AMSTERDAM’A MAVİ BİR YOLCULUK: VEYİS GÜNGÖR’ÜN “MAVİ MİNİBÜS” KİTABI DÜN AKŞAM TANITILDI
Paylaş:
Dün akşam Amsterdam’da yapılan tanıtım toplantısında ele alınan “Mavi Minibüs”, Türk toplumunun yarım asırlık hafızasını yeniden gündeme taşıdı.
Veyis Güngör, göçün, gurbetin, dayanışmanın ve kimlik mücadelesinin hikâyesini; dönemi yaşayan insanların tanıklıklarıyla adeta yeniden canlandırdı.
Kitapta, naçizane şahsımın yanı sıra İbrahim Görmez, Ali Sarı, İsmail Polat ve Halil Bönce’nin anlatımları da Amsterdam’daki Türk toplumunun bilinmeyen yönlerine ışık tutuyor.
“Mavi Minibüs”, sadece bir göç kitabı değil; tersanelerden derneklere, işçi yurtlarından gençlik hareketlerine uzanan büyük bir toplumsal hafıza çalışması niteliği taşıyor.
Haberin Hollandacası en altta.
De Nederlandse versie staat onderaan.
İlhan KARAÇAY inceledi ve yazdı:
Amsterdam’daki Türk toplumunun yaklaşık yarım asırlık serüveni, şimdi bir kitapta yeniden canlandı.
Hollanda’da uzun yıllardır kültürel ve toplumsal çalışmalarıyla tanınan Veyis Güngör, “Mavi Minibüs (1976–1986)” adlı kitabıyla, sadece bir dönemi değil; göçün, özlemin, dayanışmanın, kimlik arayışının ve gurbet psikolojisinin hikâyesini anlatıyor.
GURBETİN İÇİNDEN ÇIKAN BİR HAFIZA KİTABI
Dün akşam, Van der Valk Oostzaan Oteli salonlarında yapılan kitap tanıtımı ve dağıtımı, aslında sıradan bir imza akşamı değildi.
Kitabın ilk baskısından birer exemplaar, kitapta söyleşilere katılan İlhan Karaçay ve İbrahim Görmez’e verildi.
Veyis Güngör (ortada), 230 sayfalık kitabında söyleşiler ile katkıda bulunan İbrahim Görmez (solda) ve İlhan Karaçay’a, birer kitap hediye ederek teşekkürünü tekrarladı.
Kitapta söyleşi yapılan Ali Sarı, İsmail Polat ve Halil Bönce ile, kitap için teşekkür sunulan isimler Türkiye’de oldukları için toplantıya katılamadılar.
Toplantıya isimler arasında yer alan bir gurup aşağıdaki görüntü için bir araya geldi.
Fotoğrafta, öndekiler, (soldan sağa) Özlem Buğday, İbrahim Görmez, Veyis Güngör, İlhan Karaçay, İbrahim Çitil,arkadakiler (soldan sağa) Oğuzhan Kaya, Mustafa Özen, Reşat Kaya, Abdurrahman Ünal ve Kâmil Saygı görülüyor.
Bir bakıma Amsterdam’daki Türk toplumunun hafızası yeniden açılıyordu.
Çünkü bu kitapta sadece tarih yok.
İnsan var.
Emek var.
Gurbet var.
Kavga var.
Özlem var.
Yalnızlık var.
Dayanışma var.
Ve en önemlisi, unutulmaya yüz tutmuş hatıralar var.
“Mavi Minibüs”, sadece bir göç hikâyesi değil.
Amsterdam’da tutunmaya çalışan bir toplumun, ayakta kalma mücadelesinin hikâyesi.
Kitabın en dikkat çekici yönlerinden biri de, o dönemi yaşamış insanlarla yapılan söyleşiler.
Bu söyleşiler arasında benimle yapılan uzun değerlendirmeler de yer alıyor.
Bunun yanında İbrahim Görmez, Ali Sarı, İsmail Polat ve Halil Bönce gibi isimlerin anlatımları da, Amsterdam’daki Türk toplumunun farklı dönemlerine ışık tutuyor.
İLK KUŞAĞIN ZORLU YAŞAM MÜCADELESİ
Benim kitaptaki anlatımlarımda özellikle şu gerçek ön plana çıkıyor:
Bugünkü düzenli ve oturmuş Türk toplumuna bakıp da, geçmişte yaşanan zorlukları anlamak kolay değildir. Çünkü o yıllarda Amsterdam’daki Türklerin hayatı bugünkü gibi değildi.
İnsanlar dar odalarda kalıyordu.
Ağır işlerde çalışıyordu.
Çoğu zaman dili bilmiyordu.
Ailelerinden uzakta yaşam savaşı veriyordu.
Birçok işçi, gündüz tersanede veya fabrikada çalışıyor, akşam ise hemşerileriyle bir araya gelip memleket özlemini gidermeye uğraşıyordu.
TERSANELERDEN MAHALLELERE UZANAN HAYAT
NDSM tersaneleri, otomotiv fabrikaları ve işçi mahalleleri, sadece çalışma alanları değildi.
Oralar aynı zamanda dostluğun, dayanışmanın ve gurbet psikolojisinin şekillendiği yerlerdi.
Aynı vardiyada çalışan insanlar, akşam aynı sofranın etrafında buluşuyordu.
Birinin memleketten getirdiği peynir, diğerinin demlediği çay ile paylaşılıyordu.
Yalnızlık, bazen aynı dili konuşan birkaç insanın bir araya gelmesiyle hafifliyordu.
Veyis Güngör, kitapta söyleşi yaptığı kişiler arasında şahsım da vardı.
Bakınız yazar Güngör bu konuda neler yazmış?
Bu yıllara şahitlik eden bir isim de gazeteci yazar İlhan Karacay.
Karacay, sadece Amsterdam Türklerinin tari hine değil, Holland’daki Türk toplumunun kollektif hafızasına da şahitlik eden ve rol oynayan bir isim. Hollanda’ya geliş hikâyesi, Ford Fabrikası, NDSM Tersanesi ve Atatürk Kampı/Yurdu ayrı ayrı yazılması gereken konular elbette. Biz, kısa kısa bu konularla ilgili Karacay’ın görüşlerini aşağıda takdim etmekteyiz.
