AMSTERDAM KANALLARINDA TARİHÎ GÜN: İLK EŞCİNSEL BAŞBAKAN ROB JETTEN DA ‘KANAL PARADE’DEYDİ

Amsterdam kanallarındaki görkemli Canal Parade’den, Hollanda’nın ilk açık eşcinsel Başbakanı Rob Jetten’e; dünyaca ünlü isimlerden Türkiye’nin “Sanat Güneşi” Zeki Müren’e, “Diva” Bülent Ersoy’a ve sıra dışı yaşamıyla Güner Kuban’a uzanan geniş bir dosya…

Hollanda, 25 yıl önce eşcinsel evliliğini yasallaştıran dünyanın ilk ülkesi olmuştu. Bugün ülkenin başında açık eşcinsel Başbakan Rob Jetten var. Jetten’in görevdeki bir başbakan olarak ilk kez Amsterdam Canal Parade’e katılması, Hollanda’nın son yarım yüzyıldaki toplumsal değişiminin en çarpıcı görüntülerinden biri oldu.

Amsterdam’da yüz binlerce insanın izlediği 80 teknenin geçişinde yalnız müzik, dans ve gökkuşağı bayrakları yoktu. Donald Trump ile Vladimir Putin’i öpüşürken gösteren dev figürlerden dünyadaki LGBTİ+ haklarına kadar siyaset, protesto, mizah ve özgürlük mesajları da kanallardaydı.

Ama bu dosya Amsterdam kanallarında başlayıp orada bitmiyor. Türkiye’ye uzanıyor; Zeki Müren’den Bülent Ersoy’a, Barbaros Şansal’dan Seyfi Dursunoğlu’na ve farklı kuşakların tanınmış isimlerine uzanan hikâyelerle, Türkiye’nin yıllar içinde cinsel kimlik ve toplumsal farklılığa nasıl baktığını da gözler önüne seriyor.

Dosyanın en özel bölümlerinde ise yarım asrı aşan gazetecilik yaşamımın tanıklıkları var: Amsterdam’da yakından tanıdığım Zeki Müren’in dünya beyefendiliği, Bülent Ersoy ile 1983 yılında yaşadığım ve mahkemeye kadar uzanan olaylar, Güner Kuban’la 1971’de başlayan tanışıklığım, Poort van Amsterdam, Homolulu ve yıllar sonra Bodrum’a uzanan anılarım…

Ve Türkiye’den dünyaya açılan dosyada Freddie Mercury’den Elton John’a, George Michael’dan Ricky Martin’e, Oscar Wilde’dan Alan Turing’e uzanan dünyaca ünlü isimlerin yaşamları da yer alıyor. Böylece ortaya yalnız eşcinselliği değil; sanatın, siyasetin, şöhretin, yasakların, özgürlüklerin ve toplumların değişen bakışının tarihini anlatan geniş bir panorama çıkıyor.

(Yazının Hollandacası en altta
De Nederlandse versie staat onderaan)

İlhan KARAÇAY’ın araştırması:

Hollanda’nın başkenti Amsterdam, hafta sonunda dünyanın en renkli ve en çok konuşulan gösterilerinden birine sahne oldu. Yüz binlerce insanın kanalların iki yakasını doldurduğu ‘Canal Parade’de bu yıl eğlencenin ötesinde tarihî ve siyasi mesajlar vardı.

Hollanda’nın ilk açık eşcinsel Başbakanı Rob Jetten, görevdeki bir Başbakan olarak ilk kez ‘Pride Teknesi’ne katıldı. Donald Trump ile Vladimir Putin’i öpüşürken gösteren dev figürler ise geçidin en çok dikkat çeken görüntülerinden biri oldu.

AMSTERDAM BİR GÜNLÜĞÜNE GÖKKUŞAĞINA BOYANDI

Amsterdam’ın dünyaca ünlü kanalları, 1 Ağustos Cumartesi günü alışılmış görüntüsünden tamamen farklıydı.

