, Sax’ta Türk bayraklarıyla yürüyen İspanyollar ve Hollanda’daki ilk işçilerimizin Atatürk sevgisi, bu dosyada aynı minnet duygusunda buluşuyor.

Mersinli bir gazeteci olarak ben, “Atatürk olmasaydı, belki de benim adım Françoise olacaktı” diyerek kendi hayatımdan tarihe bakıyorum; Mandela’nın Atatürk Barış Ödülü’nü kabul etmeme kararını da açıkça eleştiriyorum.

                                                                                                            İDDİA EDİYORUM…
ATATÜRK ÜZERİNE ÇOK ŞEY OKUDUNUZ. AMA MERSİNLİ BİR ÇOCUĞUN ADINDAN İSPANYA’DAKİ BİR KASABANIN TÜRK SEVGİSİNE, HATAY’IN KADERİNDEN MANDELA’NIN TARTIŞMALI KARARINA, DÜNYANIN DÖRT BİR YANINDA YAŞATILAN ATATÜRK ADINA UZANAN BÖYLE BİR YAZI OKUMADINIZ. BU DOSYADA, BİLDİĞİNİZ ATATÜRK’LE YENİDEN BULUŞACAK, BELKİ DE HİÇ DUYMADIĞINIZ HİKÂYELERLE KARŞILAŞACAKSINIZ.

(Haberin Hollandacası, Türkçe haberin hemen altında.
De Nederlandse versie staat direct onder de Turkse tekst.)

                                          İlhan KARAÇAY yazdı:

Değerli Okurlarım,

Atatürk hakkında yazmaya oturduğumda, aklıma önce bir savaş haritası gelmiyor. Kendi adım geliyor.

Benim adım İlhan Karaçay, Mersinliyim. Hayatımın büyük bölümünü Hollanda’da geçirmiş bir Türk gazetecisiyim. Yıllardır, dilini bilmediğim sokaklarda haber ararken de, yabancı bir ülkede Türk bayrağı görünce durup bakarken de, kendi hayatımın hangi tarihî mücadele sayesinde mümkün olduğunu düşünürüm.

Bu düşüncemi bazen, biraz gülümseten, fakat arkasında çok ciddi bir şükran taşıyan bir cümleyle anlatıyorum: Atatürk olmasaydı, belki de benim adım İlhan değil, Françoise olacaktı.

Bu sözümde, Çukurova’nın işgalini yaşamış bir coğrafyanın çocuğu olarak duyduğum derin bir şükran var. Kendi toprağında, kendi ülkesinin özgür yurttaşı olarak yaşamanın değerini anlatıyorum. Atatürk, İnönü ve arkadaşlarının öncülük ettiği mücadele, yalnızca bir haritanın sınırlarını değil, bizim gibi milyonlarca insanın hayatının hangi şartlarda kurulacağını da belirledi.

Aramızdan ayrılışının 88’inci yılında, Atatürk’ü anarken, O’nun yokluğuna duyduğumuz üzüntüyle, bıraktıklarına duyduğumuz minnet birbirine karışıyor.
Bir insanın ömrü sona eriyor, fakat açtığı okulun kapısından çocuklar girmeye, kurduğu Cumhuriyet’te yeni kuşaklar doğmaya devam ediyor.
Atatürk’ün hayatımızdaki yerini, biraz da bu devamlılık anlatıyor.

İşte, benim Atatürk yazım burada başlıyor. Bir büstün önünde değil, bir insanın kendi hayatına bakıp, “Ben bu hayata hangi bedeller sayesinde kavuştum?” diye sorduğu yerde.

BÜYÜKLÜĞÜNÜ KENDİ HAYATIMIZDA ARAMAK

Bir liderin ardından söylenen sözleri yan yana dizmek kolaydır.

Büyük devlet adamları O’nu övmüştür, gazeteler hakkında yazmıştır, meydanlara adı verilmiştir. Bunların her biri değerlidir. Fakat benim için asıl soru, bir insanın ölümünden bu kadar zaman sonra da, birbirini hiç tanımayan insanların hayatına nasıl dokunabildiğidir.

Bir Mersinli, kendi adını düşünürken O’na dönüyorsa, Amsterdam’da ailesinden uzakta çalışan bir Türk işçisi, Atatürk adını taşıyan yerleşimde, memleketinden bir parça buluyorsa, bir İspanyol, Türk olmadan Türk bayrağına bağlanabiliyorsa, burada yalnızca bir devlet başkanının hatırasından söz etmiyoruz. İnsanların kendi hayatlarıyla ilişkilendirdikleri, uzaklıkları aşan bir bağlılıktan söz ediyoruz.

Benim gözümde Atatürk’ün eşsizliği, kazandığı askerî zaferlerle, kurduğu sivil hayat arasındaki bağdadır. Bir komutan, ülkesinin işgalini durdurabilir. Fakat o zaferin arkasına bir okul, bir hukuk düzeni, bir kadın milletvekili, bir araştırma kurumu ve yurttaşlık fikri koymak, başka bir kuruculuk iradesi ister.

O’nun hayatında, askerî başarının ulaştığı son durak, yeni bir savaşın başlangıcı olmadı. Millî egemenliğin, eğitimin, üretimin ve çağdaşlaşmanın önüne açılan bir kapı oldu. Bu kapının ne ölçüde açık tutulduğu, sonraki kuşakların sorumluluğudur.
Kapıyı açan iradenin büyüklüğü ise, hâlâ orada duruyor.

Atatürk sevgisini yalnızca geçmişi seyrederek anlatamayız. O sevginin içinde, kendi çocuklarımız için istediğimiz hayat da vardır. Başını eğmeden yaşayabilmek, kızını okutabilmek, inancından dolayı hor görülmemek, emeğinin karşılığını alabilmek, başka ülkelerle eşit koşullarda konuşabilmek. Ben Cumhuriyet’e baktığımda, bunları da görüyorum.

Bu nedenle, elinizdeki dosyayı bir övgü yarışına dönüştürmek istemiyorum.
Ben, hayatım boyunca karşıma çıkan izleri takip ederek, Atatürk’ün neden hâlâ bu kadar canlı olduğunu anlatmak istiyorum.
Kimi yerde belge konuşacak, kimi yerde fotoğraf, kimi yerde de kendi tanıklığım.

ÖNCE BİR MİLLETİN KENDİ SÖZÜ

Çanakkale’deki Mustafa Kemal’i, sonraki Cumhuriyet’in kurucusundan ayrı düşünmek mümkün değildir. 1915’teki komutanlık başarısı, O’nun askerî yeteneğini ortaya koydu. Fakat 1919’dan itibaren giriştiği mücadele, bir cephede doğru karar vermenin ötesinde, dağılmış bir ülkede ortak bir gelecek kurmayı gerektiriyordu.

İşgal altındaki topraklarda, insanların yalnızca cephanesi eksik değildi. Güvene, örgütlenmeye, birbirlerinden haberdar olmaya da ihtiyaçları vardı. Samsun’dan Amasya’ya, Erzurum’dan Sivas’a uzanan yol, bu yüzden yalnızca bir komutanın güzergâhı olarak okunamaz. Milletin iradesini siyasetin merkezine yerleştiren bir hazırlığın yoludur.

23 Nisan 1920’de Ankara’da Meclisin açılması, bu hazırlığın en somut ifadesiydi. Savaş sürüyordu, tehlike büyüktü, maddi imkânlar sınırlıydı. Buna rağmen, mücadelenin meşruiyeti bir Meclis etrafında kuruluyordu. Sonradan kazanılacak zaferin hangi siyasî temele dayanacağı, daha o günlerden belli oluyordu.

1921’de Sakarya’da, 1922’de Büyük Taarruz’da kazanılan başarılar, masa başında hazırlanmış bir dileğin sonucu değildi. Köylünün, askerin, kadının, çocuğun, cepheye cephane yetiştirenlerin, evindeki son imkânı paylaşanların ortak fedakârlığıydı. Atatürk’ü yüceltirken, O’nun arkasında yürüyen halkı gölgede bırakamayız.
O’nun liderliğini büyük yapan şeylerden biri de, o halkın gücüne dayanmasıydı.

29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildiğinde, önümüzde bitmiş bir iş değil, daha büyük bir çalışma vardı. İşgalden kurtarılmış bir ülkenin, kendi kaynaklarıyla ayakta durması gerekiyordu. Cepheden çıkan insanların, gündelik hayatlarını yeniden kurmaları gerekiyordu. Yoksulluk, bilgisizlik ve hastalık, barış günlerinin de ağır meseleleriydi.

Atatürk’ün kuruculuğunu burada görüyorum. Savaşın kazandırdığı itibarı, yalnızca kendi şahsının etrafında büyütmekle yetinmedi. O itibarın arkasına bir devletin kurumlarını ve bir toplumun değişme cesaretini koydu. Bir ömür içinde hem bağımsızlık mücadelesine önderlik etmek, hem bu kadar köklü bir dönüşümü üstlenmek, kolay açıklanabilecek bir başarı değildir.

ZAFERDEN SONRAKİ CESARET

Savaş meydanındaki cesaret gözle görülür. Bir saldırı, bir savunma, bir karar, bir tehlike vardır. Toplumu değiştirme cesareti ise, daha uzun süren ve daha fazla dirençle karşılaşabilen bir sınavdır. Alışılmış olanın güvenli duvarlarını aşmayı gerektirir.

Atatürk’ün önündeki mesele, yalnızca eski bir yönetimin yerine yenisini koymak değildi. İnsanların devletle kurduğu ilişki değişecekti. Eğitimde, hukukta, kamusal hayatta, bilginin kaynağında yeni bir anlayış yerleşecekti. Cumhuriyet’in kurucu yıllarındaki tartışmaları ve güçlükleri görmeden, bu dönüşümün ağırlığını kavrayamayız.

1924’te öğretimin birleştirilmesi, 1926’da Medenî Kanun’un kabulü, 1928’de yeni harflerin benimsenmesi, 1930’larda kadınların siyasî haklarının genişletilmesi, aynı büyük meselenin farklı parçalarıydı. Ülke, çağdaş dünyanın bilgisiyle ve kurumlarıyla bağını güçlendirmeye çalışıyordu.

Bir çocuğun aynı ülkenin başka bir çocuğuyla ortak bir eğitim ufkuna sahip olması, bir kadının evlilik ve boşanma konusunda hukuk önünde hak arayabilmesi, yetişkinlerin yeniden okuyup yazmayı öğrenmek için çaba göstermesi, yalnızca kanun başlıkları değildir. Her birinin içinde bir insan hayatı vardır.

Bu değişikliklerin, çıktıkları gün bütün toplumsal eşitsizlikleri ortadan kaldırdığını söylemek doğru olmaz. Cumhuriyet, bir gecede tamamlanmış bir mutluluk tablosu değildi. Fakat değişimin yönü belirlenmişti. Sorunları kader saymayan, insan iradesiyle çözülebilir gören bir düşünce, devletin temel iddiası hâline gelmişti.

Bugünden baktığımda, beni en çok etkileyen de budur. Büyük bir yıkımdan çıkan ülkeye, yalnızca geçmişteki kahramanlıklarıyla avunması söylenmiyordu. Gelecek için öğrenmesi, üretmesi, düşünmesi ve kendini yenilemesi isteniyordu. Atatürk’ün medeni insan tarafını, bu çağrıda buluyorum.

KADINLARIN YERİ DEĞİŞİNCE ÜLKENİN UFUKLARI DEĞİŞTİ

Atatürk’ün kadınlarla birlikte yer aldığı tarihî fotoğraf.

Bir ülkenin geleceği hakkında konuşurken, kadınlarını o geleceğin dışında bırakıyorsanız, daha baştan eksik konuşuyorsunuz demektir. Atatürk dönemindeki kadın hakları adımlarını, yalnızca başka ülkelerle bir tarih karşılaştırması olarak anlatmayı yetersiz bulurum. Asıl mesele, o hakların bir kadının hayatında neyi değiştirdiğidir.

1930’da belediye seçimleri için, 1933’te köy yönetimleri için tanınan siyasî hakları,
5 Aralık 1934’te milletvekili seçme ve seçilme hakkı izledi. 1935 genel seçiminde
17 kadın Meclise girdi; dönem içinde Hatice Özgener’in katılmasıyla kadın milletvekillerinin sayısı 18’e çıktı. Bu ayrıntıyı doğru hatırlamak da, o kadınların emeğine gösterilen saygıdır.

Bu hakların arkasında, Osmanlı’nın son dönemlerinden beri eğitim, çalışma ve kamusal görünürlük için uğraşan kadınların birikimi de bulunuyordu.
Cumhuriyet’in açtığı yola bakarken, o mücadeleyi unutamayız. Atatürk’ün önderliği, kadınların taleplerini devlet düzenini değiştiren adımlara dönüştüren tarihî imkânı yarattı.

Medenî Kanun, tek eşlilik ve resmî evlilik gibi düzenlemelerle, aile hukukunda önemli bir değişim getirdi. O dönemin hukukunun bugünkü eşitlik anlayışının bütün gereklerini karşıladığını söylemek mümkün değildir. Fakat kadının hayatını yalnızca geleneklerin insafına bırakan anlayış karşısında, hukukla güvence arayan bir zemin kurulmuştu.

Benim için bu zemin, bir annenin çocuğunu okutmak isterken duyduğu cesarette de vardır. Bir genç kızın öğretmen, hekim, hukukçu veya milletvekili olmayı düşünmesinde de. İnsan, hayal kurabildiği alan genişlediğinde, kendisini başka türlü görmeye başlar. Ülke de, kendi insanını başka türlü görmeye başlar.

Bu nedenle Atatürk’ü anmak, kadınların kazanımlarını yalnızca yıldönümlerinde saymakla tamamlanamaz. Bir kız çocuğunun eğitiminin yarıda kalmasına razı olduğumuzda, bir kadının emeğini değersizleştirdiğimizde, Cumhuriyet’in bu büyük iddiasıyla aramıza mesafe koymuş oluruz. Minnet, kazanılmış hakkın gündelik hayatta da savunulmasını gerektirir.

AKLIN VE BİLGİNİN ÖNÜNÜ AÇMAK

Bir devlet kurabilirsiniz. Fakat o devletin insanları, her yeni sorunun cevabını geçmişten gelen bir otoritenin ağzında arıyorsa, geleceğe hazırlanmakta zorlanırsınız. Atatürk’ün eğitim ve bilim konusundaki ısrarını, bu bakımdan çok değerli buluyorum.

Bilim, yalnızca bir laboratuvarın içinde yapılan çalışma değildir.
Bir iddiayı sınama, bir bilgiyi kaynağına götürme, yanlış çıkarsa düzeltme ahlâkıdır. Bir gazeteci için de bundan daha gerekli bir alışkanlık düşünemiyorum.
Sevdiğimiz bir insan hakkında yazarken bile, söylediği ileri sürülen her sözü araştırmak zorundayız.

Atatürk’e bağlılığımız, O’nun ağzına söylenmemiş sözler koymamızı gerektirmez. Tam tersine, buna izin vermememizi gerektirir. O kadar çok gerçek başarı, gerçek belge ve gerçek tanıklık vardır ki, doğrulanmamış bir cümleyle yazıyı süslemeye ihtiyacımız yoktur.

Harf devrimi, Millet Mektepleri, yükseköğretimdeki dönüşüm, tarih ve dil çalışmalarına verilen önem, insanın bilgiyle ilişkisini değiştirmeye yönelen büyük çabanın parçalarıydı. Bu çalışmaların sonuçları ve yöntemleri, tarihçiler tarafından elbette incelenebilir. İncelenmelidir de. Bir kurucunun mirasını güçlü kılan, hakkında soru sorulamaması değil, yaptıklarının sorular karşısında da anlamını korumasıdır.

Atatürk’ün dünyaya açılan yönünü, kendi toplumunun öğrenme gücüne duyduğu güvende görüyorum. Başka milletlerin bilgisinden yararlanmak, kendi milletini küçümsemek değildir. Kendi ülkesinin çocuklarını da o bilgiyi üretebilecek insanlar olarak görmektir.

Bugün bir gencin, dünyanın neresinde olursa olsun, bilgisini geliştirerek ülkesine ve insanlığa katkıda bulunabilmesi, benim için bu düşüncenin devamıdır. Cumhuriyet’in okulundan çıkan bir insanın, dünya ile eşit düzeyde konuşabilmesi, herhangi bir anıt kadar güçlü bir Atatürk hatırasıdır.

ÇUKUROVA’DAN BAKINCA GÖRÜNEN ATATÜRK

Mersinli olunca, bağımsızlık kelimesini yalnızca kitap sayfalarından öğrenmiyorsunuz. Yaşadığınız coğrafyanın geçmişi, o kelimenin içine giriyor. Çukurova’nın Fransız işgalini, yerel direnişi, insanların yurtlarından ve geleceklerinden duydukları kaygıyı düşünmeden, kendi şehrimin Cumhuriyet’le kurduğu bağı anlatamam.

Bir insanın toprağıyla bağı, yalnızca nüfus kâğıdında yazan doğum yeri değildir. Ailesinin hatırası, konuştuğu dil, duyduğu türküler, komşusuyla kurduğu ilişki de o bağın içindedir. Benim için Mersin, bu bakımdan, Cumhuriyet’e duyduğum şükranın somutlaştığı yerdir.

“Adım belki Françoise olacaktı” derken, tarihin farklı akabileceğini hatırlatıyorum. Fransız işgalinin sürmesi hâlinde ne olacağını, kimse bütün ayrıntılarıyla bilemez.
Ben de bilmiyorum. Fakat bir ülkenin kendi geleceğini tayin edebilmesi ile, geleceğinin başkaları tarafından tayin edilmesi arasındaki farkı biliyorum.

Atatürk ve arkadaşlarının öncülük ettiği mücadele, o farkın hangi tarafında yaşayacağımızı belirledi. O yüzden, benim şükranım soyut değildir.
Kendi adımın, kendi mesleğimin, kendi yurttaşlığımın içine kadar uzanır.

Çukurova’nın kurtuluşunu, daha sonra Hatay konusunda verilen diplomatik mücadeleyle birlikte düşününce, askerî başarı kadar, masada gösterilen kararlılığın da önemini görürüz. Her iki mesele aynı olay değildir. Çukurova’daki işgalin sona ermesiyle, Hatay’ın Türkiye’ye katılması arasında yıllar ve farklı hukukî aşamalar vardır. Fakat ikisinin de arkasında, bölgenin insanlarını ve güvenliğini ülkenin kaderinden ayrı görmeyen bir irade bulunur.

Ben bu iradeyi anlatırken, tarihin büyük isimlerinin yanında, adı az duyulan insanlara da yer açmak istiyorum. Çünkü bağımsızlık, yalnızca karar verenlerin biyografisinde yaşamaz. O kararlar için yola çıkanların, korkusunu yenip safını belirleyenlerin, sesini yükseltenlerin hikâyesinde de yaşar.

HATAY’I TEK BİR OYLAMAYA SIĞDIRAMAYIZ

Hatay’ın Türkiye’ye katılmasını anlatırken, gündelik dilde sık sık “referandum” kelimesine başvurulur. Fakat yaşananlar, Fransızların düzenlediği tek bir Türkiye veya Suriye oylamasından ibaret değildi. Manda yönetimi, Milletler Cemiyeti kararları, seçmenlerin cemaat listelerine kaydı, Meclisin oluşması, Hatay Devleti ve 1939’daki katılma kararı, birbirini izleyen ayrı aşamalardı.

1921 Ankara Anlaşması’yla özel bir idarî düzen öngörülen İskenderun Sancağı, sonraki yıllarda Türkiye’nin dikkatle izlediği bir mesele oldu. Fransa’nın Suriye’ye bağımsızlık verme yönündeki girişimleri, sancağın geleceğini yeniden gündemin merkezine taşıdı. Atatürk’ün son yıllarındaki kararlı diplomasi, bu gelişmelerin içinde değerlendirilmelidir.

1938’de seçmen kayıtları ve temsil düzeni, Türk, Alevi, Ermeni, Arap ve Rum Ortodoks cemaatleri üzerinden yürütüldü. Kırk üyeli Mecliste dokuz sandalye Alevi cemaatine ayrıldı. Hatay Meclisi 2 Eylül 1938’de açıldı. Bu yapı, bugünkü anlamda doğrudan bir katılma referandumuyla karıştırılmamalıdır.

23 Haziran 1939’da Türkiye ile Fransa arasında anlaşma imzalandı. 29 Haziran’da Hatay Meclisi Türkiye’ye katılma kararını aldı. Atatürk, bu son aşamayı göremedi. O’nun ölümünden sonra tamamlanan sonucu anlatırken, hem O’nun belirleyici iradesini, hem de süreci sürdürenlerin emeğini doğru yerlerine koymalıyız.

Atatürk, 21 Mayıs 1938’de Soli Pompeiopolis’i ziyaret ederken. Mersin’deki bu antik kent, O’nun ziyaret ettiği son ören yeridir.

Soli Pompeiopolis’in benim hayatımda ayrıca bir yeri var. Biz, bu antik kentin bulunduğu bölgede restoran, motel ve plaj işletiyorduk. Atatürk’ün ziyaretinin hikâyesini, o günleri yaşamış kişilerden dinliyorduk. Bu nedenle Soli, benim için yalnızca bir tarihî yer değil, Atatürk’ün hatırasını insanların anlatımlarında da tanıdığım bir yerdir.