Karaçay, Amsterdam’daki Atatürk Yurdu ile Atatürk Sokağı hakkında şunları söylüyor: “Amsterdam’ın kuzeyinde, NDSM Tersanesi’nin ve Ford Fabrikasının çevresinde ter döken ilk kuşak Türk işçileri, sadece çelikle ve demirle değil, bir yurt özlemiyle de yoğrulmuş insanlardı. O yıllar da, ne doğru dürüst bir cami vardı, ne de Türkçe konuşula bilecek bir mekân. Vardiya sonrası yorgun düşen işçiler, bir çay içip hasret giderecek sıcak bir köşe arardı. İşte o özlem, ‘Amsterdam Atatürk Yurdu’nun filizlenmesine yol açtı. Atatürk Yurdu, bir yuvadan öte, bir kimlikti. Soğuk Amsterdam akşamlarında içeri girildiğinde, sanki Türkiye’nin bir köşesine adım atılırdı. 1970’li yılların başında kurulan bu yurt, Amsterdam’daki Türk toplumunun ilk örgütlü nefesiydi.
Atatürk Yurdu, kısa zamanda bir buluşma noktası oldu. Sadece çay içilip sohbet edilmedi; Okuma yazma kursları düzenlendi, Türkçe dersleri verildi, millî bayramlar kutlandı. Heman aynı sokakta bir Atatürk Anıtı yapıldı. Anıtın duvarında Atatürk’ün bir portresi asılıydı, altında da şu söz yer alıyordu: ‘Yurtta sulh, cihanda sulh.’ Bu söz, hem bir ideal hem de o yılların göçmenleri için bir yaşam rehberiydi. Ams terdam Belediyesi, Türk toplumunun bu örnek dayanışmasını fark etti. Yurdun bulunduğu sokağa ‘Atatürkstraat’ yani ‘Atatürk Sokağı’ adının verilmesi kararı, hem Türk toplu munda büyük bir sevinç yarattı, hem de Hollanda’daki ka bulün sembolü oldu”.
Son olarak 1976-1986 yılları arasında Amsterdam’da Türk sivil toplum kuruluşlarının nereden nereye geldikleri hakkında kısa bir değerlendirmeyi şu şekilde yapıyor Karacay:
“1976 yılına gelindiğinde Amsterdam’daki Türk nüfusu, artık sadece ‘misafir işçi’ değil, aileleriyle birlikte yaşayan kalıcı bir topluluk hâline gelmişti. Bu yeni durum, Türklerin kendi örgütlerini kurma ihtiyacını doğurdu. 1976’da dernekler daha çok ‘yardımlaşma kulübü’ görünümündeyken, 1986’ya gelindiğinde Amsterdam’daki Türk sivil toplumu artık kurumsal yapılarını tamamlamış, belediyelerle resmi temas kuran, sosyal haklar konusunda bilinçli, gençlik ve kadın kolları kurmuş, kendi basın organlarına sahip bir topluluk hâline gelmiştir. Bu on yıl, Türk toplumunun ‘misafir işçi’ konumundan ‘yerleşik azınlık toplumu’ kimliğine geçiş yaptığı en belirleyici dönem olmuştur”.
ATATÜRK KAMPI” GURBETİN NEFES ALDIĞI YERDİ
Kitapta anlatılan “Atatürk Kampı” gibi sosyal buluşma alanları da, işte o yalnızlığın biraz olsun hafiflediği yerlerdi.
Yaz aylarında bir araya gelen işçiler, burada hem hasret gideriyor hem de birbirlerine moral veriyordu.
Bugünkü neslin belki de hiç bilmediği bir gerçek var: O yıllarda telefon bile lükstü.
Türkiye’ye ulaşmak kolay değildi.
İnsanlar bazen aylarca ailelerinin sesini duyamıyordu.
İşte böyle bir dönemde, aynı dili konuşan insanların bir araya gelmesi bile büyük bir teselli oluyordu.
BUGÜNKÜ KURUMSAL YAPILAR KOLAY OLUŞMADI
Bugün Amsterdam’da güçlü derneklerden, oturmuş kurumlardan, başarılı iş insanlarından ve siyasette yer alan Türklerden söz ediyoruz.
Ama bunların hiçbiri kolay oluşmadı.Birinci kuşak Türk işçileri, çoğu zaman yalnızlık içinde, büyük fedakârlıklarla bu toplumsal zemini oluşturdu.
O YILLARIN GAZETECİLİĞİ BAMBAŞKAYDI
Benim kitaptaki anlatımlarımda ayrıca gazetecilik yıllarıma ve o dönem Türk toplumunun sosyal yapısına dair dikkat çekici ayrıntılar da bulunuyor.
Çünkü bizler, o yıllarda sadece haber yapmıyorduk.
BİZ SADECE HABER YAPMIYORDUK
Toplumun içindeydik.
Düğününde vardık.
Cenazesinde vardık.
Dernek kuruluşlarında vardık.
İşçi yurtlarında vardık.
Kavgaların içinde de vardık, barışların içinde de.
Bazen bir işçinin hakkını arayan haber yapıyorduk.
Bazen bir aile dramını yazıyorduk.
Bazen de Hollanda’daki Türklerin sesini Türkiye’ye duyurmaya çalışıyorduk.
O yılların gazeteciliği bugünkü gibi değildi.
Ne internet vardı…
Ne cep telefonu…
Ne sosyal medya…
Haber bazen kilometrelerce yol gidilerek hazırlanıyordu.
Ama bütün zorluklara rağmen, toplum içinde güçlü bir dayanışma ruhu vardı.
İşte Veyis Güngör’ün kitabı, tam da bu ruhu yeniden hatırlatıyor.
TOPLUMUN İÇİNDEN GELEN TANIKLIKLAR
Kitapta yer alan diğer isimler de, kendi pencerelerinden Amsterdam’daki Türk toplumunun gelişimini anlatıyorlar.
İbrahim Görmez’in anlatımlarında, özellikle dini ve sosyal yapılanmaların gelişim süreci dikkat çekiyor. Göçmenlerin yalnızlıktan kurtulmak için nasıl bir araya geldikleri ve ilk cemiyetlerin nasıl kurulduğu daha net görülüyor.