Oosterdok’tan başlayan, Nieuwe Herengracht ve Amstel üzerinden Prinsengracht‘a, oradan da Westerdok‘a uzanan güzergâhta, tekneler peş peşe ilerlerken, köprüler, kanal kenarları, evlerin pencereleri ve balkonları saatler öncesinden doldu.

Gökkuşağı bayrakları, rengârenk giysiler, müzik ve danslar arasında Amsterdam’ın tarihî kanalları dev bir açık hava sahnesine dönüştü.

Resmî program öğle saat 12.00’de başladı ve 18.00’e kadar sürdü. Uluslararası haber ajansları, kanal kenarlarında yüz binlerce kişinin toplandığını bildirdi.

Ancak 2026 Canal Parade’ini geçmiş yıllardan ayıran çok önemli bir özellik vardı.
Bu yıl Amsterdam yalnızca kendi Pride’ını kutlamıyordu.

Kent, 25 Temmuz-8 Ağustos tarihleri arasında ilk kez WorldPride‘a ev sahipliği yapıyor. Dünyanın çeşitli ülkelerinden LGBTİ+ örgütleri, aktivistler ve ziyaretçiler Amsterdam’da buluşuyor. Etkinliklerin ana teması ise tek kelimeyle özetleniyor:

HOLLANDA İÇİN ÜÇ TARİH AYNI NOKTADA BULUŞTU

2026 yılındaki kutlamaların Hollanda açısından ayrı bir anlamı daha var.
Amsterdam Pride’ın 30’uncu yılı kutlanırken, Hollanda’nın eşcinsel evliliğini yasallaştıran dünyanın ilk ülkesi olmasının üzerinden de 25 yıl geçti.

1 Nisan 2001 tarihinde Amsterdam Belediye Başkanı Job Cohen’in kıydığı nikâhla dört eşcinsel çift evlenmiş ve Hollanda dünya tarihinde yeni bir sayfa açmıştı.
Aradan çeyrek asır geçti.
Ve şimdi, o ülkenin hükümetinin başında açıkça eşcinsel olduğunu gizlemeyen bir başbakan bulunuyor.
İşte bu nedenle bu yıl Canal Parade’in en fazla konuşulan isimlerinden biri teknelerde dans eden sanatçılar veya göstericiler değil, Hollanda Başbakanı Rob Jetten oldu.

ROB JETTEN HOLLANDA TARİHİNE BİR KEZ DAHA GEÇTİ

Rob Jetten, daha başbakan olduğunda Hollanda siyasi tarihinde bir ilki gerçekleştirmişti.
38 yaşındaki Jetten, Hollanda’nın ilk açık eşcinsel başbakanı olmuştu.
Cumartesi günü buna bir ilk daha eklendi:
Jetten, başbakanlık görevi sırasında Amsterdam Canal Parade’e katılan ilk Hollanda başbakanı oldu.

Bu yalnızca bir tekne gezisi değildi.
Hollanda’nın son yarım yüzyılda geçirdiği toplumsal değişimin belki de en çarpıcı fotoğraflarından biriydi. Çünkü eşcinselliğin Avrupa’nın pek çok ülkesinde bile yıllarca gizlenmek zorunda kalınan, siyasi yaşamda kariyer bitirebilen bir konu olduğu dönemlerden; eşcinsel olduğunu açıkça söyleyen bir siyasetçinin başbakan olduğu ve başbakan sıfatıyla Pride’a katıldığı bir döneme gelindi.

Jetten, küçük bir botla Amsterdam kanallarında ilerlerken kıyılardaki kalabalıkları selamladı.
Üzerinde takım elbise yoktu.
Kravat yoktu.
Başbakanlık makamının resmî görüntüsünden eser yoktu.
Beyaz gömleği ve can yeleğiyle teknenin üzerinde duran Jetten, kendisini alkışlayan insanlara el sallıyordu.
Belki de Hollanda’daki değişimi anlatmak için uzun sosyolojik değerlendirmelere gerek bırakmayan bir görüntüydü bu.
Bir ülkenin açık eşcinsel başbakanı, yüz binlerce insanın ve milyonlarca TV seyircisinin önünde Pride geçidine katılıyordu.