Atatürk’ün hastalığına rağmen Mayıs 1938’de Mersin ve Adana’ya yaptığı ziyaret, konuyu ne kadar yakından izlediğinin güçlü göstergelerindendir. Çukurova’dan bakınca, bu ziyaretin yalnızca bir resmî program olmadığını anlamak kolaylaşır. Bölgedeki insanların gözü, kendi geleceklerini etkileyen gelişmelerin üzerindeydi.

Hatay meselesinin güçlüğü, haritada bir çizgi çekmekten ibaret olmamasındaydı. Farklı toplulukların yaşadığı bir coğrafyada, aidiyet, güvenlik ve egemenlik meseleleri iç içe geçmişti. Bu nedenle, insan hikâyelerini de, tarihî belgeler kadar dikkatle dinlemek gerekir.

ADI AZ ANILAN ALEVİ YURTTAŞLARIMIZ

Burada, Mersinli bir gazeteci olarak, özellikle kayda geçirmek istediğim bir toplumsal hafıza var. Mersin, Tarsus ve Adana’daki Alevi yurttaşlarımızın, Hatay’ın geleceği söz konusu olduğunda gösterdikleri Türkiye bağlılığının anlatısı.

Çukurova’da aktarılan bu anlatıda, o günün güç şartlarında Hatay’a giden, Türkiye yönündeki iradeye destek veren, sayıları binlerle ifade edilen Alevi yurttaşlarımızdan söz edilir. Onların hareketi, Atatürk’ü sevindirme, O’nun arkasında durma isteğiyle de anlatılır. Benim üzerinde durduğum, bu sevginin, kendilerini Cumhuriyet’in geleceğinde görme duygusuyla birleşmesidir.

Burada toplumsal hafıza ile arşivde kesinleştirilmiş bilgiyi birbirinden ayırmak gerekir. Hatay doğumluların Türkiye’den bölgeye dönüşünün teşvik edildiği, resmî tarih anlatısında da yer alıyor. Ancak Çukurova’dan giden Alevi yurttaşların tam sayısı, yolculuklarının örgütlenişi ve her birinin seçmenlik durumu, ayrıca belgelenmesi gereken ayrıntılardır. Bu insanların hatırasını, belge yerine kesin sayı koymadan da saygıyla taşıyabiliriz.

Toprağı işleyen, alın teriyle geçinen insanlara, “fellah” sözcüğünün küçümseyici bir etiket olarak yöneltildiği de bilinir. Kelimenin kökündeki çiftçi anlamı başka şeydir, bir insanı aşağılamak için kullanılması başka şey. Benim itirazım, emeğin ve kökenin bir aşağılama gerekçesi yapılmasınadır.

Kendilerine hor bakılan insanların, ülkenin geleceği söz konusu olduğunda sorumluluk almaları, üzerinde durulmaya değer bir vefadır. Bu vefayı görünür kılmak, herhangi bir topluluğun ötekinden üstün olduğunu söylemek değildir. Ortak tarihin, az duyulmuş bir parçasını yerine koymaktır.

Atatürk’e duyulan bağlılık, kimi insan için bir zaferin hatırasıdır. Kimi insan içinse, kendisini yurttaş olarak görebilmenin, inancını ve kökenini bir utanç nedeni saymadan yaşayabilmenin umududur. Alevi yurttaşların Cumhuriyet’le kurdukları güçlü bağın içinde, bu duygunun da yer aldığını düşünüyorum.

HATIRAYI YAŞATIRKEN KOMŞULUĞU KORUMAK

Bölge hafızasında, Suriye yanlısı bazı Sünni gruplarla Türkiye yanlısı Aleviler arasında sert çatışmalar yaşandığına ilişkin anlatılar da var. Dönemin seçmen kayıtları sırasında gerginlik ve şiddetin yaşandığı, tarih araştırmalarında görülüyor. Ancak her olayı aynı mezhep karşıtlığının içine yerleştirmek, hem insanlara, hem tarihe haksızlık olur.

Bir insanın siyasî tercihini, yalnızca mezhebinden çıkaramayız. Bütün Sünnileri aynı siyasî tarafta, bütün Alevileri tek bir tutum içinde göstermek mümkün değildir.
O yıllardaki baskıları, korkuları ve yerel ilişkileri anlamak için, olayların tek tek izini sürmek gerekir.

Ben bu hikâyeyi, geçmişteki kavgaları bugüne taşımak için anlatmıyorum.
Alevi yurttaşlarımızın sadakatini, bir başkasının yurttaşlığını küçülterek açıklamak istemiyorum. Onların hakkını teslim etmenin yolu, başka bir topluluğa toptan suçlama yöneltmek olamaz.

Asıl üzerinde durmak istediğim, şudur: Cumhuriyet’e bağlılığın tek bir kökeni, tek bir inancı, tek bir aile hikâyesi yoktur. Mersin’in, Tarsus’un, Adana’nın ve Hatay’ın insanları, çok farklı hatıralarla aynı ülkenin geleceğinde buluşabilirler. Bu buluşmanın kıymeti, farklılıkların inkârında değil, ortak yurttaşlığın içinde yer bulmasındadır.

Atatürk’ü sevindirmek için yola çıkmış insanların anlatısını, ben böyle anlamlı buluyorum. Bir lidere duyulan sevgi, bir memleketin geleceğine sahip çıkma isteğiyle birleşiyor. Bu, kuru bir bağlılıktan daha derin bir şeydir. Kendi çocuklarının hayatı için alınmış bir tavırdır.

Hatay’ın hikâyesinde devlet adamları vardır, askerler vardır, diplomatik görüşmeler vardır. Fakat o büyük çerçevenin içinde, ismi kitaplara girmemiş sıradan insanların da yeri vardır. Bir gazetecinin işi, kimi zaman, tam da o yeri görünür kılmaktır.

AMSTERDAM’DA BİR İŞÇİ MASASININ ETRAFINDA

1969, Amsterdam Atatürk Kampı. Türk işçileriyle yaptığım görüşmeden bir kare.

Benim Atatürk hikâyemin bir başka durağı, Amsterdam’ın kuzeyindeki işçi kampıdır. 1969’da orada Türk işçileriyle yaptığım görüşmenin fotoğrafını, yıllardır arşivimde sakladım.
O fotoğrafa baktığımda, yalnızca gazeteciliğimin eski bir gününü görmem. Hollanda’daki toplumumuzun hangi şartlardan geçtiğini de görürüm.

Amsterdam Şehir Arşivi, Atatürk adlı işçi yerleşiminin 1965 ile 1978 arasında Klaprozenweg’de bulunduğunu kaydediyor. NDSM Tersanesi’nde çalışan Türk işçilerine barınak olan bu yerleşim, ailelerinden uzakta yaşayan insanların küçük bir dünyasıydı. Adını Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusundan alıyordu.

Düşününüz, başka bir ülkedesiniz. Dilini öğrenmeye çalışıyorsunuz. Yorucu bir işte çalışıyor, kazancınızın bir bölümünü memlekete gönderiyor, sevdiklerinizden haber bekliyorsunuz. Böyle bir hayatın içinde, yaşadığınız yere Atatürk adının verilmesi, yalnızca bir adres meselesi olabilir mi?

Benim için olamaz.
O ad, insanın kendisini kaybolmuş hissetmemesine yardım eden bir bağdır.
“Biz nereden geldik?” sorusuna verilen kısa bir cevaptır. İşçinin bavuluyla birlikte getirdiği şeyler arasında, ülkesine ait onur duygusu da vardır.

Bugün geriye dönüp o fotoğrafı incelerken, masanın etrafındaki insanları bir göç istatistiği olarak görmüyorum. Her birinin ailesi, yorgunluğu, umudu vardı. Atatürk adı, o hayatların üzerinde asılı duran bir siyasî afişten daha fazlasıydı. Geldikleri memleketi, kendi gözlerinde değerli tutmanın yollarından biriydi.

Bu nedenle Amsterdam’daki Atatürk hatırasını anlatırken, yalnızca belediye kararlarından söz edemem. O kararların öncesinde ve sonrasında yaşayan insanlara da bakarım. Bir anıtı anlamak için, bazen önce onun yerinde yaşamış işçilerin fotoğrafına bakmak gerekir.

Amsterdam’daki Atatürk yerleşiminin hatırasını yaşatan anıt ve üzerindeki Türkçe, Hollandaca yazı.

Atatürk adı bahşedilen Amsterdam’daki işçi yerleşiminden görüntüler.

BARAKALAR GİDER HATIRA KALIR

Amsterdam’daki anıtın üzerinde, bir zamanlar burada Türklerin yaşadığı anlatılır. Bunun yanında, Atatürk’ün barış düşüncesi Türkçe ve Hollandaca olarak yer alır: “Yurtta sulh, cihanda sulh.” Hollanda’daki karşılığı, yaşanılan ülkeye de bir sesleniştir.

Bir göçmen topluluğunun varlığının, şehrin kendi hafızasına girmesi çok değerlidir. İnsanlar yalnızca çalışmak için gelip gitmiş sayılmazlar. O şehrin tarihinin bir parçası olurlar. Çocukları ve torunları, ailelerinin hayatına ait bir izi, kamusal alanda görebilirler.

Atatürk adının bu hafızayla birleşmesi, benim için ayrıca anlamlıdır. O’nun adını taşıyan bir işçi yerleşimi, zaman içinde bir anma yerine dönüşüyor. Emeğin hatırasıyla Cumhuriyet’in hatırası, aynı noktada buluşuyor.

Hollanda’da Amsterdam’ın yanı sıra Rotterdam ve Utrecht’te de Atatürk adını yaşatan sokaklar bulunuyor. Eski dosyalarımda bu isimlerin hikâyelerini anlattım. (Az sonra dünyadaki Atatürk isimlerini göreceksiniz)
Yıllar içinde gördüğüm şey, sokağın tabelasının orada yaşayan insanlarla yeni bir hayat kazanmasıdır. Bir çocuk, okuldan eve dönerken o adı okuyabilir. Bir komşu, bu kişinin kim olduğunu sorabilir. Bir adres, bir sohbetin başlangıcı olabilir.

Elbette bir sokağa verilen addan, bütün bir ülkenin aynı tarih görüşünü paylaştığı sonucunu çıkaramayız. Fakat kamusal alanda bu hatıraya yer açılmış olması, kendi başına anlamlıdır. Farklı geçmişlerden gelen insanların, aynı şehrin içinde birbirlerinin hatıralarını tanımalarına imkân verir.

Ben Atatürk’ün dünyadaki izlerini sayarken, tam da bu yüzden heyecanlanıyorum.
Her tabela, yeni bir insanın merakına açılmış bir kapıdır. O kapıdan giren, yalnızca bir askerî zaferin değil, bir toplumun yeniden kuruluşunun hikâyesiyle karşılaşabilir.

Amsterdam’da Atatürk anıtı önünde, 2022’deki anma haberimde yayımlanan arşiv fotoğrafı.

ROTTERDAM’DA BİR TABELANIN ÖTESİ

2020’de Rotterdam’daki Atatürk sokağının adının kaldırılması istendiğinde, konuyu haberleştirmiştim. O gün yazdığım yazıda, bir ismin korunmasının arkasında ne kadar emek bulunabileceğini anlattım. Yerel siyaseti takip edenler, konuyu anlatanlar, komşularıyla konuşanlar, bu emeğin içindeydi.

Eski meclis üyesi Zeki Baran’ın yürüttüğü görüşmeler ve Bülent Türker’in toplumsal ilgiyi canlı tutan girişimleri, o haberin önemli parçalarıydı.
Sokağın adı korundu. Fakat benim hatırlamak istediğim, yalnızca oylamanın sonucu değildir. İnsanların, kendi tarihlerini yaşadıkları ülkenin diliyle anlatma sorumluluğudur.

Atatürk’ü sevmek ile, O’nu başkasına anlatabilmek, birbirini tamamlayan iki iştir. Kendi aramızda bildiğimiz şeyler, komşumuz için bilinmeyen olabilir. O komşuya kızmak yerine, neden önemsediğimizi anlatabilmeliyiz. Bir tarih bilgisini, bir kadın hakkı adımını, bir barış anlayışını açık bir dille paylaşabilmeliyiz.

Bu olayda gördüğüm ders, yıllar sonra da geçerlidir. Yurt dışında kendi değerlerinize sahip çıkmak, içinde yaşadığınız toplumla bağınızı güçlendirmeyi gerektirir. Belediye meclisini tanımak, dili öğrenmek, sözünüzü anlaşılır kılmak, ortak hayatın kurallarına katılmak gerekir.

Atatürk adı, bir sokakta korunuyorsa, o adın taşıdığı anlamın da kuşaklar arasında korunması gerekir. Aksi hâlde tabela yerinde kalır, fakat hikâye unutulur. Benim gazeteciliğimin, o hikâyeyi diri tutmak gibi bir borcu da var.

Rotterdam Atatürkstraat’ta bir araya gelen Atatürk sevdalıları.

Atatürkstraat adının korunması için görüşmeler yapan eski belediye meclis üyesi Zeki Baran. 2020 haber arşivim.

                                                                                                                 2 Temmuz 2020’deki Rotterdam Belediye Meclisi oylama sonucu.

Oylamanın kaydı, tartışmanın sonucunu açıkça gösteriyordu. Önergeyi PVV desteklerken, sonuç belgesinde yer alan diğer parti ve gruplar karşı çıktı. Benim 9 Temmuz 2020 tarihli haberimin merkezinde, bu sonuca ulaşılmadan önce verilen anlatma ve ikna etme emeği vardı.

HOLLANDA UTRECHT KEMAL ATATÜRKSTRAAT

Utrecht’teki Kemal Atatürkstraat adını da, Amsterdam ve Rotterdam’la birlikte eski dünya yazımda anmıştım. Aynı ismin üçüncü bir Hollanda şehrinde karşımıza çıkması, bu hatıranın tek bir yerleşimle sınırlı kalmadığını gösteriyor. O şehrin adı da bu atlasın içinde, kendi başına bir durak olarak yerini alıyor.

BİR EVİN KAPISINDAN GİREN TARİH

Hollanda’daki Atatürk sevgisi, resmî törenlerle sınırlı değildir. İnsanların kendi imkânlarıyla kurduğu arşivler, topladığı kitaplar, sakladığı fotoğraflar ve açtığı kapılar da bu sevginin içindedir.

Bülent Türker’in Rotterdam’da ailesiyle birlikte oluşturduğu Atatürk ve Kurtuluş Savaşı koleksiyonu hakkında da yazmıştım. 2022’deki haberimde, evlerinin ziyaretçilere açılmasını, yıllar boyunca toplanan objeleri ve gönüllü emeği anlatmıştım. O tarihte anlattığım imkânları, bugünkü ziyaret bilgisi yerine koymuyorum. Benim için kalıcı olan, bu emeğin kendisidir.

Bir belgeyi satın almak, korumak, düzenlemek, başkasına göstermek, sabır ister. Eski bir fotoğrafın arkasındaki tarihi bulmak, bir objenin neye ait olduğunu öğrenmek, yıllarca emek vermeyi gerektirir. Bu çalışmanın görünmeyen tarafı, görünen sergiden daha büyüktür.

Çocukların böyle bir koleksiyonla karşılaşması, bir ders kitabını okumasından farklı bir etki yaratabilir. Tarih, elindeki bir eşya, duvardaki bir fotoğraf, bir büyüğünün anlattığı hikâye hâline gelir. İnsan, geçmişin gerçekten yaşanmış olduğunu daha derinden hisseder.

Ben bu gönüllü hafıza çalışmalarını, Cumhuriyet’in yurt dışındaki sessiz dayanakları arasında görüyorum. Herkesin bir müze kurması gerekmez. Fakat aile fotoğrafının kimlere ait olduğunu yazması, eski bir haberi saklaması, dedesinin işçi hayatını kaydetmesi bile, gelecek kuşağa bırakılan bir bilgidir.

Atatürk’ün dünyadaki izlerini korumak da böyle başlar. Bir anıtın hangi şehirde olduğunu bilmekle, onun fotoğrafını doğru adla saklamakla, o adın hikâyesini çocuğa anlatmakla. Büyük hafıza, küçük sadakatlerin birikimidir.

Bülent Türker’in ailesiyle birlikte yaşattığı Atatürk ve Kurtuluş Savaşı koleksiyonunun ziyaretçileri.

Rotterdam’da bir evin içinde, Atatürk hatırası etrafında buluşan ziyaretçiler.

Bülent Türker’in koleksiyonunda belgeler ve objeler incelenirken.

Bir vitrinin önünde duran insan, yalnızca eski bir eşyaya bakmaz. O eşyanın nasıl korunduğunu, kimlerin elinden geçtiğini, kendisine ne anlattığını da düşünür. Bu fotoğraflarda, yıllarca biriktirilen malzemenin başkalarıyla paylaşılmasının sevincini görüyorum. Zehra Türker’in, Bülent’in ve oğlu Buğra’nın aile emeğini, 2022’deki haberimde özellikle anlatmıştım.

DEVENTER’DE AYNI SAATTE AYNI SAYGI

Deventer Başkonsolosluğunda 10 Kasım 2022 anması.

2022’de Amsterdam’daki anıtın ve Rotterdam’daki koleksiyonun yanında, Deventer Başkonsolosluğundaki anmayı da haberleştirmiştim. O dönemin Başkonsolosu Tuna Yücel Modrak’ın katıldığı törende, konsolosluk çalışanları ve yurttaşlarımız Atatürk’ün hatırası önünde saygıyla durdular.

O gün yapılan konuşmanın temel çağrısı, Cumhuriyet’i geliştirerek gelecek kuşaklara taşıma sorumluluğuydu. Bu fotoğrafları bugün yeniden yayımlarken, onları yeni yapılmış bir törenin görüntüsü olarak sunmuyorum. Gurbet hayatının içinde yıllar boyunca tekrarlanan bağlılığın, kendi tarihini taşıyan belgeleri olarak görüyorum.

İSPANYA SAX’TA KARŞIMA ÇIKAN DOSTLUK

Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde Türkiye ile özdeşleşmiş yerleşim birimleri arasında, İspanya’nın turistik kenti Alicante’ye bağlı Sax kasabası da var.

10 bin nüfuslu Sax kasabasında her yılın şubat ayı başında bir festival yapılıyor. Tam 5 gün süren ‘San Blas’ adlı festivalin doğuş nedeni de çok ilginç. Bu ilginçlikleri yakından izlemek için TRT prodüktörü İsmail Elden, Yönetmen Sacit Şahin, kameramanlar Ercan İşsever ve Mehmet Türkoğlu ile yollara düştük.

Sax’ın köklü festival geleneği içinde, 4 Şubat 1920’de Türkler adını taşıyan yeni bir grup kurulmuş. Grubun kendi tarihçesi, kurucularının Hıristiyanlar grubundan ayrılan 16 kişi olduğunu belirtiyor. Benim yıllar sonra orada karşılaştığım ise, Türkiye’ye, Türk bayrağına ve Atatürk’e duyulan sıcak yakınlıktı. Röportajımda anlatmak istediğim de, bu dostluğun insanların hayatına nasıl yerleştiğiydi.

Alicante’ye 44 kilometre mesafede olan şirin Sax kasabasında, şimdilerde Türkiye’ye gönül vermiş İspanyollar yaşıyor. Hiçbir kan bağı, kader birliği, kültürel bağ olmamasına rağmen buradaki İspanyollar, bugünlerde kendilerini Türk gibi hissediyorlar.

Sax’ta Comparsa de Turcos Başkanı Francisco Sánchez Chico, bilinen adıyla Tito, ve TRT ekibimiz.

SAX TÜRKEVİ’NDE BİRİKEN HATIRALAR

1920’DEN BU GÜNE : Sax’taki Türkevi’nin salonu. 1920’de kurulan Comparsa de Turcos’un, Progreso Sokağı 13 numaradaki merkezi, 25 Kasım 2001’de açıldı.

Grubun kuruluş tarihiyle Türkevi binasının açılış tarihini birbirinden ayırmak gerekiyor. Comparsa de Turcos, 1920’de kurulmuş; Progreso Sokağı 13 numaradaki merkezi ise 2001’de açılmış. Röportaj yaptığımız dönemde grubun başkanlığını, Tito adıyla tanınan Francisco Sánchez Chico yürütüyordu.

Röportaj yaptığımız dönemde, grubun bini aşkın üyesi olduğunu, Türkevi’nde festival sırasında kahvaltı ikram edildiğini yazmıştım. Salonlarda, grubun geçmişini yaşatan bayraklar sergileniyordu. Tito, bayrağa duydukları bağlılığı anlatırken şunları söylemişti: “Çünkü o günkü başkanımız ilk bayrağın tabutuna sarılmasını vasiyet etmiş ve bir geleneği başlatmış.
O tarihten sonra Grubumuzun üyeleri Türk Bayrağı’na sarılarak uğurlanıyor son yolculuğuna… Ben de bu bayrakla gömüleceğim”

Sax’taki Türkevi’nin cephesinde Türk bayrakları. Eski röportajımın fotoğraflarından.

BİR KASABADA TÜRKÇE ÖĞRENMEK

Sax ziyaretimizde Türkevi’ndeki sohbetten bir kare. Türkçe kurslarını da anlattığım röportajın arşiv görüntüsü.