Veyis Güngör İbrahim Görmez hakkında şunları yazmış kitabında:
“İbrahim, Görmez ailesinin 7 çocuğundan biridir. 1964 yılında genç ve yakışıklı İbrahim Hollanda’ya gelir. Kanı kaynamaktadır. Bırak iki yıl sonra geri dönmeyi, bir Hollandalı kız ile tanışır, kız Müslüman olur, sonra evlenir ve çoluk çocuğa kavuşur. Eşi Reyhan ismini alır. İz mir’deki Görmez ailesi toplanır ve kardeşlerden birini Hollanda’ya gönderirler. Ailenin kararı, İbrahim Görmez, eşi ve çocuklarının İzmir’e geri dönmesidir. Karar uygulanır. 1968 yılında geri dönerler. Ancak eşinin uyum zorluğu ve çocuklarından birinin sağlık sorunu yüzünden kısa zamanda Amsterdam’a geri dönerler.
İbrahim Görmez artık kendi geleceklerinin Amsterdam’da olduğuna inanır. Bu yönde adımlar atmaya başlar. Ve İzmir’den Amsterdam’a ikinci defa geldiğinde yıllar sürecek dernekçiliğe başlar. 1969 yılında ne bir Türk derneğine bir Türk camisi ne de bir kültür merkezi vardır. Çünkü Türkler sabahın köründe fabrikada iş başındadırlar. Bilek gücüyle çalışırlar, akşam eve gelince yorgundurlar. Ancak İbrahim Görmez ve yanına aldığı arkadaşları bir şeyler yapmanın hayalini kurmaya başlarlar.”
Ali Sarı’nın değerlendirmelerinde ise mahalle kültürü ve dayanışma ön plana çıkıyor.
İnsanların birbirine nasıl sahip çıktığı, bazen aynı ekmeği bölüştüğü anlatılıyor.
İsmail Polat’ın bölümlerinde gençlik faaliyetleri ve kültürel arayışlar dikkat çekiyor.
Yeni kuşağın hem Türk kalmaya çalışması hem de Hollanda toplumuyla bağ kurma çabası önemli bir ayrıntı olarak öne çıkıyor.
Halil Bönce’nin anlatımları ise daha çok örgütlenme süreci, dernek faaliyetleri ve dönemin toplumsal hareketliliği üzerine yoğunlaşıyor.
Veyis Güngör bütün bu anlatımları sadece kronolojik bir sırayla vermemiş.
Amsterdam’ın tarihini de işin içine katarak, Türk göçünün bu şehirle nasıl bütünleştiğini göstermeye çalışmış.
AMSTERDAM’A SONRADAN EKLENEN YABANCILAR DEĞİLDİK
Kitapta Amsterdam’ın küçük bir balıkçı kasabasından dünya ticaretinin merkezi haline geliş süreci anlatılırken, savaş sonrası dönemde ortaya çıkan iş gücü ihtiyacıyla birlikte Türk işçilerinin bu şehrin sosyal yapısına nasıl dahil olduğu da gözler önüne seriliyor.
Aslında burada verilmek istenen mesaj çok açık: Türkler, Amsterdam’a sonradan eklenmiş yabancılar değil; şehrin değişen sosyal yapısının bir parçası olmuş insanlardır.
TEK RENKLİ DEĞİL, ÇOK SESLİ BİR TOPLUM
Kitapta ülkücü hareketten söz edilen bölümler de bulunuyor.
Kanaalstraat, Ruyschstraat ve De Clercqstraat çevresindeki faaliyetler anlatılırken, dönemin sosyal ve siyasi atmosferi de ortaya konuluyor.
Ancak burada önemli olan nokta şu:
O dönem Amsterdam’daki Türk toplumu tek renkli bir yapı değildi.
Farklı siyasi görüşler vardı.
Farklı kültürel anlayışlar vardı.
Farklı örgütlenmeler vardı.
KÜLTÜRÜNÜ KORUMAYA ÇALIŞAN BİR TOPLUM
Kitapta anlatılanlar da, bu büyük mozaiğin bir bölümünü oluşturuyor.
Kitapta kültürel faaliyetler, folklor çalışmaları, tiyatro etkinlikleri ve gençlik organizasyonları da önemli yer tutuyor.
Bu anlatımlar sayesinde, Türk toplumunun sadece çalışan işçilerden oluşmadığı; aynı zamanda kültürünü yaşatmaya çalışan bir toplum olduğu da görülüyor.
Özellikle Demokratik Türk Gençlik Derneği (DTJV) üzerinden anlatılan faaliyetler, genç kuşağın hem kendi kimliğini koruma hem de Hollanda toplumuyla bağ kurma çabasını ortaya koyuyor.
UNUTULMAYA BAŞLAYAN HAFIZAYI YENİDEN CANLANDIRIYOR
Bence kitabın en önemli tarafı şu: Bugün ikinci, üçüncü hatta dördüncü kuşak Türk gençleri, dedelerinin ve babalarının hangi şartlarda bu toplumu kurduğunu artık yeterince bilmiyor.
Bugün rahat görünen birçok şeyin arkasında, büyük fedakârlıklar yatıyor.
“Mavi Minibüs”, işte bu unutulmaya başlayan hafızayı yeniden canlandırıyor.
Bir zamanlar Kanaalstraat’ta, Ruyschstraat’ta, De Clercqstraat çevresinde yaşanan mücadeleler, bugün birçok kişiye sıradan bir ayrıntı gibi gelebilir.
Ama o mücadeleler verilmeseydi, bugün Amsterdam’daki Türk toplumunun kurumsal yapısı da bu kadar güçlü olmayabilirdi.
Veyis Güngör yıllardır araştırıyor, yazıyor, arşiv oluşturuyor.
Bugüne kadar iki bine yakın kültürel faaliyete ve yaklaşık iki yüz kitaba katkı sunmuş olması bile, başlı başına büyük bir emektir.
Şimdi ise “Mavi Minibüs” ile, Amsterdam’daki Türklerin hafızasına önemli bir eser daha kazandırmış oluyor.
BAZI KİTAPLAR SADECE OKUNMAZ, YAŞAR
Bana göre bu kitap, sadece okunacak bir çalışma değil.
Aynı zamanda saklanacak bir belge niteliği taşıyor.
Çünkü bazı kitaplar vardır, okunur ve unutulur.
Bazı kitaplar da vardır, yıllar geçse bile yaşamaya devam eder.
Bir toplumun hafızasına dönüşür. “Mavi Minibüs”, işte o ikinci gruba giriyor.
Değerli Okurlarım,
Veyis Güngör, “Mavi Minibüs” kitabında sadece olayları sıralamakla yetinmemiş.