JETTEN İÇİN BU SADECE SEMBOLİK BİR KATILIM DEĞİLDİ

Jetten’in katılımı, Avrupa’da LGBTİ+ hakları konusunda yaşanan tartışmaların yoğunlaştığı bir döneme rastladı.

Reuters’ın bildirdiğine göre Jetten, özellikle dünyanın çeşitli bölgelerinde LGBTİ+ haklarının baskı altında bulunduğuna dikkat çekti. Bu nedenle Amsterdam’daki kutlamanın yalnızca bir festival değil, özgürlük ve eşit hakların savunulması açısından da önem taşıdığı mesajını verdi.
Üstelik geçit, Berlin’deki Pride etkinliğine yönelik ölümcül saldırının yarattığı tedirginliğin hemen ardından yapıldı.

Berlin’deki saldırıda bir kişi hayatını kaybetmiş, 30’dan fazla kişi yaralanmıştı. Bunun üzerine Amsterdam’daki güvenlik önlemleri artırıldı; polis güzergâh boyunca görünür biçimde görev yaptı. Amsterdam’daki Homomonument’ta Berlin kurbanları da anıldı.

Buna rağmen korku Canal Parade’e hâkim olmadı.
Tam tersine, yüz binlerce kişinin katılımı “tehdide rağmen görünür olmaya devam edeceğiz” mesajına dönüştü.

TRUMP İLE PUTİN’İ ÖPÜŞTÜRDÜLER

Canal Parade yalnızca ciddi siyasi mesajlardan oluşmuyordu.
Amsterdam’ın kendine özgü mizahı da kanallardaydı.
Geçidin en fazla fotoğraflanan teknelerinden birinin üzerinde iki dev figür yükseliyordu.
Bir tarafta ABD Başkanı Donald Trump.
Diğer tarafta Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin.
Ama iki lider alışılmış siyasi görüntülerinden çok farklı biçimde tasvir edilmişti: Trump ile Putin birbirlerini öpüyordu.

Dev şişme figürlerin dudak dudağa getirildiği görüntü, uluslararası haber ajanslarının objektiflerine de yansıdı ve geçidin siyasi hicivlerinden biri olarak dünyaya servis edildi.
Teknenin üzerinde ise mesaj son derece basitti: “Kiss whoever you love.”
Yani: “Kimi seviyorsan onu öp.”

Putin figürünün seçilmesi kuşkusuz tesadüf değildi. Rusya’nın LGBTİ+ hareketine yönelik sert politikaları yıllardır uluslararası tartışmaların konusu.
Trump figürü de aynı şekilde Amerika’da LGBTİ+ politikaları konusunda yaşanan sert siyasi kutuplaşmanın simgelerinden biri olarak kullanıldı.
Amsterdam’ın cevabı ise siyasetten çok hiciv yoluyla verildi:
İki lideri öpüştürdüler.

80 TEKNE, YÜZ BİNLERCE İNSAN

Canal Parade’e katılmak isteyen her tekne geçide alınmıyor.
Organizasyon tarafından yapılan değerlendirme sonucunda belirlenen tekneler geçiş hakkı kazanıyor. LGBTİ+ kuruluşlarından şirketlere, kamu kurumlarından siyasi yapılara kadar farklı kuruluşlar geçitte kendi mesajlarını taşıyor.

Bu yıl Canal Parade için 80 tekne seçildi.
Organizasyon, ticari kuruluşların yanı sıra küçük LGBTİ+ vakıflarına ve savunuculuk kuruluşlarına da yer ayırdı. Bazı küçük kuruluşların tekne süsleme masraflarını karşılayabilmeleri için 5 bin euroya kadar destek alma imkânı bile oluşturuldu.