Eski röportajımın bir başka ayrıntısı, Türkevi’ndeki Türkçe dersleriydi. Türk İspanyol Dostluk Derneği AHİT’in girişimiyle düzenlenen derslere, o haberin döneminde yaklaşık elli kişinin katıldığını yazmıştım. Öğretmen Murat Atmaca, Madrid’den Sax’a ders vermek için geldiklerini anlatmış, Tito ise üyelerin artık birbirlerini Türkçe selamlamasından duyduğu mutluluğu dile getirmişti.

Bir ülkenin bayrağını taşımakla, dilini öğrenmeye zaman ayırmak arasında ayrı bir yakınlık vardır. Selam vermek, bir kelimenin anlamını sormak, karşıdaki insanın dünyasına kendi isteğinizle yaklaşmaktır. Sax’ta gördüğüm dostluğun böyle bir gündelik tarafı da vardı.

YÜRÜYÜŞÜN İÇİNDEKİ TÜRK BAYRAĞI

Sax sokaklarında Comparsa de Turcos’un yürüyüşü ve Türk bayrakları.

Sax’ın sokaklarında o yürüyüşe bakarken, bayrağın yalnızca bir devlet sembolü olmadığını düşündüm. Bazen bir insan, kendi hayatıyla doğrudan ilgisi olmayan bir ülkeye yakınlık duyar. O yakınlığı bir kıyafetle, bir ezgiyle, bir bayrakla anlatır.

Benim gördüğüm sahnede ise, insanların birlikte yürümesi, birbirlerini selamlaması ve kendi bayramlarını paylaşması vardı. Tarihteki karşılaşmaların, bugünün insanları arasında yeni ilişkilere dönüşebilmesi, başlı başına değerlidir. Aynı sokakta farklı geçmişlerin sembollerini taşıyabilmek, dostluğun gündelik biçimlerinden biridir.

Atatürk’ün ve Türkiye’nin dünyadaki hatırasını yalnızca anıtlarla düşünmeyelim. Yaşayan ilişkiler de o hatıranın parçasıdır. Bir İspanyol çocuğun, ailesinin yıllardır katıldığı grupta Türk bayrağını tanıması, ileride Türkiye hakkında kuracağı ilk cümlenin başlangıcı olabilir.

Benim için, Sax’tan geriye kalan en kıymetli şey, budur. Bir ülkeye uzak olmak, o ülkenin insanına uzak olmak zorunda değildir. İyi bir karşılaşma, yıllardır var olan bir merakı, gerçek bir dostluğa dönüştürebilir.

Sax’ta Türk sembolleriyle büyüyen yeni kuşaklar.

CHATO’NUN HAYATI TÜRKLER GRUBUNDA GEÇMİŞTİ

Röportaj yaptığım günlerde grubun en yaşlı üyelerinden Chato, 1926’dan beri bu topluluğun içinde olduğunu anlatmıştı. Kızlarının ve torunlarının da gruba katıldığını söylüyor, televizyonda Türkiye’yi gördüğünde duyduğu heyecanı paylaşıyordu. Haberimdeki yaş ve aile bilgileri o görüşmenin dönemine aittir; bugün de değişmeden sürüyormuş gibi kullanmıyorum. Kalıcı olan, bir grubun aile hayatının kuşaklarına nasıl yayıldığıdır.

TRT ekibimiz, Sax’taki belediye başkanıyla röportaj yaparken.

O dönemin Sax Belediye Başkanı Vicente Gil de, Türkiye’yi ve Türkleri daha yakından tanımaktan duydukları memnuniyeti dile getirmişti. Bayraklarla dolu sokakları ve bu büyük festivalin kasaba için taşıdığı anlamı anlatıyordu. Ben de O’nun sözlerinde, resmî bir nezaketin ötesinde, karşılıklı tanışma isteğini duymuştum.

DÜNYANIN HAFIZASINDA YER BULMAK

Atatürk’ün dünyadaki izlerini anlatırken, ünlü isimlere yakıştırılmış çok sayıda övgü sözüyle karşılaşırız. Bunların bir bölümü kaynak gösterilmeden tekrarlanır.
Ben bu dosyanın kalıcılığını, her biri daha parlak görünen sözleri arka arkaya sıralamakta aramıyorum. Bir belgenin, bir anıtın, bir kararın kendi ağırlığına güveniyorum.

UNESCO, 1978’deki 20. Genel Konferansında, Atatürk’ün doğumunun yüzüncü yılı olan 1981’i, Anma ve Kutlama Yıldönümleri programına aldı.
UNESCO Türkiye Millî Komisyonunun aktardığı gerekçede, O’nun eğitim ve kültür alanındaki yenilikleri, sömürgecilik karşıtı mücadelesi, uluslararası anlayışa ve barışa katkısı birlikte değerlendiriliyordu. Türkiye’nin kurucusuna gösterilen bu ilgi,
O’nun eserinin neden kendi ülkesinin sınırlarını aştığını da anlatıyordu.

Burada benim için önemli olan, bir sıralamada kimin kaçıncı geldiği değildir. Atatürk’ün hayatının, bir milletin tarihini aşan meselelerle ilişkilendirilmesidir.
Eğitim, insanların birbirini anlaması, barış ve insan onuru. O’nun kuruculuğunun uluslararası ölçekte konuşulabilmesini sağlayan taraflar bunlardır.

Bir Türk olarak bu değerlendirmeden gurur duyuyorum. Fakat gururumun sağlam olması için, belgenin söylemediğini de ona söyletmemeliyim. Atatürk’ün değerini anlatmak için, başka hiçbir devlet adamının anılmadığını veya bütün dünyanın tek bir hüküm verdiğini ileri sürmeye ihtiyacımız yoktur.

Aynı dikkat, anıtlar için de geçerlidir. Bir anıt, kimi yerde devletler arasındaki karşılıklı jestin, kimi yerde yerel yönetimin kararının, kimi yerde göçmen toplumunun emeğinin sonucudur. Bu farklı başlangıçlar, anıtın değerini azaltmaz. Dünyanın hafızasının nasıl kurulduğunu gösterir.

Benim yıllar içinde topladığım fotoğraflar, işte bu hafızanın küçük bir atlasıdır. Tamamlanmış ve değişmez bir dünya envanteri değildir.
Ama her bir fotoğraf, Atatürk adının Türkiye sınırlarının ötesinde nasıl bir yer bulduğuna dair somut bir izdir.

ESKİ BİR HASMIN OSLO’YA GÖNDERDİĞİ MEKTUP

Atatürk’ün medeni insan tarafını anlatırken, benim için en güçlü belgelerden biri, bir övgü sözü değil, bir adaylık kaydıdır. Nobel’in kendi arşivinde, 1934 yılı için “Mustafa Pascha Kemal” adı ve aday gösteren kişi olarak “E Venizelos” yer alır.

Bu iki ismi aynı satırda görmek bile, başlı başına düşündürücüdür.
Bir tarafta, Anadolu’daki işgale karşı mücadelenin önderi vardır.
Öteki tarafta, Yunanistan’ın o dönemdeki siyasetinin en önemli isimlerinden biri. Aralarındaki tarih, dostane bir tanışmanın tarihi değildir. Savaşın, kaybın ve ağır anlaşmazlıkların tarihidir.

Venizelos, 12 Ocak 1934 tarihli mektubuyla Atatürk’ü Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterdi. Bu girişimden önce, 1930’daki Ankara ziyareti ve iki ülke arasında imzalanan anlaşmalar, ilişkilerde yeni bir sayfa açmıştı. Barış, sadece iyi bir niyet cümlesi olarak bırakılmamış, devletler arasındaki ilişkiye dönüştürülmeye çalışılmıştı.

Atatürk’ün Nobel Barış Ödülü’nü aldığını söylemiyoruz. Adaylık, ödül kazanmak demek değildir. Burada asıl etkileyici olan, O’nu aday gösterenin kimliğidir. Geçmişin karşı tarafında bulunmuş bir siyasetçinin, O’nun barış için taşıdığı önemi teslim edebilmesidir.

Ben bu kayda baktığımda, zaferin ardından gösterilebilecek büyüklüğü de görüyorum. Savaşı kazanmış olmak, düşmanlığı sonsuza kadar sürdürme mecburiyeti yaratmaz. Kendi ülkenizin hakkını savunurken, komşunuzla gelecekte kurulabilecek hayatı da düşünebilirsiniz.

Bu, geçmişte yaşanan acıları hiç yaşanmamış saymak değildir. Acının gelecek kuşakların tek mirası olmasına razı olmamaktır. Atatürk’ün barış anlayışını değerli bulmamın nedenlerinden biri, bu siyasî cesarettir. Savaşta gösterilen kararlılığın, barışta ilişki kurabilme iradesiyle tamamlanmasıdır.

Böyle bir belge varken, doğrulanmamış parlak cümlelere neden ihtiyaç duyalım? Nobel arşivindeki o kısa satır, uzun bir övgü listesinin söyleyemeyeceği kadar çok şey anlatıyor.

MANDELA’NIN KARARINA İTİRAZIM VAR

Nelson Mandela’nın ırk ayrımcılığına karşı mücadelesini, hapishanede geçen yıllarını ve Güney Afrika tarihindeki yerini küçümsemiyorum. Bir insanın büyük mücadele vermiş olması, bütün kararlarının eleştiriden uzak tutulmasını gerektirmez. Benim itiraz ettiğim karar, 1992’de Atatürk Uluslararası Barış Ödülü’nü kabul etmemesidir.

Önce gerçeği tam söyleyelim. ANC’nin o dönemdeki açıklaması, ödülün kabul edilmediğini bildirirken, bu tavrın modern Türkiye’nin kurucusu Atatürk hakkında olumsuz bir görüş anlamına gelmediğini de belirtiyordu. Anadolu Ajansının 2014 tarihli haberi, bu açıklamayı aktarıyor. Dolayısıyla, “Mandela Atatürk’e hakaret etti” demek, eldeki açıklamaya uygun düşmez.

Fakat bu ayrımı açıklamaya yazmış olmak, kararın yarattığı incinmeyi ortadan kaldırmıyor. Bana göre Mandela, taşıdığı dünya çapındaki ahlâkî ağırlığın gerektirdiği özeni, bu olayın sembolik sonucuna yeterince göstermedi. Bir ülkenin güncel siyasetine yöneltilecek itiraz ile, o ülkenin bağımsızlık ve çağdaşlaşma mücadelesini simgeleyen kurucusunun adı, aynı tartışmanın içinde kaldı.

Bir ödülü kabul etmek zorunda değildi. Kimseyi, kendi iradesine aykırı bir onuru almaya mecbur sayamayız. Fakat ben, özgürlük mücadelesinin simgesi olmuş bir liderden, Atatürk adının Türkiye’de ne anlama geldiğini daha kuvvetli biçimde gözetmesini beklerdim. O ad, milyonlarca insan için yalnızca devlet protokolü değildir. İşgalden kurtuluşun, yurttaşlığın, okulun ve kadınların kamusal hayata katılmasının hatırasıdır.

İşte bu nedenle kararını, Atatürk’e bağlı bir gazeteci olarak, siyaseten ve sembolik bakımdan dar görüşlü buluyorum. İtirazını dile getirirken, o hatırayla daha dikkatli bir ilişki kurabilirdi. Atatürk’ün adı üzerinden hissedilen kırgınlığı, sonradan yapılan kelime ayrımlarıyla bütünüyle gidermek mümkün değildir.

Bu, Mandela’nın bütün hayatı hakkında verilmiş bir hüküm değildir. Belirli bir kararına yönelttiğim açık bir eleştiridir. Nasıl O’nun mücadelesine saygı duyabiliyorsam, bu kararını da yanlış bulabilirim. Saygı, kendi kanaatimden vazgeçmemi gerektirmez.

BİR ÖDÜLÜ KABUL ETMEMEK, ATATÜRK’ÜN BÜYÜKLÜĞÜNDEN BİR ŞEY EKSİLTMEZ

Mandela’nın ödülü kabul etmemesi, Atatürk’ün tarih içindeki yerinden ne eksiltebilir? Benim cevabım, hiçbir şeydir. Bir devlet ödülünün kabul edilip edilmemesiyle, bir ülkeyi işgalden kurtarmış ve Cumhuriyet’i kurmuş bir insanın değeri tayin edilemez.

Atatürk’ün büyüklüğü, bir yabancı liderin onayını bekleyen bir büyüklük değildir. O’nun eseri, kendi tarihî sonuçlarıyla ortadadır. Bizim minnetimizin kaynağı da, o sonuçlardır. Başkasının takdiri bizi sevindirebilir, fakat kendimize ait tarih bilgimizin yerine geçemez.

Bu meselede beni asıl düşündüren, özgürlük mücadelelerini birbirinden habersiz bırakmanın kaybıdır. Farklı ülkelerdeki mücadeleler aynı değildir. Ama işgal, eşitsizlik ve insan onuru üzerine birbirlerine sorabilecekleri çok soru vardır. Atatürk ile Mandela’nın hayatlarına bakarken, bu konuşmanın kurulmasını isterdim.

Bir kararın yarattığı kırgınlığı açıkça yazmak, o konuşmanın kapısını kapatmak anlamına gelmez. Tam tersine, dürüst bir ilişkinin şartıdır. Ben Atatürk’ün adını savunurken, bir başka halkın özgürlük mücadelesini küçültmeye ihtiyaç duymuyorum. Atatürk’ün kendi eseri, sözümü taşımaya yeter.

Bu dosyada Mandela’ya ayırdığım yer de bunun içindir. Atatürk sevgisini bir öfke gösterisine dönüştürmek istemiyorum. Fakat yanlış bulduğum bir kararı, sırf sahibi dünyaca saygın diye yumuşatarak geçmek de istemiyorum. Kanaatim açıktır: Bu kararda, Atatürk adının taşıdığı tarihî ve insanî anlam yeterince gözetilmemiştir.

Şimdi, bir kararın çevresindeki tartışmayı geride bırakıp, çok daha geniş bir manzaraya bakalım. Atatürk’ün adının, farklı kıtalarda, farklı dillerde, gündelik hayatın içine nasıl girdiğine. Çünkü kalıcı olan, o hayatın kendisidir.

DÜNYANIN DÖRT BİR YANINDA YAŞATILAN ATATÜRK ADI

Atatürk’ün adı, Türkiye sınırlarının ötesinde de sokaklara, meydanlara, anıtlara, hatta bir deniz geçidine ve bir lale türüne verilmiş. Daha önceki yazılarımda tanıttığım bu yerleri ve örnekleri, fotoğrafları ve kısa açıklamalarıyla aşağıda bir araya getirdim.

Aşağıdaki fotoğraflar, yıllar içinde yayımladığım dosyalardaki arşiv görselleridir. Çekildikleri dönemdeki görünümü yansıtırlar. Bir sokak tabelası, bir heykel, bir anma taşı ve bir çiçeğe verilen ad, hatıranın farklı biçimleridir. Bu sayfalarda her birini kendi adı ve hikâyesiyle okuyacaksınız.

2020’de yayımladığım dünya yazısını, sonraki yıllarda yeni fotoğraflar ve haberlerle yeniden okurlarıma sunmuştum. O derlemelerde yer verdiğim Semra Bayraktar’ın emeğini de anıyorum. Bu kez yer adlarını ve fotoğrafları koruyor, uzun açıklamaları kısaltıyor, arşivimdeki insan hikâyelerini de ayrıca aktarıyorum.

HOLLANDA AMSTERDAM ROTTERDAM UTRECHT

Amsterdam’daki anma buluşmasından. Türk işçi göçünün hatırası ile Atatürk’e bağlılık, aynı yerde kuşaktan kuşağa aktarılıyor.

Hollanda’daki Atatürk adları, benim için atlasın en yakındaki sayfalarıdır. Amsterdam’daki eski işçi yerleşimi ve anıtı, Rotterdam’daki Atatürkstraat, Utrecht’teki Kemal Atatürkstraat, aynı hatıranın farklı şehirlerdeki karşılıklarıdır. İsimler, göçün kurduğu yeni hayatın içine yerleşir.

Bu hatıranın en kuvvetli yanı, yalnızca resmî düzeyde yaşatılmamasıdır. İşçiler, aileler, dernekler ve yerel yöneticiler, farklı zamanlarda bu hafızanın oluşmasına katkıda bulunurlar. Bir adın kamusal alanda korunması, toplumların birbirlerini tanıma biçimlerinden biridir.

BELÇİKA CHERATTE VISÉ

Place Atatürk tabelası, Cheratte, Visé, Belçika.

Belçika’da Visé’ye bağlı Cheratte’deki Place Atatürk, eski dosyalarımın dikkat çekici duraklarından biridir. Maden işçiliğiyle şekillenen göç tarihinin içinde, Atatürk adı bir meydan tabelasında görünür olur.

Fotoğraf, bazen uzun bir açıklamadan daha doğrudan konuşur. Fransızca “meydan” anlamındaki Place sözcüğünün yanında, bizim çok yakından tanıdığımız bir isim vardır. Türkiye’den uzak bir yerde, aynı ad, şehrin gündelik adres diline katılmıştır.

İTALYA ROMA

Largo Mustafa Kemal Atatürk, Roma. Tabelada Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusuna ilişkin açıklama da yer alıyor.

Roma’daki Largo Mustafa Kemal Atatürk tabelası, bir ismin başka bir dilin içinde nasıl doğal biçimde yer bulduğunu gösteriyor. Tabelanın üzerindeki tanım, gelip geçenlere yalnızca bir ad sunmuyor, o adın hangi tarihî kişiliğe ait olduğunu da anlatıyor.

Dünya şehirlerindeki bu tür adlandırmaların değeri, günlük hayatın içine girmelerindedir. Bir yol tarifi, bir mektup adresi, bir yürüyüş güzergâhı, hiç beklenmedik bir anda insanı Türkiye’nin kuruluş hikâyesine götürebilir.

ROMANYA BÜKREŞ

Bükreş’te Odeon Tiyatrosu önündeki Atatürk büstü.

Bükreş’teki Atatürk büstü, kentin kamusal hayatının içinde yer alır. Türkiye’nin Bükreş Büyükelçiliğinin anma duyurularında da, Calea Victoriei üzerindeki bu buluşma noktası açıkça belirtilir.

Büstün şehirle kurduğu ilişki, onu yalnızca törenden törene hatırlanan bir nesne olmaktan çıkarır. Oradan geçen insanlara, komşu bir ülkenin kurucusunu tanıma imkânı verir. Atatürk hatırası, burada Türk ve Romen dillerinin yan yana durabildiği bir zemindedir.

HİNDİSTAN YENİ DELHİ

Mustafa Kemal Atatürk Marg tabelası, Yeni Delhi.

Yeni Delhi’deki Mustafa Kemal Atatürk Marg, eski dünya dosyamda özellikle yer verdiğim adlardan biriydi. “Marg”, yol veya cadde anlamıyla, Atatürk adını Hindistan’ın kendi adres dilinin içine alıyor.

Fotoğraftaki farklı yazı sistemleri, hatıranın tek bir alfabenin sınırları içinde kalmadığını da gösteriyor. Bir insanın adı, başka bir ülkenin gündelik hayatında okunuyor, söyleniyor, yol tarifine dönüşüyor. Uzaklık, bazen bir tabelanın önünde beklediğimizden çok daha küçük görünür.

PAKİSTAN İSLAMABAD

İslamabad’daki Atatürk Avenue tabelası.

İslamabad’daki Atatürk Avenue, Pakistan’daki Türkiye yakınlığının kamusal adlandırmalara yansıyan örneklerinden biridir. Ankara Üniversitesi Asya Pasifik Araştırmaları Merkezinin yayımladığı çalışmada da, caddenin Cumhuriyet’in ellinci yılı dolayısıyla 1973’te açılması anlatılır.

Bu tür isimler, iki ülke arasında sık kullanılan dostluk sözlerinin, şehir mekânında bir karşılık bulmasını sağlar. Dostluğun bir adresi olur. Atatürk adı, o adresin içinde kuşaklar boyunca yeniden söylenir.

JAPONYA KUŞİMOTO

Kuşimoto’daki Atatürk heykeli.

Kuşimoto, Türk Japon dostluğunu anlatırken özel bir yere sahiptir. 1890’da Ertuğrul Fırkateyni’nin uğradığı felaketin hatırası, bu kıyılarda korunur. Atatürk heykeli de, Türkiye’ye ait farklı tarihî hatıraların aynı coğrafyada buluştuğu manzaranın parçasıdır.

Ertuğrul’un hikâyesi ile Atatürk’ün hayatı ayrı dönemlere aittir. Fakat dostluk, farklı dönemlerin hatıralarını aynı yerde yaşatabilir. Benim Mersinli gözüm için Kuşimoto’nun adı ayrıca yakındır; iki şehir arasındaki bağ, Pasifik kıyısındaki bu hatırayı memleketimin ufkuna getirir.

İSRAİL BEER ŞEVA

Beer Şeva’daki Mustafa Kemal Atatürk büstü. Kaidedeki farklı diller, anıtın kamusal niteliğini görünür kılıyor.

Eski derlememde Beer Şeva adıyla yer verdiğim bu büst, Atatürk hatırasının Orta Doğu’daki izlerinden biridir. Fotoğraf, aynı ismin farklı dillerde okunabildiği bir karşılaşma sunuyor.

Bir anıtın bulunduğu ülkeyle ilgili güncel siyasî değerlendirmeler, o anıtın tarihî varlığından ayrı bir konudur. Burada izini sürdüğümüz, Cumhuriyet’in kurucusunun adının başka bir toplumun kamusal alanında yer bulmuş olmasıdır.

MEKSİKA MEXİCO CİTY

Mexico City’deki Atatürk heykeli.