Adeta “kitap içinde kitap” diyebileceğimiz bir yöntemle, Amsterdam’daki Türk toplumunun oluşum sürecini bölüm bölüm ele almış.
Ben de sizlere, kitabın içeriğini ana başlıklar halinde özetlemek istiyorum.
AMSTERDAM’IN TARİHİ VE GÖÇÜN BAŞLANGICI
Kitabın ilk bölümlerinde Amsterdam’ın tarihsel gelişimi anlatılıyor.
13’üncü yüzyıldaki küçük yerleşim döneminden başlayarak, 17’nci yüzyılda dünya ticaretinin merkezlerinden biri haline geliş süreci ele alınıyor.
Savaş sonrası dönemde ortaya çıkan iş gücü açığı ile birlikte, Türkiye’den gelen işçilerin Amsterdam’ın sosyal yapısına nasıl dahil olduğu anlatılıyor.
İLK TÜRK İŞÇİLERİNİN YAŞAM MÜCADELESİ
Bu bölümde, ilk kuşak Türk işçilerinin ağır şartlar altındaki yaşamı işleniyor.
NDSM tersaneleri, otomotiv fabrikaları ve sanayi bölgelerinde çalışan Türk işçilerinin hem çalışma hem de barınma sıkıntıları ayrıntılı şekilde anlatılıyor.
Gurbetin yalnızlığı, dayanışma kültürü ve birlikte ayakta kalma çabası kitabın en dikkat çekici yönlerinden biri olarak öne çıkıyor.
“ATATÜRK KAMPI” VE SOSYAL DAYANIŞMA
Kitapta önemli yer verilen bölümlerden biri de “Atatürk Kampı” olarak bilinen buluşma alanları.
Yaz aylarında bir araya gelen işçilerin burada hem memleket hasreti giderdiği hem de sosyal bağlarını güçlendirdiği anlatılıyor.
Bu alanların, diasporadaki Türk kimliğinin korunmasında önemli rol oynadığı vurgulanıyor.
İLK DERNEKLER VE KURUMSALLAŞMA
Kitabın devam eden bölümlerinde Amsterdam’daki ilk Türk kuruluşları ele alınıyor.
İslam cemiyetleri, kültür merkezleri, işçi dernekleri ve mahalle girişimleri sayesinde Türk toplumunun örgütlenmeye başladığı anlatılıyor.
Bu kuruluşların, Türk toplumunun Hollanda’daki görünürlüğünü artırdığı ifade ediliyor.
İNSAN HİKÂYELERİ VE TOPLUMSAL PORTRELER
Veyis Güngör, sadece olayları değil, insanları da anlatıyor.
Kitapta yer alan söyleşiler ve hatıralar sayesinde, bir dönemin sosyal yapısı bireyler üzerinden okuyucuya aktarılıyor.
Bu bölümlerde bana yöneltilen sorular ve benim değerlendirmelerimin yanı sıra, İbrahim Görmez, Ali Sarı, İsmail Polat ve Halil Bönce’nin anlatımları da dikkat çekiyor.
ÜLKÜCÜLER BÖLÜMÜ VE DÖNEMİN SİYASİ ATMOSFERİ
Kitapta Amsterdam’daki ülkücü hareketlere de yer veriliyor.
Kanaalstraat, Ruyschstraat ve De Clercqstraat çevresindeki yapılanmalar anlatılırken, dönemin siyasi ve sosyal hareketliliği de gözler önüne seriliyor.
Ancak kitapta da görüldüğü gibi, Amsterdam’daki Türk toplumu sadece tek bir görüşten oluşmuyor.
Farklı düşünceler ve farklı toplumsal yapılar da aynı dönemde varlık gösteriyor.
KÜLTÜREL FAALİYETLER VE GENÇLİK HAREKETLERİ
Folklor çalışmaları, tiyatro faaliyetleri, kültürel organizasyonlar ve gençlik hareketleri de kitapta geniş yer buluyor.
Özellikle Demokratik Türk Gençlik Derneği (DTJV) üzerinden anlatılan çalışmalar, genç kuşağın hem Türk kimliğini koruma hem de Hollanda toplumuyla bütünleşme çabasını ortaya koyuyor.
… VE SON SÖYLENECEK SÖZ:
“Mavi Minibüs” kitabı, sadece bir göç hikâyesi değildir.
Bir dönemin sosyal, kültürel ve insani hafızasını kayıt altına alan önemli bir çalışmadır.
Amsterdam’daki Türk toplumunun nasıl oluştuğunu anlamak isteyenler için, önemli bir başvuru kaynağı niteliği taşımaktadır.
Çalışma esnasında sorularımı memnuniyetle cevaplayarak destek veren ve Amsterdam Türklerinin, 1970’li yıllarına bizzat şahit olan İlhan Karaçay, İbrahim Görmez, Ali Sarı, İsmail Polat, ve Halil Bönce’ye de teşekkür ederim.
İsmail Şimşek, Aşır Sarı ve İbrahim Çitil’e gönderdikleri bilgi ve belgeler için ayrıca müteşekkirim. Çalışma sürecinde kendileriyle istişare ettiğim Ali Satan, Ali Yağcı, Osman Kalın, Ömer Erdem, Metin Yazarel, Mus tafa Ustalar, Hüseyin Aydın, Ömer Korkmaz, Baki Bilgiçli, Kamil Saygı ve Hızır Karacaer’e de teşekkür ederim.
Bu vesileyle, aramızdan ayrılıp ebedi âleme göç eden Edip Ceyhan, Davut Gülgün, Emrullah Yıldırım, Hikmet Yıldızeli, Hüseyin Çalışkan, Hüseyin Dereli, Ahmet Uysal, Selahattin Zor, Abdurrahman Özsoy, İbrahim Uysal, Cemal Karacaer, Yalçın Şahin, Hüseyin Duman, Hüseyin Bektaş, Ali Bekar, Samet Aldatmaz ve Kemal Sancar’a Allah’tan rahmet ve mağfiret dilerim.
Elbette kızım Naile Fahriye, oğlum Satuk Buğra ve sev gili eşim Sema’ya sabırları, özverileri, anlayışları ve manevi destekleri için ayrıca çok teşekkür ederim.
KİTAP NASILBULUNUR?
230 sayfalık eser, başta kitapdunyasi.com.tr olmak üzere Kitapyurdu, D&R, Trendyol, Hepsiburada ve Pandora Kitabevi gibi platformlardan temin edilebilmektedir.
Ayrıca, info@turkevi.nl emali adresinden de bilgi alınabilir.
***************
AMSTERDAMSE REIS IN HET BLAUW: HET BOEK “MAVİ MİNİBÜS” VAN VEYİS GÜNGÖR WERD GISTERAVOND GEPRESENTEERD
Tijdens de presentatiebijeenkomst die gisteravond in Amsterdam werd gehouden, bracht “Mavi Minibüs” (Blauwe Minibus) opnieuw het halve eeuw geheugen van de Turkse gemeenschap onder de aandacht.
Veyis Güngör laat met getuigenissen van mensen die die periode zelf hebben meegemaakt het verhaal van migratie, heimwee, solidariteit en identiteitsstrijd opnieuw tot leven komen.
In het boek werpen naast ondergetekende ook de verhalen van İbrahim Görmez, Ali Sarı, İsmail Polat en Halil Bönce licht op onbekende kanten van de Turkse gemeenschap in Amsterdam.
“Mavi Minibüs” is niet alleen een boek over migratie; het is tevens een groot maatschappelijk geheugenproject dat zich uitstrekt van scheepswerven tot verenigingen en van arbeiderspensions tot jongerenbewegingen.
İlhan KARAÇAY onderzocht en schreef:
Het ongeveer halve eeuw durende avontuur van de Turkse gemeenschap in Amsterdam is nu opnieuw tot leven gekomen in een boek.
Veyis Güngör, die in Nederland al jarenlang bekendstaat om zijn culturele en maatschappelijke activiteiten, vertelt met zijn boek “Mavi Minibüs (1976–1986)” niet alleen een bepaalde periode; hij vertelt ook het verhaal van migratie, heimwee, solidariteit, identiteitszoektocht en de psychologie van het leven in den vreemde.
EEN HERINNERINGSBOEK GEBOREN UIT HET LEVEN VER VAN HET VADERLAND
De boekpresentatie en distributie die gisteravond plaatsvonden in de zalen van Hotel Van der Valk Oostzaan, waren eigenlijk geen gewone signeeravond.
Van de eerste druk van het boek werd een exemplaar overhandigd aan İlhan Karaçay en İbrahim Görmez, die aan de interviews in het boek hadden deelgenomen.
Veyis Güngör (midden) bedankte opnieuw İbrahim Görmez (links) en İlhan Karaçay, die met interviews hadden bijgedragen aan het 230 pagina’s tellende boek, door hen een exemplaar cadeau te doen.
Ali Sarı, İsmail Polat en Halil Bönce, met wie eveneens gesprekken voor het boek werden gevoerd, konden niet aanwezig zijn omdat zij zich in Turkije bevonden.
Een groep aanwezigen kwam samen voor onderstaande foto.
Op de foto zien we vooraan van links naar rechts Özlem Buğday, İbrahim Görmez, Veyis Güngör, İlhan Karaçay en İbrahim Çitil; achteraan van links naar rechts Oğuzhan Kaya, Mustafa Özen, Reşat Kaya, Abdurrahman Ünal en Kâmil Saygı.
In zekere zin werd het geheugen van de Turkse gemeenschap in Amsterdam opnieuw geopend.
Want in dit boek staat niet alleen geschiedenis.
Er zijn mensen.
Er is arbeid.
Er is heimwee.
Er is strijd.
Er is verlangen.
Er is eenzaamheid.
Er is solidariteit.
En het allerbelangrijkste: er zijn herinneringen die dreigen te worden vergeten.
“Mavi Minibüs” is niet zomaar een migratieverhaal.
Het is het verhaal van een gemeenschap die probeerde stand te houden in Amsterdam en vocht om overeind te blijven.
Een van de meest opvallende kanten van het boek zijn de interviews met mensen die die periode zelf hebben beleefd.
Onder deze gesprekken bevinden zich ook uitgebreide evaluaties met mij.
Daarnaast werpen de verhalen van namen als İbrahim Görmez, Ali Sarı, İsmail Polat en Halil Bönce licht op verschillende periodes van de Turkse gemeenschap in Amsterdam.
DE MOEIZAME LEVENSSTRIJD VAN DE EERSTE GENERATIE
In mijn bijdragen aan het boek komt vooral één werkelijkheid sterk naar voren:
Wanneer men vandaag kijkt naar de gevestigde en georganiseerde Turkse gemeenschap, is het niet eenvoudig om de moeilijkheden van vroeger te begrijpen. Want het leven van de Turken in Amsterdam was toen totaal anders dan nu.
Mensen verbleven in kleine kamers.
Ze werkten onder zware omstandigheden.
Vaak spraken ze de taal niet.
Ze voerden ver van hun families een strijd om te overleven.
Veel arbeiders werkten overdag op de scheepswerf of in de fabriek en probeerden ’s avonds samen met landgenoten hun heimwee naar het vaderland wat te verzachten.
EEN LEVEN DAT ZICH UITSTREKTE VAN SCHEEPSWERVEN TOT WOONWIJKEN
De NDSM-werf, autofabrieken en arbeiderswijken waren niet alleen werkplaatsen.
Het waren ook plekken waar vriendschap, solidariteit en de psychologie van het leven in den vreemde vorm kregen.
Mensen die in dezelfde ploeg werkten, zaten ’s avonds rond dezelfde tafel.
De kaas die de één uit Turkije had meegebracht, werd gedeeld met de thee die door een ander werd gezet.
Eenzaamheid werd soms verlicht doordat een paar mensen die dezelfde taal spraken samenkwamen.
Veyis Güngör vermeldde ook ondergetekende onder de mensen met wie hij voor het boek sprak. Kijk eens wat schrijver Güngör hierover heeft geschreven:
“Een naam die getuige was van deze jaren is journalist en schrijver İlhan Karaçay. Karaçay is niet alleen getuige geweest van de geschiedenis van de Turken in Amsterdam, maar ook van het collectieve geheugen van de Turkse gemeenschap in Nederland, waarin hij zelf eveneens een rol heeft gespeeld. Zijn komst naar Nederland, de Fordfabriek, de NDSM-werf en het Atatürk Kamp/Yurt zijn eigenlijk afzonderlijke onderwerpen die elk op zich beschreven zouden moeten worden. Wij presenteren hieronder kort Karaçay’s visie op deze onderwerpen.”