Mexico City’deki Atatürk anıtı, Latin Amerika sayfalarımızın önemli duraklarından biridir. Eski dosyamda, aynı şehirdeki Osmanlı Saati’nin hikâyesini de anlatmıştım. Fakat saat kulesi ile Atatürk anıtı, ayrı dönemlere ve ayrı girişimlere ait eserlerdir.

Osmanlı geçmişiyle Cumhuriyet’in kurucusunu, tek bir yapının hikâyesiymiş gibi birleştirmeden görmek gerekir. İkisi, Türkiye ile bu uzak coğrafya arasında farklı zamanlarda kurulmuş bağların izlerini taşır. Atatürk heykeli ise, modern Türkiye’nin kuruluşunu hatırlatan ayrı bir duraktır.

Meksika’nın resmî şehir tanıtımı ile Dışişleri Bakanlığımızın etkinlik kaydı, anıtın açılışını Cumhuriyet’in sekseninci yıldönümüne, 29 Ekim 2003’e yerleştiriyor. Eski derlememde geçen 2002 tarihi yerine, bu kaydı esas alıyorum. Paseo de la Reforma üzerindeki eser, Azerbaycanlı heykeltıraş Sait Rüstem’in imzasını taşıyor.

Eski Meksika derlememde birlikte yayımlanan Atatürk heykeli ve Osmanlı Saati ayrıntıları.

OSMANLI SAATİ AYRI BİR DOSTLUK HATIRASI

Mexico City’nin tarihî merkezinde, Venustiano Carranza ve Bolívar sokaklarının kesişimindeki Osmanlı Saati, 1910’da Meksika’nın bağımsızlığının yüzüncü yılı için armağan edilmişti. Şehrin resmî tanıtımı, armağanı Lübnanlı, Türk ve Suriyeli göçmen topluluklarıyla ilişkilendiriyor; Türkiye ve Lübnan büyükelçiliklerinin 2010’daki onarımını da kaydediyor. Atatürk anıtıyla aynı eser değildir, fakat eski yazımda yer verdiğim bu komşu hatırayı da fotoğrafıyla korumak istedim.

DOMİNİK CUMHURİYETİ SANTO DOMİNGO

Calle Mustafa Kemal Atatürk tabelası, Santo Domingo.

Karayipler’de bir sokak tabelasında Mustafa Kemal Atatürk adını görmek, benim için her zaman heyecan verici olmuştur. Santo Domingo’daki bu adlandırma, eski dünya dosyamın da parçalarından biriydi.

Bir başka ülkenin kurucusunun adı, bir şehrin adreslerinde yaşamaya başladığında, tarihî hatıra gündelik dilin içine girer. O sokakta oturan bir çocuğun, bir gün adın kime ait olduğunu sorması bile, Türkiye’ye açılan küçük bir merak kapısıdır.

VENEZUELA CARACAS

Caracas’taki Atatürk heykeli.

Caracas’taki Atatürk heykeli, dünya derlememde yer verdiğim Latin Amerika örneklerinden biridir. Ağaçlar arasındaki figür, ülkemizin kurucusunu başka bir şehrin hafızasına taşır.

Atatürk adı, Caracas’ta yalnızca anıtta karşımıza çıkmıyor. Türkiye Büyükelçiliğinin resmî adresinde de Calle Kemal Atatürk adı yer alıyor. Böylece hatıra, hem anıtın temsil ettiği saygıda, hem de kullanılan adresin sıradanlığında hayat buluyor.

KÜBA HAVANA

Havana’daki Atatürk büstlerine ilişkin eski arşiv derlememden. Görsel, farklı görüntüleri bir arada sunuyor.

Havana’daki Atatürk büstü, dünyanın uzak köşelerinde karşımıza çıkan yakın bir yüzdür. Türkiye Dışişleri Bakanlığının 2019’daki ziyaret kaydı da, büstün Havana’daki yerini ve bu hatıranın korunmasına verilen önemi gösteriyor.

Havana’da Atatürk’ün yüzüyle karşılaşmak, Türkiye’den binlerce kilometre uzakta, tanıdık bir insanı görmek gibidir. O büst, gelip geçenlere Cumhuriyetimizin kurucusunu hatırlatırken, bizlere de bir hayatın ve bir mücadelenin kendi ülkesinin sınırlarını nasıl aşabildiğini gösterir.

ŞİLİ SANTİAGO

Santiago’daki Atatürk kabartması. Eser, heykeltıraş Şadi Çalık’a aittir.

Santiago’nun Las Condes bölgesindeki Cerro Navidad Parkı’na yerleştirilen bronz kabartma, 29 Ekim 1973’te, Cumhuriyet’in ellinci yılında açıldı. Büyükelçiliğin bilgi notu, eserin Şadi Çalık tarafından yapıldığını ve belediye kararıyla bu noktada yer aldığını kaydediyor.

Yazıtta kullanılan tanımlardan biri, “insanlık idealinin yaşayan sembolü”dür. Bu ifadeyi değerli buluyorum. Çünkü Atatürk’ün yalnızca askerî başarısını değil, hayatını nasıl bir insanlık anlayışına bağladığını da düşünmeye çağırıyor. Buradaki metnin İsmet İnönü’nün sözlerinden esinlendiği de aynı bilgi notunda açıklanıyor.

AVUSTRALYA CANBERRA

Canberra’daki Kemal Atatürk Anıtı. Çanakkale hatırasının karşılıklı saygıya dönüştüğü duraklardan biri.

Canberra’daki anıt, Çanakkale çıkarmasının yetmişinci yılı için Türkiye ile Avustralya arasında geliştirilen karşılıklı anma düzenlemesinin parçasıdır. Anıtın biçiminde Türk bayrağındaki hilalden esinlenilmiştir. Atatürk’ün bronz tasviri Türkiye’nin armağanıdır.

Burada anlamlı olan, bir zamanlar savaşan tarafların, birbirlerinin kaybını ve cesaretini birlikte hatırlayabilmesidir. Savaşın hafızası, yeni kuşaklara düşmanlık taşımak zorunda değildir. Saygı ve tanıma da taşıyabilir. Atatürk adının Canberra’da bulunması, bu imkânın somut bir örneğidir.

AVUSTRALYA ALBANY

Albany’de, Atatürk adını taşıyan deniz geçidine bakan heykel.

Albany’deki hatıra, yalnızca bir heykelle sınırlı değildir. Limana girişteki deniz geçidi, 1985’teki karşılıklı düzenleme kapsamında Atatürk Channel adını almıştır. Batı Avustralya’nın resmî turizm kaydı, hem adı, hem de geçide bakan heykeli anlatır.

Bir caddeye isim verilir, bir meydana isim verilir. Burada ise denizin bir geçidi aynı adı taşır. Bu ayrıntı, Atatürk hatırasının dünyada aldığı biçimlerin ne kadar çeşitli olabildiğini gösteriyor. Bir zamanlar askerlerin ayrıldığı kıyılarda, sonraki kuşaklar barışı hatırlatan bir isimle karşılaşır.

YENİ ZELANDA WELLİNGTON

Wellington Atatürk Anıtı. Tarakena Koyu üzerindeki konumuyla Çanakkale coğrafyasını hatırlatan bir yerde bulunuyor.

Wellington’daki anıt, 26 Nisan 1990’da açıldı. Yeni Zelanda Kültür ve Miras Bakanlığının tarih kaydı, yerin Gelibolu Yarımadası’na benzerliği nedeniyle seçildiğini, anıtta Atatürk büstü, yazıtlar ve Anzak Koyu’ndan getirilen toprağın bulunduğunu açıklıyor.

Bu manzara karşısında uzun sözler söylemeye gerek kalmıyor. Bir zamanlar karşı cephelerde bulunan insanların torunları, aynı acıyı saygıyla hatırlayabiliyor. Ben Atatürk’ün medeni insan tarafını düşünürken, bu tür karşılaşmaları da hatırlıyorum. Bir komutanın adı, dünyanın öbür ucunda barışın hatırasına katılıyor.

KANADA HALİFAX

Halifax Pier 21’deki Çanakkale Anıtı’nı tanıtan eski arşiv sayfası. Görseldeki fotoğraf, Türkiye’nin Ottava Büyükelçiliğine atfedilmiştir.

Kanada sayfasının yeri Halifax’tır. Nova Scotia eyaletinin başkentindeki Pier 21 Göçmen Müzesi bahçesinde bulunan Çanakkale Anıtı, Türk toplumunun girişimiyle 2016’da açıldı. Türk ve Kanada bayraklarının yer aldığı taş, ortak savaş hatırasını ve Atatürk’ün barış mesajını bir araya getiriyor.

Önceki dosyamda bu taşı tanıtan arşiv sayfasını yayımlamıştım. Burada bir Atatürk heykelinden söz etmiyoruz; O’nun hatırasını ve sözlerini taşıyan bir anma taşından söz ediyoruz. Kanada’nın göçmenlik tarihini anlatan bir mekânda bulunması, bu hatıranın yeni yurtta kurulan hayatla bağını da görünür kılıyor.

BİR LALEDE YAŞAYAN İSİM

Atatürk adını taşıyan laleyi konu alan, daha önce yayımladığım gazete kupürü.

Hollanda’yla ilgili eski yazılarımda, Atatürk adını taşıyan laleye de yer vermiştim. Bu kupürü dosyada korumak istedim. Çünkü bir insanın hatırasının yalnızca taşa, bronza ve tabelaya değil, bir çiçeğin adına da yerleşebilmesi, başka türlü bir yakınlık anlatıyor.

Lale, Türkiye ile Hollanda arasındaki kültürel ilişkide zaten güçlü bir simgedir. Bu simgenin Atatürk adıyla birleşmesi, benim gibi iki ülke arasında bir ömür geçirmiş bir gazeteci için ayrıca anlamlıdır. Kendi meslek arşivimde, iki ülkenin hayatını birbirine değdiren küçük bir sayfadır.

Kupürdeki haberin tarihini ve kendi bağlamını, bugünün sergileme bilgisiyle karıştırmamak gerekir. Bir çiçeğin hangi yıl nerede tanıtıldığı ile, bugün hangi bahçede görülebileceği aynı soru değildir. Burada yaşattığım, daha önce haber olmuş bir adlandırmanın hatırasıdır.

Bir anıtın önüne her gün gitmeyebilirsiniz. Fakat bir çiçeğin adını duyduğunuzda merak edebilirsiniz. Bazen bir tarihî kişiliğe açılan kapı, insanın beklediğinden çok daha küçük ve daha zarif bir yerde bulunur.

Atatürk hatırasının farklı ülkelerde aldığı biçimlere bakarken, bunu da unutmayalım. İnsanlar aynı saygıyı aynı biçimde göstermezler. Kimi bir meydan açar, kimi bir büst diker, kimi bir kitabı çevirir, kimi de bir çiçeğe ad verir. Hatırayı canlı tutan, o biçimlerin içinde taşınan anlamdır.

Atatürk portresinin yanında laleler. Atatürk adını taşıyan laleyi anlattığım eski yazılardaki arşiv görüntüsü.

LİMANLARDAN GELEN ALTI ATATÜRK HİKÂYESİ

Eski dünya yazılarımda, tabelaların ve anıtların ardından, deniz yolculuklarında yaşandığı anlatılan altı karşılaşmaya da yer vermiştim. Muhammed Alparslan Civrilli adıyla bana ulaşan metinde, Hüsnü Oral’dan alıntı yapıldığı belirtiliyordu. Bu olayları ben yaşamadım. Şimdi, kendi tanıklığımla karıştırmadan, bana aktarılan hatıraların özeti olarak yeniden sunuyorum.

Bu anlatılarda geçen konuşmaların bağımsız kayıtlarına sahip değilim. Bu yüzden onları tarihî belge veya yeni bir anıtın kesin adresi yerine koymuyorum. Hatıra olarak okunduğunda, Atatürk adının bir sohbeti, bir merakı ve bir bağlılığı nasıl başlatabildiğini anlatan bir insan manzarası sunuyorlar.

1971 PHİLADELPHİA BİR GEMİDE EKSİK GÖRÜLEN PORTRE

Anlatıya göre Fırat gemisi, Philadelphia’ya tütün götürmüştü. Şehirde karşılaştıkları bir Amerikalı, üç denizciyi limana bırakmış, karşılığında Türk kahvesine davet edilmişti. Geminin salonunda Atatürk portresi göremeyince, bir Türk gemisinde önce O’nun resminin bulunmasını beklediğini söylemiş ve kahvesini içmeden ayrılmıştı. Hatırayı aktaran denizcinin zihninde kalan, yabancı birinin beklenmedik sahiplenmesiydi.

1985 İZMİR YUNAN KAPTANIN OĞLU İÇİN İSTEDİĞİ FOTOĞRAF

Bir Yunan gemisinde görev alan Türk başmühendis, kaptan Kosta’nın fotoğraf makinesine neden bu kadar ihtiyaç duyduğunu sormuştu. Aktarılan hatırada kaptan, oğlunun isteği üzerine İzmir’deki Atatürk Anıtı’nın fotoğrafını çekmek istediğini anlatıyordu. Sohbet, karşı cephede bulunmuş bir halkın mensubunun, Türkiye’nin bağımsızlığına ve yeniden kuruluşuna duyabileceği saygıya uzanıyordu. Buradaki mekân İzmir’dir; bu anlatıyı Yunanistan’da yeni bir anıt varmış gibi okumamak gerekir.

1988 EKVADOR GUAYAQUİL OKUL BAHÇESİNDE BİR KARŞILAŞMA

Aynı hatıra dizisinde, Guayaquil’de dolaşan denizcinin bir okul bahçesinde beş büst gördüğü, bunlardan birinin Atatürk’e ait olduğu anlatılıyordu. Oradaki bir öğretmenle yaptığı konuşmada, Türkiye’nin bağımsızlık ve çağdaşlaşma mücadelesinin başka toplumlar için anlamı öne çıkıyordu. Okulun adı ve bağımsız görsel kaydı bu metinde bulunmadığından, söz konusu büstü doğrulanmış anıt listesine eklemiyorum. Hikâyeyi, eski yazımda aktardığım hatıra olarak koruyorum.

1999 HİNDİSTAN VİSAKHAPATNAM BİR KİTABIN PEŞİNDE

Denizcinin anlattığına göre, Visakhapatnam’da girdiği kitapçıda çocuklar için hazırlanmış İngilizce kitaplar arasında Atatürk’ün hayatını ve devrimlerini konu alan bir başlık görmüştü. Fakat kitap tükenmişti; yeniden gelmesi bir hafta sürecekti. Gemi ertesi gün hareket edeceğinden kitabı alamamıştı. Hikâyenin sevinci, çok uzakta bir çocuğun Atatürk’ü okuyabileceğini öğrenmekti; burukluğu ise o kitabı yanında götürememekti.

2003 KAMERUN DOUALA DUVARDAKİ RESME GÖSTERİLEN ÖZEN

Douala Limanı’nda yükleme için gemiye gelen Hırvat bir kaptanın, salondaki Atatürk portresinin önünde durduğu ve resmi özenle düzelttiği anlatılıyordu. Ardından Atatürk’ün fikirlerinin yeterince anlaşılmasının önemine ilişkin güçlü bir değerlendirme yapmıştı. Bu hatıra, Kamerun’da bir Atatürk anıtı bulunduğuna kanıt değildir. Bir geminin duvarında, başka bir ülkeden gelen insanın kendi saygısını göstermesinin hikâyesidir.

2017 BANGLADEŞ CHİTTAGONG LİMANDA DUYULAN YAKINLIK

Son anlatıda, Chittagong limanından çıkan denizci, yaşlı bir Bangladeşliyle sohbet ediyordu. Türk olduğunu öğrenen adam, O’nu Atatürk’le ilişkilendirerek karşılamış; bağımsızlık ve yoksulluktan kurtulma umudunu anlatmıştı. Metinde aktarılan bu sıcak karşılaşma, tek bir insanın sözüdür. Benim için değeri, bütün bir ülke adına konuşmasında değil, Türk olduğunu söyleyen bir yabancıya Atatürk üzerinden yakınlık kurmasındadır.

BİR HATIRANIN YANINA YENİ BİR SOKAK EKLENDİ

Guayaquil için bugün elimizde, eski okul hikâyesinden ayrı, belgelenmiş bir adlandırma da var. Anadolu Ajansının 13 Şubat 2026 tarihli haberi, Türkiye’nin Kito Büyükelçiliğinin girişimiyle Guayaquil’de Atatürk Sokağı’nın açıldığını bildiriyor. Böylece eski yazımdaki şehre, bu kez bir anıdan bağımsız, kamuya açık bir sokak kaydıyla dönüyoruz.

Bu altı hikâyenin ardından aklımda aynı soru kalıyor: İnsan, kendi ülkesinin kurucusunu başkasının gözünden görünce ne hisseder? Kimi zaman gurur, kimi zaman şaşkınlık, kimi zaman da kendi sorumluluğunu yeniden düşünme ihtiyacı. Eski yazılarımda bu anlatılara yer açmamın nedeni, işte bu duyguydu.

CUMHURİYET’İN 103’ÜNCÜ YILINDA, HOLLANDA’DA AYNI ÇATI ALTINDA

Cumhuriyet’in 103’üncü yıl dönümünde, diplomatik temsilciler ve davetliler aynı bayram coşkusunda buluştu. (Fotoğraf: Mustafa KOYUNCU)

Atatürk’ün dünyada yaşayan hatırasını anlatırken, uzaklardaki anıtlara ve sokak tabelalarına bakmakla yetinmeyelim. O’nun kurduğu Cumhuriyet’in, Türkiye’den uzakta nasıl sahiplenildiğine de bakalım. Bunun en yeni örneklerinden birini, Hollanda’daki son Cumhuriyet Bayramı kutlamasında yaşadım.
Lahey yakınlarındaki Rijswijk’te, De Broodfabriek’in iki büyük salonunu dolduran binin üzerinde davetli, Cumhuriyetimizin 103’üncü yılını birlikte kutladı. Türkiye’nin Lahey Büyükelçisi Burak Akçapar ile Amsterdam Başkonsolosu Rakibe Demet Şekercioğlu, Deventer Başkonsolosu Işınsu Topcuoğlu ve Rotterdam Başkonsolosu Hakan Etkin’in ortak ev sahipliğinde, farklı şehirlerden gelen yurttaşlarımız, Hollandalı dostlarımız ve diplomatik temsilciler aynı bayram sevincinde buluştu.
Bir zamanlar ekmek üretilen bu eski fabrikanın salonlarında, o akşam memleketle kurduğumuz bağın sıcaklığı vardı. Türk ve Hollanda millî marşları okunurken, farklı hayatlar yaşamış insanlar aynı törenin içinde yan yana duruyordu. İşçiler, işverenler, sanatçılar, siyasetçiler, sivil toplum temsilcileri… Her biri başka bir yoldan gelmişti, fakat buluştuğumuz günün adı Cumhuriyet Bayramı’ydı.

Büyükelçi Akçapar’ın konuşmasında, Hollanda’daki Türk toplumunun ekonomik, sosyal, kültürel ve siyasal hayata katkıları önemli yer tuttu. Dünyanın neresinde yaşarsa yaşasın, her bir yurttaşımızın başarısının Türkiye için gurur kaynağı olduğunu belirtti. Ben bu sözleri dinlerken, yıllar önce Amsterdam’daki Atatürk Kampı’nda görüştüğüm işçilerimizi de düşündüm. İlk kuşakların emeğiyle başlayan hayat, bugün çocuklarının ve torunlarının başarılarıyla devam ediyordu.

KALABALIĞIN İÇİNDE BİR ESKİ DOST

Hürriyet’in eski Benelüks temsilcisi İlhan Karaçay ile eski İsviçre muhabiri Ziya Akçapar, tören sırasında salonun arkasında yan yana oturarak bir hatıra fotoğrafı çektirdiler. (Fotoğraf: Mustafa KOYUNCU)

Benim için gecenin, yıllar öncesine açılan başka bir kapısı da vardı. Salona girdiğim sırada arkamdan yükselen “Karaçay!” sesine döndüğümde, karşımda Hürriyet yıllarından dostum Ziya Akçapar’ı buldum. Ben gazetenin Benelüks temsilciliğini yürütürken, O İsviçre muhabiriydi. Şimdi, oğlunun büyükelçi olarak ev sahipliği yaptığı Cumhuriyet kutlamasında yeniden karşılaşıyorduk.
Kucaklaştık, sohbet ettik, tören sırasında yan yana oturduk. Eski meslek arkadaşlığımızın hatıraları, Cumhuriyet Bayramı’nın sevincine karıştı. Burak Akçapar’ın, annesinin vefatından sonra babasını yalnız bırakmayıp görev yaptığı ülkelere yanında götürdüğünü öğrenmek de, bu buluşmaya ayrı bir sıcaklık kattı.
O geceye baktığımda, Atatürk’ün dünyada yaşayan hatırasını insanların hayatında da görüyorum. Cumhuriyet, binlerce kilometre uzakta aynı salonu doldurmamıza, eski dostlarla yeniden buluşmamıza, çocuklarımızın başarılarını birlikte konuşmamıza vesile oluyor. Atatürk’ün kurduğu ülkeyle bağımız, böyle buluşmalarda yeniden görünür hâle geliyor.