Over het Atatürk Yurdu en de Atatürkstraat in Amsterdam zegt Karaçay het volgende:
“In het noorden van Amsterdam werkten de eerste generatie Turkse arbeiders rond de NDSM-werf en de Fordfabriek niet alleen met staal en ijzer, maar leefden zij ook met een diep verlangen naar een thuisland. In die jaren was er nauwelijks een moskee of een plek waar men Turks kon spreken. Arbeiders die na hun ploegendienst uitgeput waren, zochten een warme hoek om thee te drinken en hun heimwee wat te verzachten. Uit dat verlangen ontstond het ‘Amsterdam Atatürk Yurdu’. Het Atatürk Yurdu was meer dan een onderkomen; het was een identiteit. Wanneer men op koude Amsterdamse avonden binnenkwam, leek het alsof men een stukje Turkije binnenstapte. Dit tehuis, opgericht begin jaren zeventig, was de eerste georganiseerde ademhaling van de Turkse gemeenschap in Amsterdam.
Het Atatürk Yurdu groeide al snel uit tot een ontmoetingspunt. Men dronk er niet alleen thee en voerde gesprekken; er werden alfabetiseringscursussen georganiseerd, Turkse lessen gegeven en nationale feestdagen gevierd. In dezelfde straat werd ook een Atatürk-monument geplaatst. Aan de muur van het monument hing een portret van Atatürk met daaronder de woorden: ‘Vrede in het land, vrede in de wereld.’ Deze woorden vormden zowel een ideaal als een levensleidraad voor de migranten van die jaren. De gemeente Amsterdam merkte deze voorbeeldige solidariteit van de Turkse gemeenschap op. Het besluit om de straat waar het yurt gevestigd was de naam ‘Atatürkstraat’ te geven, zorgde zowel voor grote vreugde binnen de Turkse gemeenschap als voor een symbool van acceptatie in Nederland.”
Tot slot maakt Karaçay de volgende korte evaluatie over de ontwikkeling van de Turkse maatschappelijke organisaties in Amsterdam tussen 1976 en 1986:
“Tegen 1976 was de Turkse bevolking in Amsterdam niet langer alleen een groep ‘gastarbeiders’, maar een blijvende gemeenschap die samen met haar gezinnen leefde. Deze nieuwe situatie bracht de behoefte met zich mee om eigen organisaties op te richten. Waar de verenigingen in 1976 nog vooral het karakter hadden van ‘hulpclubs’, was de Turkse civil society in Amsterdam tegen 1986 uitgegroeid tot een gemeenschap met institutionele structuren, officiële contacten met gemeenten, bewustzijn rond sociale rechten, jongeren- en vrouwenafdelingen en eigen mediaorganen. Deze tien jaar vormden de meest bepalende periode waarin de Turkse gemeenschap de overgang maakte van ‘gastarbeidersstatus’ naar de identiteit van een gevestigde minderheidsgemeenschap.”
“ATATÜRK KAMPI” WAS DE PLAATS WAAR HET GURBETLEVEN ADEMHAALDE
Ook sociale ontmoetingsplaatsen zoals het “Atatürk Kampı”, waarover in het boek wordt verteld, waren plekken waar die eenzaamheid enigszins werd verzacht.
Arbeiders die in de zomer bijeenkwamen, deelden hier hun heimwee en gaven elkaar morele steun.
Er is een werkelijkheid die de huidige generatie misschien nauwelijks kent: in die jaren was zelfs telefoneren een luxe.
Het was niet gemakkelijk om contact met Turkije te krijgen.
Soms hoorden mensen maandenlang de stem van hun familie niet.
Juist in zo’n periode was het al een grote troost om samen te komen met mensen die dezelfde taal spraken.
DE HUIDIGE INSTITUTIONELE STRUCTUREN ZIJN NIET GEMAKKELIJK ONTSTAAN
Vandaag spreken we over sterke verenigingen in Amsterdam, gevestigde instellingen, succesvolle ondernemers en Turken die actief zijn in de politiek.
Maar niets daarvan is eenvoudig tot stand gekomen.
De Turkse arbeiders van de eerste generatie hebben vaak in eenzaamheid en met grote offers deze maatschappelijke basis opgebouwd.
DE JOURNALISTIEK VAN DIE JAREN WAS TOTAAL ANDERS
In mijn bijdragen aan het boek staan ook opvallende details over mijn journalistieke jaren en over de sociale structuur van de Turkse gemeenschap in die periode.
Want wij maakten in die jaren niet alleen nieuws.
WIJ MAAKTEN NIET ALLEEN NIEUWS
Wij stonden midden in de samenleving.
We waren aanwezig op bruiloften.
We waren aanwezig bij begrafenissen.
We waren aanwezig bij de oprichting van verenigingen.
We waren aanwezig in arbeiderspensions.
We stonden zowel midden in conflicten als in verzoeningen.
Soms maakten we reportages om op te komen voor de rechten van een arbeider.
Soms schreven we over een familiedrama.
En soms probeerden we de stem van de Turken in Nederland hoorbaar te maken in Turkije.
De journalistiek van die jaren was totaal anders dan vandaag.
Er was geen internet…
Geen mobiele telefoon…
Geen sociale media…
Soms moest er kilometers worden gereisd om een reportage te maken.
Maar ondanks alle moeilijkheden bestond er binnen de gemeenschap een sterke geest van solidariteit.
En precies die geest brengt het boek van Veyis Güngör opnieuw in herinnering.
GETUIGENISSEN VANUIT DE GEMEENSCHAP ZELF
Ook de andere namen die in het boek voorkomen, vertellen vanuit hun eigen perspectief over de ontwikkeling van de Turkse gemeenschap in Amsterdam.
In de verhalen van İbrahim Görmez valt vooral de ontwikkeling van religieuze en sociale structuren op. Men ziet duidelijker hoe migranten probeerden te ontsnappen aan hun eenzaamheid en hoe de eerste verenigingen werden opgericht.
Veyis Güngör schrijft in zijn boek het volgende over İbrahim Görmez:
“İbrahim is een van de zeven kinderen van de familie Görmez. In 1964 komt de jonge en knappe İbrahim naar Nederland. Hij zit vol levenslust. In plaats van na twee jaar terug te keren, leert hij een Nederlandse vrouw kennen. Zij wordt moslima, daarna trouwen zij en krijgen kinderen. Zijn vrouw neemt de naam Reyhan aan. De familie Görmez in İzmir komt bijeen en besluit een van de broers naar Nederland te sturen. Volgens het besluit moeten İbrahim Görmez, zijn vrouw en kinderen terugkeren naar İzmir. Dat gebeurt ook. Zij keren in 1968 terug. Maar door de aanpassingsproblemen van zijn vrouw en de gezondheidsproblemen van een van hun kinderen keren zij korte tijd later weer terug naar Amsterdam.