ATATÜRK’Ü SEVMEK GELECEĞE KARŞI SORUMLULUKTUR

Bir dosyanın içine dünyanın bütün anıtlarını koyabiliriz. Bütün sokak adlarını, bütün törenleri, bütün fotoğrafları yan yana getirebiliriz. Yine de Atatürk’ün bizden beklediği sorumluluğu, yalnızca bu arşivle yerine getirmiş olmayız.

Bir öğretmen, sınıfındaki çocuğun merakını canlı tuttuğunda, Cumhuriyet’in eğitim iddiasına katkıda bulunur. Bir hekim, hastasını kökenine ve inancına bakmadan aynı özenle dinlediğinde, yurttaşlık hukukunu gündelik hayata taşır. Bir gazeteci, hoşuna gitse bile doğrulanmamış haberi yayımlamadığında, aklın ve gerçeğin yanında durur.

Ben kendi payıma, Atatürk’ü anlatırken bu sorumluluğu hissediyorum. Eski yazımı yeniden okuduğumda bir yanlış görüyorsam, düzeltmeliyim. Güzel bir hikâyenin belgesinde farklı bir ayrıntı varsa, onu da yazmalıyım. Sevginin samimiyeti, düzeltmeden kaçmak için mazeret olamaz.

Atatürk’ün hatırasını korumak, O’nu bugünün bütün sorunlarına hazır cevap veren bir alıntı defterine dönüştürmek de değildir. O’nun kendi döneminde üstlendiği büyük meseleleri anlamak, bizim dönemimizin meseleleri karşısında sorumluluk almamıza yardım etmelidir.

Yurt dışında yaşayan bizler için de bu sorumluluk açıktır. Çocuklarımızın hem köklerini bilmesini, hem yaşadıkları ülkenin hayatına eşit ve etkin biçimde katılmasını istemeliyiz. Birbirinin dilini öğrenen, birbirinin hakkını tanıyan, kendi emeğine ve bilgisine güvenen insanlar yetiştirmek, hatıraya sunulabilecek en sağlam armağanlardan biridir.

Bir tabelanın korunmasına sevinelim. Ama o tabelanın altından geçen gencin geleceği için de çalışalım. Bir anıtın önünde saygı duruşunda bulunalım. Ama aynı saygıyı, yanımızdaki insanın onuruna da gösterelim. O zaman, geçmişle gelecek arasındaki bağ, yalnızca sözde kalmaz.

BENİM ADIM İLHAN KARAÇAY

Benim hayatım Mersin’den Hollanda’ya uzandı. Haber peşinde, farklı ülkelerde, farklı insanlarla karşılaştım. Türk bayrağını beklemediğim bir sokakta gördüm. Atatürk adını başka bir dilin tabelasında okudum. İşçilerin masasına oturdum, törenlerde insanların gözlerini izledim, eski fotoğrafları sakladım.

Atatürk’ün büyüklüğünü, kendi ülkesinin insanlarına açtığı hayatta, bana ve yurttaşlığıma kadar uzanan bir tarihte arıyorum.

Mersin’in, Tarsus’un, Adana’nın az anılmış insanları, Hatay’ın geleceği için yola çıkanlar da o tarihin içindedir. Cumhuriyet’in hikâyesi, bütün yurttaşlarının emeğiyle tamamlanır.

Amsterdam’daki işçi fotoğrafına baktığımda, Atatürk adının memleketten uzakta nasıl bir dayanak olabildiğini görüyorum. Sax’taki yürüyüşe baktığımda, bir bayrağın hiç tanımadığımız insanlarla aramızda nasıl bir yakınlık kurabildiğini görüyorum. Wellington ve Canberra’daki anıtları düşündüğümde, savaşın hatırasından karşılıklı saygı doğabileceğini görüyorum.

İşte benim Atatürk’üm, bütün bu hayatların birbirine değdiği yerde duruyor. Bir milletin kendi geleceğine sahip çıkma cesaretinde, bir kız çocuğunun önüne açılan yolda, bir işçinin memleketine duyduğu güvende, başka bir halkın gösterdiği saygıda.

“Atatürk olmasaydı, belki de benim adım Françoise olacaktı” diyorum.
Kendi hayatımın arkasındaki bağımsızlık mücadelesine teşekkür ediyorum.

Benim adım İlhan Karaçay.

Bu adı, kendi ülkemin özgür bir yurttaşı olarak taşıyabilmenin değerini biliyorum.

Ve Atatürk’e duyduğum minneti, yalnızca bir anma gününe sığdıramıyorum.

 

YAZILARIMI MİLYONLARA ULAŞTIRAN DOST HABER PORTALLARI

                                                            ****************

                                                   NEDERLANDSE VERSIE

ATATÜRK: HIJ VERANDERDE HET LOT VAN EEN VOLK EN LIET ONUITWISBARE SPOREN NA IN HET GEHEUGEN VAN DE WERELD. DE LEIDER VAN DE BEVRIJDING, DE REPUBLIEK EN DE WEG NAAR EEN MODERNE TOEKOMST.

Hij leidde de onafhankelijkheidsstrijd van een bezet land en bekroonde de overwinning met de Republiek. Met de kansen die Hij vrouwen bood, Zijn hervormingen in onderwijs en recht en Zijn staatsmanschap in dienst van de vrede, opende Hij voor Zijn volk de deur naar een nieuw leven.

Zijn vroegere tegenstander Venizelos droeg Hem voor voor de Nobelprijs voor de Vrede. Zijn naam reikte van de arbeidersbarakken in Amsterdam tot de straten van New Delhi, van de borstbeelden in Havana tot een zeestraat in Australië. Zelfs in landen waarvan Hij de legers had bestreden, bleef Zijn nagedachtenis met respect bewaard.

Het weinig vertelde verhaal van onze alevitische landgenoten die zich voor de toekomst van Hatay met Türkiye verbonden, de Spanjaarden die in Sax met Turkse vlaggen meelopen en de liefde van onze eerste arbeiders in Nederland voor Atatürk, komen in dit dossier samen in één gevoel van dankbaarheid.

Als journalist uit Mersin kijk ik vanuit mijn eigen leven naar de geschiedenis wanneer ik zeg: ‘Zonder Atatürk had ik misschien Françoise geheten.’ Tegelijk spreek ik mij duidelijk uit tegen Mandela’s besluit om de Atatürk Vredesprijs niet te aanvaarden.

                                                                                                                         IK DURF TE STELLEN…
U HEBT VEEL OVER ATATÜRK GELEZEN. MAAR EEN VERHAAL DAT VAN DE NAAM VAN EEN KIND UIT MERSIN NAAR DE LIEFDE VOOR TÜRKİYE IN EEN SPAANS STADJE VOERT, VAN HET LOT VAN HATAY NAAR MANDELA’S OMSTREDEN BESLUIT EN NAAR DE NAAM ATATÜRK DIE OVERAL TER WERELD VOORTLEEFT, HEBT U ZO NOG NIET GELEZEN. IN DIT DOSSIER ONTMOET U DE ATATÜRK DIE U KENT OPNIEUW EN KOMT U MISSCHIEN VERHALEN TEGEN                                                                                                             DIE U NOOIT EERDER HEBT GEHOORD.

                                     Geschreven door İlhan KARAÇAY:

Beste lezers,

Wanneer ik ga zitten om over Atatürk te schrijven, denk ik niet als eerste aan een oorlogskaart. Ik denk aan mijn eigen naam.

Mijn naam is İlhan Karaçay, ik kom uit Mersin. Ik ben een Turkse journalist die het grootste deel van zijn leven in Nederland heeft doorgebracht. Of ik nu op zoek was naar nieuws in straten waar ik de taal niet sprak, of in een vreemd land bleef staan bij het zien van een Turkse vlag, steeds dacht ik aan de historische strijd die mijn eigen leven mogelijk heeft gemaakt.

Soms verwoord ik die gedachte met een zin die een glimlach oproept, maar waarin diepe dankbaarheid schuilt: Als Atatürk er niet was geweest, had ik misschien niet İlhan, maar Françoise geheten.

In die woorden klinkt de dankbaarheid van iemand die opgroeide in een streek die de bezetting van Çukurova heeft meegemaakt. Ik spreek over de waarde van een leven op eigen grond, als vrije burger van je eigen land. De strijd onder leiding van Atatürk, İnönü en hun medestanders bepaalde niet alleen de grenzen op een kaart, maar ook de omstandigheden waarin miljoenen mensen zoals wij hun leven konden opbouwen.

Nu wij Atatürk 88 jaar na Zijn overlijden herdenken, vermengt het verdriet om Zijn afwezigheid zich met de dankbaarheid voor wat Hij naliet.

Een mensenleven eindigt, maar kinderen blijven de school binnengaan die Hij opende en nieuwe generaties worden geboren in de Republiek die Hij stichtte.

Ook die voortzetting vertelt ons welke plaats Atatürk in ons leven inneemt.

Daar begint mijn verhaal over Atatürk. Niet voor een borstbeeld, maar op het moment waarop iemand naar zijn eigen leven kijkt en zich afvraagt: ‘Welke offers hebben dit leven voor mij mogelijk gemaakt?’

ZIJN GROOTHEID IN ONS EIGEN LEVEN ZOEKEN

Het is gemakkelijk om de woorden die na de dood van een leider zijn gesproken, achter elkaar te zetten.

Grote staatslieden hebben Hem geprezen, kranten hebben over Hem geschreven, pleinen zijn naar Hem genoemd. Dat is allemaal waardevol. Maar voor mij is de wezenlijke vraag hoe iemand, zo lang na zijn dood, nog steeds het leven kan raken van mensen die elkaar nooit hebben ontmoet.

Wanneer iemand uit Mersin bij zijn eigen naam aan Hem denkt, een Turkse arbeider ver van zijn familie in een Amsterdams woonoord met de naam Atatürk een stukje vaderland vindt en een Spanjaard zich zonder zelf Turks te zijn aan de Turkse vlag hecht, gaat het om meer dan de herinnering aan een staatshoofd. Het gaat om verbondenheid die mensen op hun eigen leven betrekken en die afstanden overbrugt.

Voor mij ligt het unieke van Atatürk in het verband tussen Zijn militaire overwinningen en het burgerlijke leven dat Hij opbouwde. Een bevelhebber kan de bezetting van zijn land beëindigen. Maar om die overwinning te laten volgen door een school, een rechtsorde, een vrouw in het parlement, een onderzoeksinstelling en het idee van burgerschap, is een ander soort stichtende wil nodig.

In Zijn leven werd het eindpunt van militair succes niet het begin van een nieuwe oorlog. Het werd een deur naar nationale soevereiniteit, onderwijs, productie en modernisering. Hoe ver die deur openblijft, is de verantwoordelijkheid van volgende generaties.

De grootheid van de wil die haar opende, staat nog altijd overeind.

We kunnen de liefde voor Atatürk niet verklaren door alleen naar het verleden te kijken. In die liefde schuilt ook het leven dat wij onze kinderen toewensen. Met opgeheven hoofd kunnen leven, je dochter kunnen laten studeren, niet om je geloof worden geminacht, een eerlijke beloning voor je werk krijgen en op gelijke voet met andere landen kunnen spreken. Ook dat zie ik wanneer ik naar de Republiek kijk.

Daarom wil ik van dit dossier geen wedstrijd in lofbetuigingen maken.
Door de sporen te volgen die ik in mijn leven ben tegengekomen, wil ik vertellen waarom Atatürk nog altijd zo nadrukkelijk aanwezig is.
Soms spreekt een document, soms een foto en soms mijn eigen ervaring.

EERST DE EIGEN STEM VAN EEN VOLK

Mustafa Kemal bij Çanakkale is niet los te zien van de latere stichter van de Republiek. Zijn optreden als bevelhebber in 1915 toonde Zijn militaire talent. Maar de strijd die Hij vanaf 1919 voerde, vereiste meer dan een juiste beslissing aan het front: in een uiteengevallen land moest een gezamenlijke toekomst worden opgebouwd.

In de bezette gebieden ontbrak het mensen niet alleen aan munitie. Er was ook behoefte aan vertrouwen, organisatie en onderling contact. De weg van Samsun via Amasya en Erzurum naar Sivas is daarom meer dan de reisroute van een bevelhebber. Het is de weg van een voorbereiding die de volkswil in het hart van de politiek plaatste.

De opening van het parlement in Ankara op 23 april 1920 was daarvan de duidelijkste uitdrukking. De oorlog ging door, het gevaar was groot en de middelen waren beperkt. Toch werd de legitimiteit van de strijd rond een volksvertegenwoordiging opgebouwd. Al toen werd duidelijk op welke politieke grondslag de latere overwinning zou rusten.

De successen bij Sakarya in 1921 en tijdens het Grote Offensief in 1922 waren niet het resultaat van een wens die achter een bureau was bedacht. Ze kwamen voort uit de gezamenlijke offers van boeren, soldaten, vrouwen, kinderen, mensen die munitie naar het front brachten en gezinnen die hun laatste middelen deelden. Wanneer we Atatürk eren, mogen we het volk achter Hem niet in de schaduw zetten.

Een van de redenen voor Zijn grote leiderschap was juist dat Hij op de kracht van dat volk steunde.

Toen op 29 oktober 1923 de Republiek werd uitgeroepen, was het werk niet voltooid. Er wachtte een nog grotere opgave. Het bevrijde land moest op eigen kracht overeind komen. Mensen die van het front terugkeerden, moesten hun dagelijks leven opnieuw opbouwen. Armoede, gebrek aan kennis en ziekte bleven ook in vredestijd zware problemen.

Daar zie ik Atatürk als stichter. Hij gebruikte het aanzien dat de oorlog Hem had gebracht niet alleen om Zijn eigen persoon te verheffen. Hij verbond het aan staatsinstellingen en aan de moed van een samenleving om te veranderen. In één mensenleven zowel een onafhankelijkheidsstrijd leiden als zo’n ingrijpende omvorming op zich nemen, is een prestatie die zich niet eenvoudig laat verklaren.

DE MOED NA DE OVERWINNING

Moed op het slagveld is zichtbaar. Er is een aanval, een verdediging, een beslissing, een gevaar. De moed om een samenleving te veranderen is een beproeving die langer duurt en meer weerstand kan oproepen. Je moet de veilige muren van het vertrouwde durven doorbreken.

Atatürk stond voor meer dan het vervangen van een oud bestuur door een nieuw. De verhouding tussen mensen en de staat moest veranderen. In onderwijs, recht, het openbare leven en de manier waarop kennis werd verworven, moest een nieuw denken ingang vinden. Zonder de discussies en moeilijkheden uit de eerste jaren van de Republiek te zien, begrijpen we de omvang van die verandering niet.

De eenmaking van het onderwijs in 1924, de invoering van het Burgerlijk Wetboek in 1926, het nieuwe alfabet in 1928 en de uitbreiding van de politieke rechten van vrouwen in de jaren dertig waren onderdelen van dezelfde grote opgave. Het land probeerde zijn band met de kennis en instellingen van de moderne wereld te versterken.

Dat kinderen in hetzelfde land een gedeeld onderwijsperspectief kregen, dat een vrouw bij huwelijk en echtscheiding haar recht kon zoeken en dat volwassenen zich inspanden om opnieuw te leren lezen en schrijven, zijn meer dan wetstitels. Achter elk van die veranderingen schuilt een mensenleven.

Het zou onjuist zijn te zeggen dat deze hervormingen op de dag van invoering alle maatschappelijke ongelijkheid ophieven. De Republiek was geen geluk dat in één nacht volledig tot stand kwam. Maar de richting van de verandering was bepaald. Het idee dat problemen geen noodlot waren, maar door menselijk handelen konden worden opgelost, werd een uitgangspunt van de staat.

Dat maakt vanuit het heden gezien de meeste indruk op mij. Een land dat uit een enorme verwoesting kwam, kreeg niet alleen te horen dat het troost moest zoeken in vroegere heldendaden. Het werd opgeroepen te leren, te produceren, na te denken en zich voor de toekomst te vernieuwen. In die oproep zie ik de beschaafde mens Atatürk.

MET DE POSITIE VAN VROUWEN VERANDERDE HET PERSPECTIEF VAN HET LAND

Een historische foto van Atatürk in gezelschap van vrouwen.

Wie over de toekomst van een land spreekt en vrouwen daarvan uitsluit, vertelt van meet af aan een onvolledig verhaal. Ik vind het onvoldoende om de stappen voor vrouwenrechten onder Atatürk uitsluitend te bespreken door jaartallen met andere landen te vergelijken. Het gaat er vooral om wat die rechten in het leven van een vrouw veranderden.

Na de politieke rechten voor gemeenteraadsverkiezingen in 1930 en voor dorpsbesturen in 1933 volgde op 5 december 1934 het recht om bij parlementsverkiezingen te stemmen en gekozen te worden. Bij de algemene verkiezingen van 1935 kwamen 17 vrouwen in het parlement. Met de latere toetreding van Hatice Özgener steeg hun aantal in die zittingsperiode tot 18. Ook het nauwkeurig onthouden van dat detail is een vorm van respect voor hun inzet.

Achter deze rechten lag ook het werk van vrouwen die zich sinds de laatste Ottomaanse periode hadden ingezet voor onderwijs, werk en zichtbaarheid in het openbare leven.

Bij de weg die de Republiek opende, mogen we die strijd niet vergeten. Atatürks leiderschap schiep de historische mogelijkheid om hun eisen om te zetten in veranderingen van het staatsbestel.

Met bepalingen zoals het monogame en het burgerlijk huwelijk bracht het Burgerlijk Wetboek een belangrijke verandering in het familierecht. Het recht van toen voldeed niet aan alle eisen van ons huidige gelijkheidsbegrip. Maar tegenover een opvatting die het leven van vrouwen aan de willekeur van tradities overliet, ontstond een basis waarop zij rechtsbescherming konden zoeken.

Voor mij leeft die basis ook in de moed van een moeder die haar kind wil laten studeren. Of in een meisje dat zich voorstelt lerares, arts, jurist of parlementslid te worden. Wanneer de ruimte voor dromen groeit, gaat een mens anders naar zichzelf kijken. Ook het land gaat anders naar zijn mensen kijken.

Atatürk herdenken kan daarom niet beperkt blijven tot het opsommen van verworven vrouwenrechten op gedenkdagen. Wanneer we accepteren dat een meisje haar opleiding niet afmaakt, of de arbeid van een vrouw minder waard achten, verwijderen we ons van die grote belofte van de Republiek. Dankbaarheid vraagt dat we verworven rechten ook in het dagelijks leven verdedigen.

RUIMTE MAKEN VOOR REDE EN KENNIS

Je kunt een staat stichten. Maar wanneer de bevolking voor elk nieuw probleem het antwoord blijft zoeken bij een gezag uit het verleden, wordt voorbereiding op de toekomst moeilijk. Juist daarom hecht ik zoveel waarde aan Atatürks nadruk op onderwijs en wetenschap.

Wetenschap is meer dan het werk in een laboratorium.

Ze vraagt dat je een bewering toetst, informatie tot haar bron herleidt en een onjuistheid corrigeert. Voor een journalist kan ik mij nauwelijks een noodzakelijker gewoonte voorstellen.

Zelfs wanneer we schrijven over iemand van wie we houden, moeten we elke uitspraak onderzoeken die aan die persoon wordt toegeschreven.

Onze verbondenheid met Atatürk verplicht ons niet om Hem woorden in de mond te leggen die Hij niet heeft uitgesproken. Integendeel, zij verplicht ons dat niet toe te staan. Er zijn zoveel echte prestaties, documenten en getuigenissen dat we geen onbevestigde zin nodig hebben om ons verhaal op te sieren.

De alfabetvernieuwing, de volksscholen, de hervorming van het hoger onderwijs en de aandacht voor geschiedenis en taal maakten deel uit van een grote poging om de verhouding van mensen tot kennis te veranderen. Historici kunnen de resultaten en methoden daarvan uiteraard onderzoeken. Dat moeten zij ook. De erfenis van een stichter is niet sterk omdat er geen vragen over mogen worden gesteld, maar omdat Zijn werk ook bij kritische vragen betekenis houdt.

Atatürks openheid naar de wereld zie ik in Zijn vertrouwen in het leervermogen van Zijn eigen samenleving. Gebruikmaken van de kennis van andere volkeren betekent niet dat je op je eigen volk neerkijkt. Het betekent dat je ook de kinderen van je eigen land in staat acht die kennis voort te brengen.

Een jongere die vandaag, waar ook ter wereld, zijn kennis ontwikkelt en daarmee zijn land en de mensheid helpt, zet voor mij die gedachte voort. Iemand die uit het onderwijs van de Republiek voortkomt en op gelijke voet met de wereld kan spreken, is een even krachtige herinnering aan Atatürk als een monument.

ATATÜRK GEZIEN VANUIT ÇUKUROVA

Als je uit Mersin komt, leer je het woord onafhankelijkheid niet alleen uit boeken. Het verleden van de streek waar je woont, geeft dat woord inhoud. Zonder stil te staan bij de Franse bezetting van Çukurova, het plaatselijke verzet en de zorgen om huis en toekomst, kan ik de band van mijn stad met de Republiek niet beschrijven.

De band met je geboortegrond is meer dan de plaatsnaam op een identiteitsbewijs. Ook familieherinneringen, taal, liederen en de omgang met je buren maken er deel van uit. In dat opzicht is Mersin de plaats waar mijn dankbaarheid voor de Republiek concreet wordt.

Wanneer ik zeg dat ik misschien Françoise had geheten, herinner ik eraan dat de geschiedenis anders had kunnen lopen. Niemand kan in alle bijzonderheden weten wat er zou zijn gebeurd als de Franse bezetting was voortgezet.
Ik evenmin. Maar ik ken het verschil tussen een land dat over zijn eigen toekomst beschikt en een land waarvan anderen de toekomst bepalen.
De strijd onder leiding van Atatürk en Zijn medestanders bepaalde aan welke kant van dat verschil wij zouden leven. Daarom is mijn dankbaarheid niet abstract.
Zij raakt mijn eigen naam, mijn beroep en mijn burgerschap.

Wanneer we de bevrijding van Çukurova naast de latere diplomatieke strijd om Hatay leggen, zien we dat vastberadenheid aan de onderhandelingstafel evenzeer telt als militair succes. Het waren verschillende gebeurtenissen. Tussen het einde van de bezetting van Çukurova en de aansluiting van Hatay bij Türkiye lagen jaren en uiteenlopende juridische stappen. Maar achter beide stond de wil om de bewoners en veiligheid van die streek met het lot van het land te verbinden.

Wanneer ik die wil beschrijf, wil ik naast de grote namen ook plaats maken voor mensen die zelden worden genoemd. Onafhankelijkheid leeft niet alleen in de levensbeschrijving van besluitvormers. Zij leeft ook in de verhalen van mensen die daarvoor op pad gingen, hun angst overwonnen, een standpunt innamen en hun stem lieten horen.

HATAY IS NIET IN ÉÉN STEMMING SAMEN TE VATTEN

Bij het vertellen over de aansluiting van Hatay bij Türkiye wordt vaak het woord referendum gebruikt. Maar het proces bestond niet uit één door de Fransen georganiseerde stemming voor Türkiye of Syrië. Het mandaatbestuur, besluiten van de Volkenbond, de inschrijving van kiezers per gemeenschap, de vorming van het parlement, de Staat Hatay en het aansluitingsbesluit van 1939 waren afzonderlijke, opeenvolgende stappen.

De sandjak İskenderun, waarvoor de Overeenkomst van Ankara uit 1921 een bijzondere bestuursregeling voorzag, bleef in de daaropvolgende jaren een zaak die Türkiye nauwlettend volgde. De Franse stappen om Syrië onafhankelijk te maken, brachten de toekomst van het gebied opnieuw op de voorgrond. In dat verband moeten we de vastberaden diplomatie uit Atatürks laatste jaren zien.

In 1938 verliepen de kiezersregistratie en de verdeling van de vertegenwoordiging via de Turkse, alevitische, Armeense, Arabische en Grieks-orthodoxe gemeenschappen. In het parlement van veertig leden waren negen zetels voor de alevitische gemeenschap bestemd. Het parlement van Hatay kwam op 2 september 1938 bijeen. Dat bestel mag niet worden verward met een rechtstreeks aansluitingsreferendum zoals we dat nu kennen.

Op 23 juni 1939 sloten Türkiye en Frankrijk een overeenkomst. Op 29 juni besloot het parlement van Hatay tot aansluiting bij Türkiye. Atatürk heeft die laatste stap niet meer meegemaakt. Wanneer we over het resultaat na Zijn dood schrijven, moeten we zowel Zijn beslissende inzet als het werk van degenen die het proces voortzetten, recht doen.

Atatürk tijdens Zijn bezoek aan Soli Pompeiopolis op 21 mei 1938. Deze antieke stad in Mersin was de laatste archeologische vindplaats die Hij bezocht.

Soli Pompeiopolis heeft ook een bijzondere plaats in mijn eigen leven. Wij exploiteerden in de omgeving van deze antieke stad een restaurant, een motel en een strand. Het verhaal van Atatürks bezoek hoorden wij van mensen die die dagen zelf hadden meegemaakt. Soli is voor mij daarom meer dan een historische plek: het is een plaats waar ik Atatürks nagedachtenis ook door de verhalen van mensen leerde kennen.

Dat Atatürk ondanks Zijn ziekte in mei 1938 Mersin en Adana bezocht, laat zien hoe nauw Hij de kwestie volgde. Vanuit Çukurova is gemakkelijk te begrijpen dat dit meer was dan een officieel programma. De bewoners volgden ontwikkelingen die hun eigen toekomst konden bepalen.

De moeilijkheid van Hatay lag niet alleen in het trekken van een lijn op de kaart. In een gebied met verschillende gemeenschappen waren verbondenheid, veiligheid en soevereiniteit met elkaar verweven. Daarom moeten we mensenverhalen even aandachtig beluisteren als historische documenten bestuderen.

ONZE ZELDEN GENOEMDE ALEVITISCHE LANDGENOTEN

Hier wil ik als journalist uit Mersin een herinnering uit onze gemeenschap nadrukkelijk vastleggen: het verhaal van de verbondenheid met Türkiye die onze alevitische landgenoten uit Mersin, Tarsus en Adana lieten zien toen het om de toekomst van Hatay ging.

In de overlevering uit Çukurova wordt gesproken over duizenden alevitische landgenoten die onder de moeilijke omstandigheden van toen naar Hatay gingen om de keuze voor Türkiye te steunen. Hun handelen wordt ook beschreven als de wens Atatürk te verblijden en achter Hem te staan. Voor mij telt hoe die liefde samenging met het gevoel zelf deel uit te maken van de toekomst van de Republiek.

We moeten hier onderscheid maken tussen collectieve herinnering en informatie die in archieven vaststaat. Ook de officiële geschiedschrijving vermeldt dat de terugkeer uit Türkiye van mensen die in Hatay waren geboren, werd aangemoedigd. Maar het precieze aantal alevitische reizigers uit Çukurova, de organisatie van hun reis en hun individuele kiesgerechtigdheid vragen om nadere documentatie. We kunnen hun herinnering respectvol bewaren zonder ongedocumenteerde exacte aantallen te geven.

Het is bekend dat het woord “fellah” als kleinerend etiket werd gebruikt voor mensen die de grond bewerkten en van hun arbeid leefden. De oorspronkelijke betekenis, boer, is iets anders dan het gebruik om een mens te vernederen. Mijn bezwaar is dat werk en afkomst tot een reden voor minachting werden gemaakt.

Dat mensen op wie werd neergekeken verantwoordelijkheid namen voor de toekomst van het land, getuigt van een trouw die aandacht verdient. Die trouw zichtbaar maken, betekent niet dat de ene gemeenschap boven de andere wordt geplaatst. Het betekent dat een weinig gehoord deel van onze gezamenlijke geschiedenis zijn plaats krijgt.

Voor de een betekent verbondenheid met Atatürk de herinnering aan een overwinning. Voor de ander is het de hoop zichzelf als burger te kunnen zien en te leven zonder zich voor geloof of afkomst te hoeven schamen. Ik denk dat ook dat gevoel deel uitmaakt van de sterke band van alevitische burgers met de Republiek.

HERINNERING BEWAREN EN GOEDE BUREN BLIJVEN

In de herinnering van de streek bestaan ook verhalen over harde botsingen tussen bepaalde pro-Syrische soennitische groepen en pro-Turkse alevieten. Historisch onderzoek laat zien dat de kiezersregistratie gepaard ging met spanning en geweld. Maar elk voorval tot dezelfde tegenstelling tussen geloofsgemeenschappen herleiden, zou zowel mensen als geschiedenis onrecht aandoen.

We kunnen iemands politieke keuze niet uitsluitend uit diens geloofsrichting afleiden. Niet alle soennieten stonden aan dezelfde politieke kant, en niet alle alevieten namen één standpunt in.

Om de druk, angst en plaatselijke verhoudingen van toen te begrijpen, moeten we gebeurtenissen afzonderlijk onderzoeken.

Ik vertel dit verhaal niet om de ruzies van vroeger naar vandaag over te brengen.

Ik wil de trouw van onze alevitische landgenoten niet verklaren door het burgerschap van anderen te verkleinen. Hun recht doen kan geen reden zijn om een hele andere gemeenschap te beschuldigen.

Waar het mij om gaat, is dit: verbondenheid met de Republiek heeft niet één afkomst, één geloof of één familiegeschiedenis. Mensen uit Mersin, Tarsus, Adana en Hatay kunnen met heel verschillende herinneringen in de toekomst van hetzelfde land samenkomen. De waarde daarvan ligt niet in het ontkennen van verschillen, maar in hun plaats binnen een gedeeld burgerschap.

Zo begrijp ik het verhaal van mensen die op weg gingen om Atatürk te verblijden. Liefde voor een leider ging samen met de wens verantwoordelijkheid te nemen voor de toekomst van hun land. Dat gaat dieper dan louter aanhankelijkheid. Het is een keuze voor het leven van hun kinderen.

In de geschiedenis van Hatay komen staatslieden, soldaten en diplomatieke onderhandelingen voor. Maar in dat grote geheel hebben ook gewone mensen een plaats, wier naam nooit een geschiedenisboek bereikte. Soms is het juist de taak van een journalist die plaats zichtbaar te maken.

ROND EEN ARBEIDERSTAFEL IN AMSTERDAM

1969, woonoord Atatürk in Amsterdam. Een foto van mijn gesprek met Turkse arbeiders

Een andere halte in mijn verhaal over Atatürk is het arbeiderswoonoord in Amsterdam-Noord. De foto van mijn gesprek met Turkse arbeiders in 1969 heb ik jarenlang in mijn archief bewaard.

Wanneer ik die bekijk, zie ik meer dan een oude werkdag als journalist. Ik zie ook onder welke omstandigheden onze gemeenschap in Nederland heeft geleefd.

Het Stadsarchief Amsterdam vermeldt dat woonoord Atatürk van 1965 tot 1978 aan de Klaprozenweg lag. Het bood onderdak aan Turkse arbeiders van de NDSM-werf en vormde de kleine wereld van mensen die ver van hun gezin leefden. Het droeg de naam van de stichter van de Republiek Türkiye.

Stelt u zich voor: u woont in een ander land, probeert de taal te leren, doet zwaar werk, stuurt een deel van uw loon naar huis en wacht op nieuws van uw dierbaren. Kan het dan alleen een adreskwestie zijn dat uw woonplek de naam Atatürk draagt?

Voor mij niet.
Die naam biedt houvast en helpt voorkomen dat een mens zich verloren voelt.
Het is een kort antwoord op de vraag: waar komen wij vandaan?
In de koffer van de arbeider reisde ook het gevoel van waardigheid mee dat hij aan zijn land ontleende.

Wanneer ik nu naar die foto terugkijk, zie ik de mensen rond de tafel niet als een migratiestatistiek. Ieder had een eigen gezinsleven en kende vermoeidheid en hoop.
De naam Atatürk was meer dan een politieke leus boven hun leven. Hij hielp hun land van herkomst in hun eigen ogen waardevol te houden.

Daarom kan ik bij de herinnering aan Atatürk in Amsterdam niet alleen over gemeentelijke besluiten spreken. Ik kijk ook naar de mensen die vóór en na die besluiten leefden. Om een monument te begrijpen, moet je soms eerst de foto bekijken van de arbeiders die op die plek hebben gewoond.

Het monument dat de herinnering aan woonoord Atatürk in Amsterdam bewaart, met de Turkse en Nederlandse tekst.

Beelden van het Amsterdamse arbeiderswoonoord dat de naam Atatürk droeg.

DE BARAKKEN VERDWIJNEN, DE HERINNERING BLIJFT

Op het Amsterdamse monument staat dat hier ooit Turken woonden. Daarnaast is Atatürks vredesgedachte in het Turks en Nederlands opgenomen: ‘Vrede in huis, vrede in de wereld.’ De Nederlandse vertaling spreekt ook het land aan waarin wij leven.

Het is van grote waarde dat het bestaan van een migrantengemeenschap deel wordt van het geheugen van een stad. Mensen worden dan niet alleen gezien als tijdelijke arbeidskrachten. Ze behoren tot de geschiedenis van die stad. Hun kinderen en kleinkinderen kunnen in de openbare ruimte een spoor van het leven van hun familie terugvinden.

Dat de naam Atatürk met die herinnering verbonden is, betekent voor mij extra veel. Een arbeiderswoonoord dat Zijn naam droeg, wordt met de tijd een herdenkingsplek. De herinnering aan arbeid en die aan de Republiek komen op dezelfde plaats samen.

Naast Amsterdam hebben ook Rotterdam en Utrecht straten die de naam Atatürk levend houden. In eerdere dossiers vertelde ik hun geschiedenis. Verderop ziet u voorbeelden van de naam Atatürk over de hele wereld.

Door de jaren heen heb ik gezien hoe een straatnaam nieuw leven krijgt door de mensen die er wonen. Een kind leest de naam op weg van school naar huis. Een buur vraagt wie die persoon was. Een adres kan het begin van een gesprek worden.

Uit een straatnaam kunnen we natuurlijk niet afleiden dat een heel land dezelfde kijk op de geschiedenis heeft. Maar dat er in de openbare ruimte plaats voor deze herinnering is gemaakt, heeft op zichzelf betekenis. Mensen met verschillende achtergronden kunnen zo in dezelfde stad elkaars herinneringen leren kennen.

Precies daarom raakt het mij wanneer ik Atatürks sporen in de wereld bijeenbreng.

Elk naambord opent voor iemand een deur naar nieuwsgierigheid. Wie die deur doorgaat, kan meer ontdekken dan een militaire overwinning: het verhaal van de wederopbouw van een samenleving.

Voor het Atatürkmonument in Amsterdam. Een archieffoto uit mijn verslag van de herdenking in 2022.

IN ROTTERDAM GING HET OM MEER DAN EEN STRAATNAAM

Toen in 2020 werd voorgesteld de naam Atatürkstraat in Rotterdam te wijzigen, deed ik daarvan verslag. Ik schreef hoeveel inspanning er achter het behoud van een naam kan schuilgaan. Mensen die de lokale politiek volgden, uitleg gaven en met hun buren spraken, maakten deel uit van die inzet.

De gesprekken van oud-gemeenteraadslid Zeki Baran en de initiatieven waarmee Bülent Türker de maatschappelijke aandacht vasthield, waren belangrijke onderdelen van dat verhaal.

De straat behield haar naam. Maar ik wil meer herinneren dan de uitslag van de stemming: de verantwoordelijkheid om onze eigen geschiedenis uit te leggen in de taal van het land waar we wonen.

Atatürk liefhebben en Hem aan anderen kunnen uitleggen, vullen elkaar aan. Wat onder ons bekend is, kan voor onze buur onbekend zijn. In plaats van boos te worden, moeten we kunnen vertellen waarom het ons raakt. We moeten historische kennis, een stap in vrouwenrechten en een vredesgedachte in heldere taal kunnen delen.

De les uit deze gebeurtenis blijft jaren later geldig. Wie in het buitenland voor zijn waarden wil opkomen, moet de band met de samenleving waarin hij woont versterken. Je moet de gemeenteraad kennen, de taal leren, je woorden begrijpelijk maken en aan het gezamenlijke openbare leven deelnemen.

Als de naam Atatürk op een straat blijft staan, moet ook de betekenis ervan aan volgende generaties worden doorgegeven. Anders blijft het bord, maar verdwijnt het verhaal. Ook mijn journalistiek heeft de opdracht dat verhaal levend te houden.

Bewonderaars van Atatürk bijeen in de Rotterdamse Atatürkstraat.

Oud-gemeenteraadslid Zeki Baran, die gesprekken voerde voor het behoud van de naam Atatürkstraat.

                                                                                      De uitslag van de stemming in de Rotterdamse gemeenteraad op 2 juli 2020.

Het stemoverzicht liet de uitkomst van het debat duidelijk zien. De PVV steunde de motie, terwijl de overige vermelde partijen en fracties tegenstemden. Mijn bericht van 9 juli 2020 draaide vooral om het werk dat daaraan voorafging: uitleg geven en mensen overtuigen.

NEDERLAND UTRECHT KEMAL ATATÜRKSTRAAT

In mijn eerdere wereldverhaal noemde ik naast Amsterdam en Rotterdam ook de Kemal Atatürkstraat in Utrecht. Dat dezelfde naam in een derde Nederlandse stad voorkomt, laat zien dat deze herinnering niet tot één plaats beperkt is. Ook Utrecht krijgt in deze atlas zijn eigen plek.

GESCHIEDENIS ACHTER DE DEUR VAN EEN WOONHUIS

De liefde voor Atatürk in Nederland beperkt zich niet tot officiële plechtigheden. Ook particuliere archieven, verzamelde boeken, bewaarde foto’s en gastvrij geopende deuren horen erbij.

Ik schreef ook over de collectie rond Atatürk en de Onafhankelijkheidsoorlog die Bülent Türker met zijn familie in Rotterdam heeft opgebouwd. In mijn verslag uit 2022 vertelde ik hoe zij hun huis voor bezoekers openstelden, over de voorwerpen die jarenlang waren verzameld en over het vrijwilligerswerk. De mogelijkheden die ik toen beschreef, presenteer ik niet als actuele bezoekersinformatie. Voor mij is vooral die inzet blijvend van betekenis.

Een document kopen, bewaren, ordenen en aan anderen laten zien, vraagt geduld. De datum achter een oude foto achterhalen of uitzoeken waar een voorwerp bij hoorde, kan jaren werk kosten. Het onzichtbare werk is groter dan de zichtbare tentoonstelling.

Een kind dat zo’n verzameling ziet, kan iets anders ervaren dan bij het lezen van een schoolboek. Geschiedenis wordt een voorwerp in de hand, een foto aan de muur of een verhaal van een oudere. Je voelt dan sterker dat het verleden werkelijk heeft bestaan.

Ik beschouw dit vrijwillige herinneringswerk als een stille steun voor de Republiek in het buitenland. Niet iedereen hoeft een museum te stichten. Maar opschrijven wie er op een familiefoto staan, een oud bericht bewaren of het arbeidersleven van een grootvader vastleggen, betekent ook kennis nalaten aan een volgende generatie.

Zo begint ook het bewaren van Atatürks sporen in de wereld. Weten in welke stad een monument staat, de foto onder de juiste naam bewaren en het verhaal aan een kind vertellen. Een groot geheugen groeit uit vele kleine blijken van trouw.

Bezoekers van de collectie rond Atatürk en de Onafhankelijkheidsoorlog die Bülent Türker samen met zijn familie in stand houdt.

Bezoekers bijeen rond de herinnering aan Atatürk, in een Rotterdams woonhuis.

Documenten en voorwerpen uit Bülent Türkers collectie worden bekeken.

Wie voor een vitrine staat, kijkt niet alleen naar een oud voorwerp. Je denkt ook aan hoe het is bewaard, door wiens handen het ging en wat het vertelt. In deze foto’s zie ik de vreugde van het delen van materiaal dat jarenlang is verzameld. In mijn verslag uit 2022 beschreef ik nadrukkelijk de inzet van Zehra Türker, Bülent en zijn zoon Buğra als familie.

IN DEVENTER OP HETZELFDE MOMENT HETZELFDE RESPECT

De herdenking van 10 november 2022 in het consulaat-generaal in Deventer.

Naast het monument in Amsterdam en de collectie in Rotterdam deed ik in 2022 ook verslag van de herdenking in het consulaat-generaal in Deventer. Bij de plechtigheid met de toenmalige consul-generaal Tuna Yücel Modrak stonden medewerkers en landgenoten met respect stil bij Atatürks nagedachtenis.

De kern van de toespraak was de verantwoordelijkheid om de Republiek verder te ontwikkelen en aan toekomstige generaties door te geven. Deze foto’s presenteer ik niet als beelden van een recente plechtigheid. Ik zie ze als gedateerde getuigenissen van verbondenheid die zich door de jaren heen in het leven in het buitenland bleef herhalen.

SPANJE DE VRIENDSCHAP DIE IK IN SAX ONTMOETTE

Tot de Europese plaatsen die een bijzondere band met Türkiye hebben, behoort ook Sax, in de Spaanse provincie Alicante.

In Sax, het stadje met ongeveer tienduizend inwoners dat ik beschreef, vindt elk jaar begin februari een vijfdaags festival ter ere van San Blas plaats. De ontstaansgeschiedenis is bijzonder. Om die van dichtbij te leren kennen, gingen wij op pad met TRT-producent İsmail Elden, regisseur Sacit Şahin en cameramensen Ercan İşsever en Mehmet Türkoğlu.

Binnen de oude festivaltraditie van Sax ontstond op 4 februari 1920 een nieuwe groep met de naam Turken. Volgens de eigen geschiedschrijving werd zij opgericht door zestien mensen die uit de christelijke groep waren gestapt. Wat ik er jaren later aantrof, was een warme verbondenheid met Türkiye, de Turkse vlag en Atatürk. In mijn reportage wilde ik vertellen hoe die vriendschap een plaats in het leven van mensen had gekregen.

In het vriendelijke Sax, op 44 kilometer van Alicante, wonen Spanjaarden die hun hart aan Türkiye hebben verpand. Zonder Turkse afstamming, een gedeelde levensgeschiedenis of een oorspronkelijke culturele band, voelen zij zich in die dagen zelf een beetje Turks.

Voorzitter Francisco Sánchez Chico, beter bekend als Tito, van de Comparsa de Turcos in Sax, met ons TRT-team.

HERINNERINGEN IN HET TURKSE HUIS VAN SAX

De zaal van het Turkse Huis in Sax. Het onderkomen aan de Calle Progreso 13 van de in 1920 opgerichte Comparsa de Turcos werd op 25 november 2001 geopend.