İbrahim Görmez raakt ervan overtuigd dat hun toekomst in Amsterdam ligt. Hij begint in die richting stappen te zetten. Toen hij voor de tweede keer vanuit İzmir naar Amsterdam kwam, begon ook een jarenlang verenigingsleven. In 1969 bestond er nog geen Turkse vereniging, geen Turkse moskee en geen cultureel centrum. Want de Turken begonnen al vroeg in de ochtend in de fabriek te werken. Zij verrichtten zwaar lichamelijk werk en waren ’s avonds uitgeput wanneer zij thuiskwamen. Toch begonnen İbrahim Görmez en zijn vrienden te dromen van iets op te bouwen.”
In de evaluaties van Ali Sarı staan vooral de buurtcultuur en solidariteit centraal.
Er wordt verteld hoe mensen elkaar steunden en soms letterlijk hetzelfde brood deelden.
In de hoofdstukken van İsmail Polat vallen vooral jongerenactiviteiten en culturele zoektochten op.
De pogingen van de nieuwe generatie om zowel Turks te blijven als banden op te bouwen met de Nederlandse samenleving komen duidelijk naar voren.
De bijdragen van Halil Bönce richten zich meer op het proces van organisatievorming, verenigingsactiviteiten en de maatschappelijke dynamiek van die periode.
Veyis Güngör heeft al deze verhalen niet simpelweg in chronologische volgorde weergegeven.
Door ook de geschiedenis van Amsterdam erbij te betrekken, probeert hij te laten zien hoe de Turkse migratie met deze stad verweven raakte.
WIJ WAREN GEEN VREEMDELINGEN DIE LATER AAN AMSTERDAM WERDEN TOEGEVOEGD
Terwijl in het boek wordt verteld hoe Amsterdam zich ontwikkelde van een klein vissersdorp tot een centrum van wereldhandel, wordt ook zichtbaar hoe Turkse arbeiders door de behoefte aan arbeidskrachten na de oorlog onderdeel werden van de sociale structuur van de stad.
Eigenlijk is de boodschap hier heel duidelijk:
Turken waren geen vreemdelingen die later aan Amsterdam werden toegevoegd; zij werden onderdeel van de veranderende sociale structuur van de stad.
GEEN EENKLEURIGE, MAAR EEN VEELSTEMMIGE GEMEENSCHAP
In het boek worden ook hoofdstukken gewijd aan de nationalistische beweging.
Bij de beschrijving van de activiteiten rond Kanaalstraat, Ruyschstraat en De Clercqstraat komt ook de sociale en politieke sfeer van die tijd naar voren.
Maar het belangrijke punt is dit:
De Turkse gemeenschap in Amsterdam bestond toen niet uit één kleur.
Er waren verschillende politieke opvattingen.
Er waren verschillende culturele visies.
Er waren verschillende vormen van organisatie.
EEN GEMEENSCHAP DIE HAAR CULTUUR PROBEERDE TE BEHOUDEN
Wat in het boek wordt verteld, vormt slechts één deel van dit grote mozaïek.
Culturele activiteiten, folkloristische werkzaamheden, theateractiviteiten en jongerenorganisaties krijgen eveneens veel aandacht in het boek.
Daardoor wordt zichtbaar dat de Turkse gemeenschap niet alleen uit arbeiders bestond, maar ook een gemeenschap was die haar cultuur probeerde te behouden.
Vooral de activiteiten rond de Democratische Turkse Jongerenvereniging (DTJV) tonen hoe de jonge generatie zowel haar Turkse identiteit probeerde te behouden als aansluiting zocht bij de Nederlandse samenleving.
HET BLAAST EEN GEHEUGEN DAT BEGINT TE VERDWENEN OPNIEUW LEVEN IN
Naar mijn mening is dit het belangrijkste aspect van het boek:
De tweede, derde en zelfs vierde generatie Turkse jongeren van vandaag weten niet meer voldoende onder welke omstandigheden hun grootvaders en vaders deze gemeenschap hebben opgebouwd.
Achter veel dingen die vandaag vanzelfsprekend lijken, schuilen grote offers.
“Mavi Minibüs” brengt juist dat langzaam verdwijnende geheugen opnieuw tot leven.
De strijd die ooit werd gevoerd rond Kanaalstraat, Ruyschstraat en De Clercqstraat kan vandaag voor velen slechts een onbelangrijk detail lijken.
Maar als die strijd niet was geleverd, had de institutionele structuur van de Turkse gemeenschap in Amsterdam vandaag misschien niet zo sterk geweest.
Veyis Güngör doet al jarenlang onderzoek, schrijft en bouwt archieven op.
Dat hij tot nu toe heeft bijgedragen aan bijna tweeduizend culturele activiteiten en ongeveer tweehonderd boeken, is op zichzelf al een enorme verdienste.
Met “Mavi Minibüs” voegt hij nu opnieuw een belangrijk werk toe aan het geheugen van de Turken in Amsterdam.
SOMMIGE BOEKEN WORDEN NIET ALLEEN GELEZEN, MAAR BLIJVEN LEVEN
Volgens mij is dit boek niet alleen een werk om te lezen.
Het heeft tegelijkertijd de waarde van een document dat bewaard moet worden.
Want sommige boeken worden gelezen en daarna vergeten.
Maar er zijn ook boeken die blijven voortleven, zelfs na vele jaren.
Zij veranderen in het geheugen van een gemeenschap. “Mavi Minibüs” behoort precies tot die tweede categorie.
VEYİS GÜNGÖR HEEFT DE INHOUD VAN HET BOEK BIJNA ALS “EEN BOEK BINNEN EEN BOEK” BESCHREVEN
Beste lezers,
Veyis Güngör heeft zich in “Mavi Minibüs” niet beperkt tot het opsommen van gebeurtenissen.
Met een methode die bijna omschreven kan worden als “een boek binnen een boek”, behandelt hij stap voor stap het ontstaan van de Turkse gemeenschap in Amsterdam.
Ook ik wil de inhoud van het boek voor u samenvatten aan de hand van de belangrijkste hoofdstukken.
DE GESCHIEDENIS VAN AMSTERDAM EN HET BEGIN VAN DE MIGRATIE
In de eerste hoofdstukken van het boek wordt de historische ontwikkeling van Amsterdam beschreven.
Vanaf de kleine nederzetting in de dertiende eeuw tot de ontwikkeling in de zeventiende eeuw tot een van de centra van de wereldhandel.
Ook wordt uitgelegd hoe Turkse arbeiders, samen met het tekort aan arbeidskrachten in de naoorlogse periode, onderdeel werden van de sociale structuur van Amsterdam.
DE LEVENSSTRIJD VAN DE EERSTE TURKSE ARBEIDERS
In dit hoofdstuk wordt het zware leven van de eerste generatie Turkse arbeiders behandeld.
De werk en woonomstandigheden van Turkse arbeiders in de NDSM-werf, autofabrieken en industriegebieden worden uitvoerig beschreven.
De eenzaamheid van het leven in den vreemde, de cultuur van solidariteit en de gezamenlijke strijd om overeind te blijven behoren tot de meest opvallende aspecten van het boek.
“ATATÜRK KAMPI” EN SOCIALE SOLIDARITEIT
Een van de belangrijke hoofdstukken van het boek gaat over de ontmoetingsplaatsen die bekendstonden als het “Atatürk Kampı”.
Er wordt verteld hoe arbeiders die in de zomer bijeenkwamen daar zowel hun heimwee naar het vaderland verzachtten als hun sociale banden versterkten.
Benadrukt wordt dat deze plaatsen een belangrijke rol speelden bij het behoud van de Turkse identiteit in de diaspora.
DE EERSTE VERENIGINGEN EN DE INSTITUTIONALISERING
In de volgende hoofdstukken behandelt het boek de eerste Turkse organisaties in Amsterdam.
Er wordt verteld hoe de Turkse gemeenschap zich begon te organiseren dankzij islamitische verenigingen, culturele centra, arbeidersverenigingen en buurtinitiatieven.
Ook wordt aangegeven dat deze organisaties de zichtbaarheid van de Turkse gemeenschap in Nederland hebben vergroot.
MENSELIJKE VERHALEN EN MAATSCHAPPELIJKE PORTRETTEN
Veyis Güngör vertelt niet alleen gebeurtenissen, maar ook menselijke verhalen.
Dankzij de interviews en herinneringen in het boek wordt de sociale structuur van een bepaalde periode via individuen aan de lezer overgebracht.
In deze hoofdstukken vallen naast de vragen die aan mij werden gesteld en mijn eigen evaluaties, ook de verhalen van İbrahim Görmez, Ali Sarı, İsmail Polat en Halil Bönce op.
HET HOOFDSTUK OVER DE NATIONALISTISCHE BEWEGING EN DE POLITIEKE SFEER VAN DIE TIJD
In het boek wordt ook aandacht besteed aan de nationalistische bewegingen in Amsterdam.
Terwijl de structuren rond Kanaalstraat, Ruyschstraat en De Clercqstraat worden beschreven, wordt ook de politieke en sociale dynamiek van die tijd zichtbaar gemaakt.
Maar zoals ook uit het boek blijkt, bestond de Turkse gemeenschap in Amsterdam niet uit slechts één enkele stroming.
Er waren verschillende denkbeelden en uiteenlopende maatschappelijke structuren die in dezelfde periode naast elkaar bestonden.
CULTURELE ACTIVITEITEN EN JONGERENBEWEGINGEN
Folkloreactiviteiten, theaterwerk, culturele organisaties en jongerenbewegingen krijgen eveneens ruime aandacht in het boek.
Vooral de activiteiten die worden beschreven via de Democratische Turkse Jongerenvereniging (DTJV), tonen hoe de jonge generatie probeerde zowel haar Turkse identiteit te behouden als zich te integreren in de Nederlandse samenleving.
… EN HET LAATSTE WOORD:
Het boek “Mavi Minibüs” is niet slechts een migratieverhaal.
Het is een belangrijk werk dat het sociale, culturele en menselijke geheugen van een hele periode vastlegt. Voor iedereen die wil begrijpen hoe de Turkse gemeenschap in Amsterdam is ontstaan, vormt het een belangrijke bron van informatie.
DE NAMEN DIE VEYİS GÜNGÖR IN HET BOEK BEDANKT:
Ik wil İlhan Karaçay, İbrahim Görmez, Ali Sarı, İsmail Polat en Halil Bönce bedanken, die mijn vragen tijdens het werkproces met plezier hebben beantwoord en persoonlijk getuige zijn geweest van het Amsterdam van de jaren zeventig van de Turkse gemeenschap.
Daarnaast ben ik ook dankbaar aan İsmail Şimşek, Aşır Sarı en İbrahim Çitil voor de informatie en documenten die zij hebben toegestuurd.
Ook wil ik Ali Satan, Ali Yağcı, Osman Kalın, Ömer Erdem, Metin Yazarel, Mustafa Ustalar, Hüseyin Aydın, Ömer Korkmaz, Baki Bilgiçli, Kamil Saygı en Hızır Karacaer bedanken, met wie ik tijdens het werkproces overleg heb gevoerd.
Bij deze gelegenheid bid ik tevens om Gods genade en barmhartigheid voor Edip Ceyhan, Davut Gülgün, Emrullah Yıldırım, Hikmet Yıldızeli, Hüseyin Çalışkan, Hüseyin Dereli, Ahmet Uysal, Selahattin Zor, Abdurrahman Özsoy, İbrahim Uysal, Cemal Karacaer, Yalçın Şahin, Hüseyin Duman, Hüseyin Bektaş, Ali Bekar, Samet Aldatmaz en Kemal Sancar, die ons zijn ontvallen en naar het eeuwige leven zijn gegaan.
Natuurlijk wil ik ook mijn dochter Naile Fahriye, mijn zoon Satuk Buğra en mijn geliefde echtgenote Sema hartelijk bedanken voor hun geduld, toewijding, begrip en morele steun.
HOE KAN HET BOEK WORDEN VERKREGEN?
Het 230 pagina’s tellende werk is verkrijgbaar via onder meer kitapdunyasi.com.tr,Kitapyurdu, D&R, Trendyol, Hepsiburada en Pandora Kitabevi. Daarnaast kan ook informatie worden verkregen via het e mailadres: info@turkevi.nl.
Bir yanıt yazın