We moeten de oprichting van de groep onderscheiden van de opening van het Turkse Huis. Comparsa de Turcos werd in 1920 opgericht, maar het onderkomen aan de Calle Progreso 13 opende in 2001. Toen wij er onze reportage maakten, werd de groep geleid door Francisco Sánchez Chico, bekend als Tito.

In mijn verslag schreef ik dat de groep ten tijde van ons bezoek meer dan duizend leden telde en dat tijdens het festival ontbijt werd aangeboden in het Turkse Huis. In de zalen hingen vlaggen die het verleden van de groep bewaarden.
Over hun verbondenheid met de vlag vertelde Tito: ‘Onze toenmalige voorzitter had bepaald dat de eerste vlag om zijn kist moest worden gewikkeld. Daarmee begon een traditie. Sindsdien begeleiden we leden van onze groep op hun laatste reis, gehuld in de Turkse vlag… Ook ik zal met die vlag worden begraven.’

Turkse vlaggen aan de gevel van het Turkse Huis in Sax. Een foto uit mijn eerdere reportage.

TURKS LEREN IN EEN SPAANS STADJE

Een gesprek tijdens ons bezoek aan het Turkse Huis in Sax. Een archieffoto uit de reportage waarin ik ook de lessen Turks beschreef.

Een ander detail uit mijn reportage waren de lessen Turks in het Turkse Huis. Ik schreef dat er toen ongeveer vijftig mensen deelnamen aan lessen op initiatief van de Turks-Spaanse vriendschapsvereniging AHİT. Leraar Murat Atmaca vertelde dat zij vanuit Madrid naar Sax kwamen om les te geven. Tito was blij dat de leden elkaar inmiddels in het Turks begroetten.

Een vlag dragen is één vorm van verbondenheid; tijd vrijmaken om de taal te leren gaat op een andere manier verder. Groeten en vragen wat een woord betekent, is uit eigen beweging de wereld van een ander naderen. Ook die alledaagse kant had de vriendschap die ik in Sax zag.

DE TURKSE VLAG IN DE OPTOCHT

De optocht van Comparsa de Turcos met Turkse vlaggen in de straten van Sax.

Toen ik die optocht in Sax bekeek, dacht ik dat een vlag meer is dan een staatssymbool. Soms voelt iemand zich aangetrokken tot een land dat niet rechtstreeks met zijn eigen leven verbonden is. Die nabijheid krijgt vorm in kleding, muziek of een vlag.

Wat ik zag, waren mensen die samen liepen, elkaar begroetten en hun feest deelden. Dat ontmoetingen uit de geschiedenis kunnen uitgroeien tot nieuwe relaties tussen mensen van vandaag, is op zichzelf waardevol. Samen in één straat symbolen uit verschillende achtergronden dragen, is een alledaagse vorm van vriendschap.

Laten we bij de herinnering aan Atatürk en Türkiye in de wereld niet alleen aan monumenten denken. Levende relaties horen er ook bij. Een Spaans kind dat de Turkse vlag leert kennen in de groep waaraan zijn familie al jaren deelneemt, vindt daar misschien het begin van zijn latere verhaal over Türkiye.

Dat is voor mij het kostbaarste wat Sax heeft nagelaten. Ver van een land wonen hoeft geen afstand tot de mensen van dat land te betekenen. Een goede ontmoeting kan langdurige nieuwsgierigheid in echte vriendschap veranderen.

Nieuwe generaties groeien in Sax op met Turkse symbolen.

CHATO BRACHT ZIJN LEVEN DOOR BIJ DE TURKEN

Chato, destijds een van de oudste leden, vertelde tijdens ons bezoek dat hij sinds 1926 bij de groep hoorde. Ook zijn dochters en kleinkinderen namen deel. Hij vertelde hoe het hem raakte wanneer hij Türkiye op televisie zag. De leeftijden en familiegegevens uit mijn reportage horen bij het moment van dat gesprek; ik gebruik ze niet alsof alles vandaag ongewijzigd is. Wat blijft, is hoe een groep over generaties heen deel van het familieleven werd.

Ons TRT-team tijdens een interview met de toenmalige burgemeester van Sax.

Ook de toenmalige burgemeester Vicente Gil sprak zijn vreugde uit over de nadere kennismaking met Türkiye en de Turken. Hij vertelde over de straten vol vlaggen en het belang van het grote festival voor de plaats. In Zijn woorden hoorde ik meer dan officiële beleefdheid: de wens elkaar beter te leren kennen.

EEN PLAATS IN HET GEHEUGEN VAN DE WERELD

Bij de sporen van Atatürk in de wereld komen we veel lovende uitspraken tegen die aan beroemde mensen worden toegeschreven. Een deel wordt zonder bron herhaald.

De blijvende waarde van dit dossier zoek ik niet in een opeenvolging van steeds indrukwekkender lof. Ik vertrouw op het eigen gewicht van een document, een monument of een besluit.

Tijdens haar twintigste Algemene Conferentie in 1978 nam UNESCO de honderdste geboortedag van Atatürk in 1981 op in haar programma van herdenkingen en jubilea.
De motivering die de Turkse Nationale UNESCO-Commissie aanhaalt, noemt Zijn vernieuwingen in onderwijs en cultuur, Zijn strijd tegen kolonialisme en Zijn bijdrage aan internationaal begrip en vrede. De aandacht voor de stichter van Türkiye verklaart ook waarom Zijn werk de grenzen van Zijn eigen land overschreed.

Voor mij gaat het daarbij niet om een ranglijst. Het gaat erom dat Atatürks leven verbonden wordt met vraagstukken die verder reiken dan de geschiedenis van één volk.

Onderwijs, wederzijds begrip, vrede en menselijke waardigheid maken Zijn werk als stichter ook internationaal bespreekbaar.

Als Turk ben ik trots op die waardering. Maar om die trots stevig te funderen, mag ik het document niet laten zeggen wat er niet in staat. We hoeven niet te beweren dat geen enkele andere staatsman ooit werd herdacht of dat de hele wereld één oordeel heeft uitgesproken om Atatürks waarde te laten zien.

Diezelfde zorgvuldigheid geldt voor monumenten. Soms ontstaan ze uit een wederzijds gebaar tussen staten, soms uit een gemeentelijk besluit en soms door de inzet van een migrantengemeenschap. Die verschillende achtergronden verkleinen hun betekenis niet. Ze laten zien hoe het geheugen van de wereld wordt gevormd.

De foto’s die ik door de jaren heen verzamelde, vormen een kleine atlas van dat geheugen. Het is geen afgeronde, onveranderlijke wereldinventaris.

Maar elke foto toont concreet hoe Atatürks naam buiten de grenzen van Türkiye een plaats heeft gevonden.

DE BRIEF VAN EEN VROEGERE TEGENSTANDER AAN OSLO

Een van de sterkste documenten over Atatürk als beschaafd staatsman is voor mij geen lovende uitspraak, maar een nominatieregistratie. In het Nobelarchief staat voor 1934 de naam ‘Mustafa Pascha Kemal’, met ‘E Venizelos’ als degene die Hem voordroeg.

Alleen al die twee namen naast elkaar stemmen tot nadenken.

Aan de ene kant staat de leider van de strijd tegen de bezetting van Anatolië.

Aan de andere kant een van de belangrijkste Griekse politici uit die periode. Hun gezamenlijke verleden was geen geschiedenis van een vriendelijke kennismaking, maar van oorlog, verlies en zware conflicten.

Met een brief van 12 januari 1934 droeg Venizelos Atatürk voor voor de Nobelprijs voor de Vrede. Zijn bezoek aan Ankara in 1930 en de overeenkomsten tussen beide landen hadden daaraan voorafgaand een nieuwe fase ingeluid. Vrede bleef niet alleen een goede bedoeling; men probeerde haar in de betrekkingen tussen staten vorm te geven.

We zeggen niet dat Atatürk de Nobelprijs voor de Vrede heeft ontvangen. Een nominatie is geen bekroning. Indrukwekkend is hier vooral wie Hem voordroeg: een politicus die ooit aan de andere kant had gestaan en nu Zijn betekenis voor de vrede erkende.

In die registratie zie ik ook de grootheid die na een overwinning mogelijk is. Een gewonnen oorlog verplicht niet tot eeuwige vijandschap. Terwijl je de rechten van je eigen land verdedigt, kun je ook nadenken over een toekomstige samenleving met je buur.

Dat betekent niet dat we doen alsof het verdriet uit het verleden niet heeft bestaan. Het betekent dat we niet aanvaarden dat verdriet de enige erfenis van volgende generaties wordt. Die politieke moed is een van de redenen waarom ik Atatürks vredesdenken waardevol vind: vastberadenheid in oorlog werd aangevuld met de wil om in vrede relaties op te bouwen.

Waarom zouden we onbevestigde mooie zinnen nodig hebben als zo’n document bestaat? Die korte regel in het Nobelarchief vertelt meer dan een lange lijst lofbetuigingen.

IK MAAK BEZWAAR TEGEN MANDELA’S BESLUIT

Ik doe niets af aan Nelson Mandela’s strijd tegen rassenscheiding, Zijn jaren in de gevangenis of Zijn plaats in de Zuid-Afrikaanse geschiedenis. Maar een grote strijd maakt niet al iemands beslissingen onaantastbaar. Mijn bezwaar betreft Zijn weigering in 1992 om de Internationale Atatürk Vredesprijs te aanvaarden.

Laten we eerst de feiten volledig vertellen. De toenmalige ANC-verklaring meldde de weigering, maar voegde eraan toe dat die geen negatief oordeel over Atatürk, de stichter van het moderne Türkiye, inhield. Een bericht van Anadolu Ajansı uit 2014 haalt die verklaring aan. De uitspraak dat Mandela Atatürk beledigde, strookt dus niet met de beschikbare verklaring.

Dat dit onderscheid in een verklaring is opgenomen, neemt het gekwetste gevoel niet weg. Naar mijn mening besteedde Mandela onvoldoende zorg aan de symbolische gevolgen van het besluit, gezien het morele gezag dat Hij wereldwijd had. Kritiek op de actuele politiek van een land en de naam van de stichter die diens onafhankelijkheidsstrijd en modernisering symboliseert, raakten in hetzelfde debat verstrengeld.

Hij hoefde een prijs niet te aanvaarden. Niemand kan worden gedwongen een eer tegen zijn wil in ontvangst te nemen. Maar van een leider die zelf een symbool van de vrijheidsstrijd was, had ik meer aandacht verwacht voor wat de naam Atatürk in Türkiye betekent. Voor miljoenen mensen gaat die naam om meer dan staatsprotocol: om bevrijding van bezetting, burgerschap, onderwijs en de deelname van vrouwen aan het openbare leven.

Daarom vind ik Zijn besluit, als journalist die zich met Atatürk verbonden voelt, politiek en symbolisch bekrompen. Hij had bij het uiten van Zijn bezwaar zorgvuldiger met die herinnering kunnen omgaan. Het gekwetste gevoel rond Atatürks naam laat zich achteraf niet volledig wegnemen door onderscheid in bewoordingen.

Dat is geen oordeel over Mandela’s hele leven. Het is een duidelijke kritiek op één beslissing. Zoals ik Zijn strijd kan respecteren, kan ik dit besluit onjuist vinden. Respect verplicht mij niet mijn eigen overtuiging op te geven.

EEN GEWEIGERDE PRIJS DOET NIETS AF AAN ATATÜRKS GROOTHEID

Wat kan Mandela’s weigering afdoen aan Atatürks plaats in de geschiedenis? Mijn antwoord is: niets. De waarde van iemand die een land van bezetting bevrijdde en de Republiek stichtte, wordt niet bepaald door het wel of niet aanvaarden van een staatsprijs.

Atatürks grootheid wacht niet op de goedkeuring van een buitenlandse leider. Zijn werk staat met zijn historische gevolgen voor ons. Daaruit komt onze dankbaarheid voort. Waardering van anderen kan ons verheugen, maar zij kan onze eigen kennis van de geschiedenis niet vervangen.

Wat mij vooral bezighoudt, is het verlies wanneer vrijheidsbewegingen elkaars geschiedenis niet kennen. De strijd in verschillende landen is niet dezelfde. Toch hebben die landen elkaar veel te vragen over bezetting, ongelijkheid en menselijke waardigheid. Wanneer ik naar Atatürks en Mandela’s leven kijk, had ik zo’n gesprek graag zien ontstaan.

Openlijk schrijven over de pijn van een besluit sluit de deur naar dat gesprek niet. Het is juist een voorwaarde voor een eerlijke verhouding. Om Atatürks naam te verdedigen, hoef ik de vrijheidsstrijd van een ander volk niet te verkleinen. Atatürks eigen werk geeft mijn woorden voldoende grond.

Daarom geef ik Mandela in dit dossier een plaats. Ik wil de liefde voor Atatürk niet in een woede-uitbarsting veranderen. Maar ik wil een besluit dat ik onjuist vind ook niet verzachten omdat de betrokkene wereldwijd aanzien geniet. Mijn oordeel is duidelijk: bij dit besluit kreeg de historische en menselijke betekenis van de naam Atatürk onvoldoende aandacht.

Laten we nu het debat rond één besluit achter ons laten en naar een veel groter geheel kijken: hoe Atatürks naam op verschillende continenten en in verschillende talen het dagelijks leven is binnengekomen. Want wat blijft, is dat leven zelf.

DE NAAM ATATÜRK LEEFT OVERAL TER WERELD VOORT

Ook buiten Türkiye zijn straten, pleinen, monumenten, zelfs een zeestraat en een tulpensoort naar Atatürk genoemd. Hieronder heb ik de plaatsen en voorbeelden uit mijn eerdere artikelen bijeengebracht, met foto’s en korte toelichtingen.

De foto’s komen uit de dossiers die ik door de jaren heen publiceerde. Ze tonen de situatie op het moment van opname. Een straatnaambord, een standbeeld, een gedenksteen en een bloemnaam geven de herinnering elk een eigen vorm. Op deze pagina’s vindt u hun namen en verhalen.

Mijn wereldverhaal uit 2020 legde ik in latere jaren opnieuw aan mijn lezers voor, aangevuld met foto’s en berichten. Daarbij denk ik ook aan Semra Bayraktar, wier verzamelwerk in die dossiers een plaats kreeg. Deze keer behoud ik de plaatsnamen en foto’s, verkort ik de lange toelichtingen en voeg ik de mensenverhalen uit mijn archief afzonderlijk toe.

NEDERLAND AMSTERDAM ROTTERDAM UTRECHT

Een herdenkingsbijeenkomst in Amsterdam. De herinnering aan Turkse arbeidsmigratie en de verbondenheid met Atatürk worden op dezelfde plek van generatie op generatie doorgegeven.

De Nederlandse Atatürknamen vormen voor mij de dichtstbijzijnde bladzijden van deze atlas. Het voormalige arbeiderswoonoord en het monument in Amsterdam, de Atatürkstraat in Rotterdam en de Kemal Atatürkstraat in Utrecht geven dezelfde herinnering in verschillende steden een plaats. Die namen worden onderdeel van het nieuwe leven dat door migratie is ontstaan.

De kracht van deze herinnering is dat zij niet alleen officieel wordt bewaard. Arbeiders, gezinnen, verenigingen en lokale bestuurders dragen er op verschillende momenten aan bij. Een naam in de openbare ruimte behouden, is ook een manier waarop samenlevingen elkaar leren kennen.

BELGIË CHERATTE VISÉ

Het naambord Place Atatürk in Cheratte, gemeente Visé, België.

Place Atatürk in Cheratte, dat tot het Belgische Visé behoort, is een opvallende halte uit mijn eerdere dossiers. Binnen een migratiegeschiedenis die door de mijnbouw is gevormd, verschijnt Atatürks naam op het bord van een plein.

Soms spreekt een foto directer dan een lange toelichting. Naast het Franse woord place, plein, staat een naam die ons zeer vertrouwd is. Ver van Türkiye is diezelfde naam deel geworden van de dagelijkse adressen van de stad.

ITALIË ROME

Largo Mustafa Kemal Atatürk in Rome. Het bord vermeldt ook dat Hij de stichter van de Republiek Türkiye is.

Het bord Largo Mustafa Kemal Atatürk in Rome laat zien hoe een naam vanzelfsprekend een plaats kan vinden in een andere taal. De toelichting geeft voorbijgangers meer dan een naam: zij vertelt ook welke historische persoon erachter schuilgaat.

De waarde van zulke namen in wereldsteden ligt in hun aanwezigheid in het dagelijks leven. Een routebeschrijving, een postadres of een wandeling kan iemand onverwacht naar het verhaal van de stichting van Türkiye leiden.

ROEMENIË BOEKAREST

Het Atatürkborstbeeld voor het Odeon-theater in Boekarest.

Het borstbeeld van Atatürk in Boekarest maakt deel uit van het openbare stadsleven. Ook de herdenkingsaankondigingen van de Turkse ambassade noemen deze ontmoetingsplek aan de Calea Victoriei uitdrukkelijk.

De band met de stad maakt het borstbeeld tot meer dan een voorwerp dat alleen tijdens ceremonies wordt herinnerd. Voorbijgangers kunnen er de stichter van een buurland leren kennen. De herinnering aan Atatürk krijgt hier vorm op een plek waar Turks en Roemeens naast elkaar kunnen staan.

INDIA NEW DELHI

Het straatnaambord Mustafa Kemal Atatürk Marg in New Delhi.

Mustafa Kemal Atatürk Marg in New Delhi was een van de namen die ik nadrukkelijk in mijn eerdere wereldverhaal opnam. Het woord marg, weg of straat, geeft Atatürks naam een plaats in de eigen adressering van India.

De verschillende schriften op de foto tonen dat herinnering niet binnen één alfabet blijft. Een naam wordt in het dagelijks leven van een ander land gelezen, uitgesproken en gebruikt om de weg te wijzen. Voor een straatnaambord kan afstand ineens veel kleiner lijken dan verwacht.

PAKISTAN ISLAMABAD

Het bord Atatürk Avenue in Islamabad.

Atatürk Avenue in Islamabad is een voorbeeld van de manier waarop de verbondenheid van Pakistan met Türkiye ook in de openbare ruimte zichtbaar wordt. Een publicatie van het Centrum voor Azië-Pacificstudies van de Universiteit van Ankara beschrijft de opening van de laan in 1973, ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van de Republiek.

Zulke namen geven de veel uitgesproken vriendschap tussen twee landen een concrete plaats in de stad. Vriendschap krijgt een adres. In dat adres wordt Atatürks naam generaties lang opnieuw uitgesproken.

JAPAN KUSHIMOTO

Het standbeeld van Atatürk in Kushimoto.

Kushimoto heeft een bijzondere plaats in de Turks-Japanse vriendschap. Aan deze kust blijft de herinnering aan de ramp met het fregat Ertuğrul in 1890 bewaard. Het standbeeld van Atatürk maakt deel uit van een omgeving waarin verschillende herinneringen aan Türkiye samenkomen.

Het verhaal van de Ertuğrul en Atatürks leven behoren tot verschillende perioden. Maar vriendschap kan herinneringen uit verschillende tijden op dezelfde plek bewaren. Voor mij als inwoner van Mersin klinkt Kushimoto bovendien vertrouwd. De band tussen beide steden brengt deze herinnering aan de Stille Oceaan dichter bij mijn geboorteplaats.

ISRAËL BEËR SJEVA

Het borstbeeld van Mustafa Kemal Atatürk in Beër Sjeva. De verschillende talen op de sokkel onderstrepen het openbare karakter van het monument.

Dit borstbeeld, dat ik in mijn eerdere verzameling onder Beër Sjeva opnam, is een van de sporen van Atatürks nagedachtenis in het Midden-Oosten. De foto toont een ontmoeting met dezelfde naam in verschillende talen.

Actuele politieke oordelen over een land staan los van het historische bestaan van een monument daar. Hier volgen wij hoe de naam van de stichter van de Republiek een plek kreeg in de openbare ruimte van een andere samenleving.

MEXICO MEXICO-STAD

Het standbeeld van Atatürk in Mexico-Stad.

Het Atatürkmonument in Mexico-Stad is een belangrijke halte op onze Latijns-Amerikaanse bladzijden. In mijn eerdere dossier vertelde ik ook over de Ottomaanse Klok in dezelfde stad. Maar de klok en het Atatürkmonument zijn verschillende werken uit verschillende perioden en initiatieven.

We moeten het Ottomaanse verleden en de stichter van de Republiek bekijken zonder ze samen te voegen tot het verhaal van één bouwwerk. Ze getuigen van banden die op verschillende momenten tussen Türkiye en deze verre streek ontstonden. Het standbeeld vormt een afzonderlijke herinnering aan de stichting van het moderne Türkiye.

De officiële stadsgids van Mexico-Stad en het activiteitenoverzicht van ons ministerie van Buitenlandse Zaken dateren de opening op 29 oktober 2003, de tachtigste verjaardag van de Republiek. Ik volg die registratie in plaats van het jaar 2002 uit mijn oude verzameling. Het werk aan de Paseo de la Reforma is van de Azerbeidzjaanse beeldhouwer Sait Rüstem.

Het Atatürkstandbeeld en details van de Ottomaanse Klok, die ik in mijn eerdere Mexicodossier samen publiceerde.

DE OTTOMAANSE KLOK EEN ANDERE HERINNERING AAN VRIENDSCHAP

De Ottomaanse Klok op de hoek van de straten Venustiano Carranza en Bolívar in het historische centrum van Mexico-Stad werd in 1910 geschonken voor het honderdjarig bestaan van de Mexicaanse onafhankelijkheid. De officiële stadsgids verbindt het geschenk met Libanese, Turkse en Syrische migrantengemeenschappen en vermeldt de restauratie door de Turkse en Libanese ambassades in 2010. Het is een ander werk dan het Atatürkmonument, maar ook deze naburige herinnering uit mijn oude artikel wilde ik met een foto bewaren.

DOMINICAANSE REPUBLIEK SANTO DOMINGO

Het straatnaambord Calle Mustafa Kemal Atatürk in Santo Domingo.

Het zien van de naam Mustafa Kemal Atatürk op een straatnaambord in het Caribisch gebied heeft mij altijd geraakt. De straat in Santo Domingo hoorde ook bij mijn eerdere wereldverhaal.

Wanneer de naam van de stichter van een ander land in de adressen van een stad voortleeft, gaat historische herinnering deel uitmaken van de dagelijkse taal. Alleen al een kind uit die straat dat vraagt wie die persoon was, opent een kleine deur van nieuwsgierigheid naar Türkiye.

VENEZUELA CARACAS

Het standbeeld van Atatürk in Caracas.

Het standbeeld van Atatürk in Caracas is een van de Latijns-Amerikaanse voorbeelden uit mijn wereldverzameling. Tussen de bomen brengt de figuur de stichter van ons land in het geheugen van een andere stad.

In Caracas verschijnt Atatürks naam niet alleen op het monument. Ook het officiële adres van de Turkse ambassade vermeldt Calle Kemal Atatürk. Zo leeft de herinnering zowel in het respect dat het monument uitdrukt als in het gewone gebruik van een adres.

CUBA HAVANA

Uit mijn oude archiefverzameling over Atatürkborstbeelden in Havana. De afbeelding brengt verschillende opnamen bijeen.

Het borstbeeld van Atatürk in Havana biedt een vertrouwd gezicht in een verre uithoek van de wereld. Ook de registratie van een bezoek in 2019 door het Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken laat zien welke plaats het borstbeeld in Havana heeft en welk belang aan het bewaren van die herinnering wordt gehecht.

Atatürks gezicht in Havana tegenkomen, is alsof je duizenden kilometers van Türkiye een bekende ontmoet. Het borstbeeld herinnert voorbijgangers aan de stichter van onze Republiek en laat ons zien hoe een mensenleven en een strijd de grenzen van het eigen land kunnen overstijgen.

CHILI SANTIAGO

Het Atatürkreliëf in Santiago, gemaakt door beeldhouwer Şadi Çalık.

Het bronzen reliëf in het park Cerro Navidad in de wijk Las Condes van Santiago werd op 29 oktober 1973 onthuld, vijftig jaar na de stichting van de Republiek. De toelichting van de ambassade vermeldt Şadi Çalık als maker en beschrijft dat het werk hier op gemeentelijk besluit werd geplaatst.

Een van de omschrijvingen in het opschrift luidt: ‘een levend symbool van het ideaal van de mensheid’. Die woorden waardeer ik, omdat ze verder laten kijken dan Atatürks militaire prestaties en vragen met welk mensbeeld Hij Zijn leven verbond. Dezelfde toelichting vermeldt dat de tekst mede door woorden van İsmet İnönü is geïnspireerd.

AUSTRALIË CANBERRA

Het Kemal Atatürk Memorial in Canberra. Een plek waar de herinnering aan Çanakkale overging in wederzijds respect.

Het monument in Canberra maakt deel uit van de wederzijdse herdenkingsafspraken tussen Türkiye en Australië rond de zeventigste verjaardag van de landing bij Gallipoli. De vorm is geïnspireerd op de maansikkel van de Turkse vlag. De bronzen afbeelding van Atatürk is een geschenk van Türkiye.

De betekenis ligt hier in het gezamenlijk herinneren van het verlies en de moed van voormalige tegenstanders. Oorlogsherinnering hoeft volgende generaties geen vijandschap mee te geven. Zij kan ook wederzijds respect en erkenning bevorderen. Atatürks naam in Canberra maakt die mogelijkheid concreet.

AUSTRALIË ALBANY

Het standbeeld in Albany dat uitkijkt over de zeestraat die Atatürks naam draagt.

De herinnering in Albany beperkt zich niet tot een standbeeld. De doorgang naar de haven kreeg in 1985 de naam Atatürk Channel, als onderdeel van de wederzijdse afspraken. De officiële toeristische informatie van West-Australië beschrijft zowel de naam als het beeld dat over de doorgang uitkijkt.

Een straat kan een naam krijgen, net als een plein. Hier draagt een doorgang door zee diezelfde naam. Het laat zien hoeveel vormen de herinnering aan Atatürk wereldwijd kan aannemen. Aan kusten waar ooit soldaten vertrokken, komen volgende generaties een naam tegen die aan vrede herinnert.

NIEUW-ZEELAND WELLINGTON

Het Atatürkmonument in Wellington. De ligging boven Tarakena Bay roept het landschap van Gallipoli op.

Het monument in Wellington werd op 26 april 1990 geopend. De historische beschrijving van het Nieuw-Zeelandse ministerie van Cultuur en Erfgoed vermeldt dat de plek vanwege de gelijkenis met het schiereiland Gallipoli werd gekozen. Het monument bevat een borstbeeld van Atatürk, opschriften en aarde uit Anzac Cove.

Bij dit uitzicht zijn lange woorden nauwelijks nodig. Nakomelingen van voormalige tegenstanders kunnen met respect stilstaan bij het leed dat beide zijden hebben geleden. Wanneer ik nadenk over Atatürk als beschaafd mens, denk ik ook aan zulke ontmoetingen. De naam van een bevelhebber is aan de andere kant van de wereld deel van een herinnering aan vrede geworden.

CANADA HALIFAX

Een oude archiefpagina over het Çanakkale-monument bij Pier 21 in Halifax. De foto op de pagina wordt toegeschreven aan de Turkse ambassade in Ottawa.

De Canadese pagina gaat over Halifax. Het Çanakkale-monument in de tuin van het immigratiemuseum bij Pier 21 in de hoofdstad van Nova Scotia werd in 2016 op initiatief van de Turkse gemeenschap geopend. De steen met de Turkse en Canadese vlag verbindt de gedeelde oorlogsherinnering met Atatürks boodschap van vrede.

In mijn eerdere dossier publiceerde ik de archiefpagina over deze steen. Het gaat hier niet om een standbeeld, maar om een gedenksteen die Atatürks herinnering en woorden draagt. Dat hij staat op een plek die de Canadese immigratiegeschiedenis vertelt, maakt ook de band met het leven in een nieuw vaderland zichtbaar.

EEN NAAM DIE IN EEN TULP VOORTLEEFT

Een eerder door mij gepubliceerd krantenknipsel over de tulp die de naam Atatürk draagt.

In mijn oude artikelen over Nederland schreef ik ook over de Atatürktulp. Ik wilde het knipsel in dit dossier behouden. Dat de herinnering aan iemand niet alleen in steen, brons en straatnamen, maar ook in een bloemnaam kan leven, drukt een andere soort nabijheid uit.

De tulp is al een sterk symbool in de culturele relatie tussen Türkiye en Nederland. Dat zij hier met Atatürks naam verbonden wordt, is extra betekenisvol voor een journalist die, zoals ik, een leven tussen beide landen heeft doorgebracht. Het is een kleine bladzijde in mijn beroepsarchief waarop de levens van twee landen elkaar raken.

We moeten de datum en context van het krantenbericht niet verwarren met actuele informatie over waar de bloem wordt getoond. In welk jaar en op welke plek een bloem werd voorgesteld, is iets anders dan de vraag in welke tuin zij vandaag te zien is. Hier bewaar ik de herinnering aan een naamgeving die ooit nieuws was.

Je gaat misschien niet dagelijks naar een monument. Maar als je de naam van een bloem hoort, kun je nieuwsgierig worden. Soms bevindt de deur naar een historische persoon zich op een kleinere en verfijndere plek dan je verwacht.

Laten we dat niet vergeten wanneer we kijken naar de vormen die Atatürks nagedachtenis in verschillende landen aanneemt. Mensen uiten hetzelfde respect niet allemaal op dezelfde manier. De een opent een plein, de ander plaatst een borstbeeld, vertaalt een boek of vernoemt een bloem. Wat de herinnering levend houdt, is de betekenis die daarin wordt gedragen.

Tulpen naast een portret van Atatürk. Een archiefbeeld uit mijn eerdere artikelen over de Atatürktulp.

ZES ATATÜRKVERHALEN UIT HAVENS

In mijn eerdere wereldverhalen volgden op de straatnaamborden en monumenten ook zes ontmoetingen die tijdens zeereizen zouden hebben plaatsgevonden. Het relaas dat mij onder de naam Muhammed Alparslan Civrilli bereikte, vermeldde dat het aan Hüsnü Oral was ontleend. Ik heb deze gebeurtenissen niet zelf meegemaakt. Hieronder geef ik de doorvertelde herinneringen in verkorte vorm weer, zonder ze met mijn eigen ervaringen te verwarren.

Van de gesprekken in deze verhalen heb ik geen onafhankelijke registraties. Ik gebruik ze daarom niet als historische documenten of als bewijs voor een exact monumentadres. Als herinneringen gelezen, laten ze zien hoe Atatürks naam een gesprek, nieuwsgierigheid en verbondenheid kan oproepen.

1971 PHILADELPHIA EEN ONTBREKEND PORTRET AAN BOORD

Volgens het verhaal had het schip Fırat tabak naar Philadelphia gebracht. Een Amerikaan die de zeelieden in de stad ontmoetten, bracht drie van hen naar de haven en werd daarvoor op Turkse koffie uitgenodigd. Toen hij in de scheepssalon geen portret van Atatürk zag, zei hij dat hij dat op een Turks schip als eerste had verwacht. Hij vertrok zonder zijn koffie te drinken. Wat de vertellende zeeman bijbleef, was de onverwachte betrokkenheid van een buitenstaander.

1985 İZMİR DE FOTO DIE EEN GRIEKSE KAPITEIN VOOR ZIJN ZOON WILDE

Een Turkse hoofdwerktuigkundige op een Grieks schip had kapitein Kosta gevraagd waarom hij zijn camera zo nodig had. Volgens de herinnering wilde de kapitein op verzoek van zijn zoon het Atatürkmonument in İzmir fotograferen. Het gesprek ging verder over het respect dat iemand uit een ooit vijandig volk kan voelen voor de onafhankelijkheid en wederopbouw van Türkiye. De plaats is hier İzmir; dit verhaal mag niet worden gelezen als aanwijzing voor een nieuw monument in Griekenland.

1988 ECUADOR GUAYAQUIL EEN ONTMOETING OP EEN SCHOOLPLEIN

In dezelfde reeks herinneringen wordt verteld dat de zeeman tijdens een wandeling door Guayaquil vijf borstbeelden op een schoolplein zag, waaronder één van Atatürk. Een gesprek met een leraar ging over de betekenis van de Turkse onafhankelijkheidsstrijd en modernisering voor andere samenlevingen. Omdat een schoolnaam en onafhankelijk beeldmateriaal ontbreken, neem ik het borstbeeld niet op als geverifieerd monument. Ik bewaar het verhaal als de herinnering die ik eerder heb doorgegeven.

1999 INDIA VISAKHAPATNAM OP ZOEK NAAR EEN BOEK

Volgens de zeeman zag hij in een boekhandel in Visakhapatnam tussen Engelstalige kinderboeken een titel over Atatürks leven en hervormingen. Het boek was echter uitverkocht; een nieuwe levering zou een week duren. Omdat het schip de volgende dag vertrok, kon hij het niet kopen. De vreugde was het besef dat een kind zo ver weg over Atatürk kon lezen; de teleurstelling dat hij het boek niet mee kon nemen.

2003 KAMEROEN DOUALA ZORG VOOR EEN PORTRET AAN DE MUUR

Een Kroatische kapitein die in de haven van Douala aan boord kwam voor het laden, zou bij Atatürks portret in de salon zijn blijven staan en het zorgvuldig hebben rechtgehangen. Daarna maakte hij een krachtige opmerking over het belang van een goed begrip van Atatürks ideeën. Dit verhaal bewijst niet dat er in Kameroen een Atatürkmonument staat. Het vertelt hoe iemand uit een ander land zijn respect liet zien voor een portret aan een scheepswand.

2017 BANGLADESH CHITTAGONG VERBONDENHEID IN DE HAVEN

In het laatste verhaal sprak de zeeman na het verlaten van de haven van Chittagong met een oudere Bengalees. Toen die hoorde dat hij Turks was, begroette hij hem met een verwijzing naar Atatürk en sprak hij over onafhankelijkheid en de hoop aan armoede te ontsnappen. Het is een warme ontmoeting met de woorden van één mens. De waarde ligt voor mij niet in het spreken namens een heel land, maar in de nabijheid die hij via Atatürk zocht met een vreemde die zich als Turk voorstelde.

BIJ EEN OUDE HERINNERING KWAM EEN NIEUWE STRAAT

Voor Guayaquil bestaat inmiddels ook een gedocumenteerde naamgeving, los van het oude schoolverhaal. Anadolu Ajansı berichtte op 13 februari 2026 over de opening van een Atatürkstraat op initiatief van de Turkse ambassade in Quito. Zo keren we terug naar de stad uit mijn oude artikel, ditmaal met een openbare straatnaamregistratie die onafhankelijk van de herinnering bestaat.

Na deze zes verhalen blijft dezelfde vraag bij mij: wat voel je wanneer je de stichter van je land door de ogen van een ander ziet? Soms trots, soms verbazing en soms de behoefte opnieuw over je eigen verantwoordelijkheid na te denken. Dat gevoel was de reden dat ik deze verhalen in mijn eerdere artikelen opnam.

SAMEN IN NEDERLAND BIJ DE 103DE VERJAARDAG VAN DE REPUBLIEK

Diplomatieke vertegenwoordigers en gasten vierden samen de 103de verjaardag van de Republiek. (Foto: Mustafa KOYUNCU)

Laten we bij Atatürks levende herinnering in de wereld niet alleen kijken naar verre monumenten en straatnaamborden. Laten we ook zien hoe de Republiek die Hij stichtte, ver van Türkiye wordt gekoesterd. Een recent voorbeeld beleefde ik tijdens de laatste viering van de Dag van de Republiek in Nederland.

Meer dan duizend genodigden vulden twee grote zalen van De Broodfabriek in Rijswijk, bij Den Haag, om samen de 103de verjaardag van onze Republiek te vieren. De Turkse ambassadeur in Den Haag, Burak Akçapar, en de consuls-generaal Rakibe Demet Şekercioğlu in Amsterdam, Işınsu Topcuoğlu in Deventer en Hakan Etkin in Rotterdam waren gezamenlijk gastheer. Landgenoten uit verschillende steden, Nederlandse vrienden en diplomatieke vertegenwoordigers deelden dezelfde feestvreugde.

In de zalen van de voormalige broodfabriek voelde je die avond de warmte van onze band met het vaderland. Terwijl het Turkse en Nederlandse volkslied klonken, stonden mensen met heel verschillende levens naast elkaar. Werknemers, werkgevers, kunstenaars, politici en vertegenwoordigers van verenigingen: ieder kwam langs een andere weg, maar de gelegenheid die ons samenbracht was de Dag van de Republiek.

In de toespraak van ambassadeur Akçapar kregen de economische, sociale, culturele en politieke bijdragen van de Turkse gemeenschap aan Nederland veel aandacht. Hij benadrukte dat het succes van iedere landgenoot, waar ook ter wereld, Türkiye trots maakt. Terwijl ik luisterde, dacht ik ook aan de arbeiders die ik jaren geleden in woonoord Atatürk in Amsterdam had gesproken. Het leven dat met de arbeid van de eerste generaties begon, gaat vandaag verder in de prestaties van hun kinderen en kleinkinderen.

EEN OUDE VRIEND TUSSEN DE GASTEN

İlhan Karaçay, voormalig Benelux-vertegenwoordiger van Hürriyet, en Ziya Akçapar, voormalig Zwitserland-correspondent van dezelfde krant, lieten zich tijdens de plechtigheid achter in de zaal samen fotograferen. (Foto: Mustafa KOYUNCU)

Die avond opende voor mij ook een deur naar vroeger. Toen ik bij het binnenkomen achter mij ‘Karaçay!’ hoorde en mij omdraaide, stond daar mijn vriend Ziya Akçapar uit onze Hürriyet-jaren. Terwijl ik de krant in de Benelux vertegenwoordigde, was Hij correspondent in Zwitserland. Nu ontmoetten we elkaar weer tijdens de republieksviering waarvan Zijn zoon als ambassadeur gastheer was.

We omhelsden elkaar, praatten bij en zaten tijdens het programma naast elkaar. Herinneringen aan ons vroegere werk vermengden zich met de feestvreugde. Dat Burak Akçapar na het overlijden van Zijn moeder Zijn vader niet alleen had gelaten en Hem naar Zijn buitenlandse standplaatsen had meegenomen, gaf ons weerzien extra warmte.

Als ik aan die avond denk, zie ik Atatürks levende herinnering ook in het leven van mensen. De Republiek brengt ons duizenden kilometers verderop in dezelfde zaal bijeen, laat ons oude vrienden terugzien en samen over de prestaties van onze kinderen spreken. Bij zulke ontmoetingen wordt onze band met het land dat Atatürk stichtte opnieuw zichtbaar.

ATATÜRK LIEFHEBBEN VRAAGT VERANTWOORDELIJKHEID VOOR DE TOEKOMST

We kunnen alle monumenten van de wereld in één dossier opnemen, alle straatnamen, ceremonies en foto’s naast elkaar zetten. Toch vervullen we met dat archief alleen niet de verantwoordelijkheid die Atatürk van ons vraagt.

Een leraar die de nieuwsgierigheid van een kind levend houdt, draagt bij aan de onderwijsbelofte van de Republiek. Een arts die iedere patiënt met dezelfde aandacht behandelt, ongeacht afkomst of geloof, brengt gelijk burgerschap in de praktijk. Een journalist die een onbevestigd bericht niet publiceert, ook als het hem goed uitkomt, kiest voor rede en waarheid.

Wanneer ik over Atatürk schrijf, voel ik die verantwoordelijkheid. Zie ik bij herlezing een fout in mijn oude artikel, dan moet ik haar herstellen. Staat er in het document achter een mooi verhaal een ander detail, dan moet ik dat ook vermelden. Oprechte liefde mag geen reden zijn om een correctie uit de weg te gaan.

Atatürks nagedachtenis bewaren betekent evenmin dat we van Hem een citatenboek maken met kant-en-klare antwoorden op alle problemen van nu. Begrip van de grote vraagstukken die Hij in Zijn tijd op zich nam, moet ons helpen verantwoordelijkheid te nemen voor de vragen van onze eigen tijd.

Voor ons in het buitenland is die verantwoordelijkheid eveneens duidelijk. We moeten willen dat onze kinderen hun wortels kennen en tegelijk volwaardig en actief deelnemen aan het leven van hun woonland. Mensen grootbrengen die elkaars taal leren, elkaars rechten erkennen en vertrouwen hebben in hun eigen werk en kennis, is een van de stevigste geschenken aan die herinnering.

Laten we blij zijn met het behoud van een straatnaambord en ook werken aan de toekomst van de jongere die eronderdoor loopt. Laten we bij een monument respectvol stilstaan en hetzelfde respect tonen voor de waardigheid van de mens naast ons. Dan blijft de band tussen verleden en toekomst niet bij woorden.

MIJN NAAM IS İLHAN KARAÇAY

Mijn leven voerde van Mersin naar Nederland. Op zoek naar nieuws ontmoette ik in verschillende landen allerlei mensen. Ik zag een Turkse vlag in een onverwachte straat, las Atatürks naam op een bord in een andere taal, zat bij arbeiders aan tafel, keek tijdens plechtigheden naar de ogen van mensen en bewaarde oude foto’s.

Atatürks grootheid zoek ik in het leven dat Hij voor de mensen van Zijn land mogelijk maakte, in een geschiedenis die tot mijn eigen bestaan en burgerschap reikt.

Ook de zelden genoemde mensen uit Mersin, Tarsus en Adana en degenen die voor de toekomst van Hatay op weg gingen, maken deel uit van die geschiedenis. Het verhaal van de Republiek wordt compleet door de inzet van al haar burgers.

Op de arbeidersfoto uit Amsterdam zie ik hoeveel houvast Atatürks naam ver van huis kon bieden. In de optocht van Sax zie ik hoe een vlag nabijheid kan scheppen tussen ons en mensen die we niet kennen. Bij de monumenten in Wellington en Canberra zie ik dat uit oorlogsherinnering wederzijds respect kan groeien.

Daar staat mijn Atatürk, waar al die levens elkaar raken. In de moed van een volk om over zijn eigen toekomst te beschikken, in de weg die voor een meisje opengaat, in het vertrouwen van een arbeider in zijn vaderland en in het respect van een ander volk.

‘Zonder Atatürk had ik misschien Françoise geheten’, zeg ik.

Daarmee dank ik de onafhankelijkheidsstrijd die aan mijn eigen leven voorafging.

Mijn naam is İlhan Karaçay.
Ik besef wat het waard is die naam als vrije burger van mijn eigen land te kunnen dragen.
En mijn dankbaarheid voor Atatürk laat zich niet tot één herdenkingsdag beperken.

 

BEVRIENDE NIEUWSSITES BRENGEN MIJN ARTIKELEN BIJ MILJOENEN LEZERS…