Böylece Amsterdam’ın kanallarından geçen tekneler yalnızca eğlence araçları olmaktan çıkıp farklı toplumsal mesajların taşındığı hareketli platformlara dönüştü.

BİR ZAMANLAR SUÇTU, BUGÜN BAŞBAKAN TEKNEDE

Canal Parade’in renkli görüntülerinin arkasında aslında uzun ve sancılı bir tarih yatıyor.
Avrupa’da eşcinseller yüzyıllar boyunca dışlandı, cezalandırıldı ve toplumdan saklanmak zorunda bırakıldı.
İkinci Dünya Savaşı sırasında Nazi rejimi tarafından toplama kamplarına gönderilen eşcinsellerin giysilerine pembe üçgen takılıyordu.

Amsterdam’daki Homomonument de daha sonra bu baskıların ve eşcinsellere yönelik zulmün hatırlanmasının sembollerinden biri oldu.

Hollanda ise sonraki yıllarda çok farklı bir yöne ilerledi.
Eşcinsel ilişkilerin toplumsal kabulünden yasal eşitliğe, oradan da 2001’de dünyada ilk kez eşcinsel evliliğinin yasallaştırılmasına uzanan uzun bir değişim yaşandı.

Ve 25 yıl sonra tablo şu: Hollanda’nın başbakanı eşcinsel.
Üstelik bunu gizlemiyor.
Ve ülkesinin başbakanı olarak Amsterdam Canal Parade’e katılıyor.

CANAL PARADE ARTIK SADECE EŞCİNSELLERİN EĞLENCESİ DEĞİL

Amsterdam Canal Parade yıllar içinde çok değişti.
Başlangıçta eşcinsel toplumunun görünürlüğünü artıran bir etkinlik olarak ortaya çıkan gösteri, bugün Hollanda’nın en büyük kitlesel etkinliklerinden biri haline geldi.
Kanal kenarlarında yalnızca eşcinseller bulunmuyor.

Aileler, çocuklar, yaşlılar, turistler, Hollandalılar ve dünyanın dört bir yanından Amsterdam’a gelen ziyaretçiler saatlerce teknelerin geçişini seyrediyor.

Büyük şirketler, kamu kuruluşları, bakanlıklar ve toplumsal örgütler de geçitte yer alıyor. Pride Amsterdam’ın resmî açıklamasında katılımcılar arasında LGBTİ+ kuruluşlarının yanı sıra bankaların ve çokuluslu şirketlerin “pink networks”leri, kamu kurumları, siyasi partiler, bakanlıklar ve medya kuruluşları da sayılıyor.

Bu nedenle Canal Parade artık yalnızca cinsel yönelimin sergilendiği bir etkinlik olarak değerlendirilmiyor.
Hollanda açısından aynı zamanda “İstediğin kişi olabilirsin ve bunu gizlemek zorunda değilsin” anlayışının kitlesel gösterilerinden biri olarak görülüyor.

AMA TARTIŞMA BİTMİŞ DEĞİL

Hollanda’nın dünyada eşcinsel haklarının en ileri olduğu ülkelerden biri olması, ülkede herkesin aynı düşündüğü anlamına gelmiyor.
Pride’ın giderek ticarileştiğini düşünenler var.
Şirketlerin gökkuşağı renklerini pazarlama amacıyla kullandığını söyleyenler var.
Cinsiyet kimliği ve trans hakları konusunda toplumdaki tartışmalar ise giderek daha sertleşiyor.

Göçmen toplulukların ve farklı dinî grupların eşcinselliğe bakışı da Hollanda’da yıllardır tartışılan konular arasında.
Dolayısıyla kanallardaki renkli görüntülerin arkasında hâlâ cevap bekleyen önemli toplumsal sorular bulunuyor.

Ama 1 Ağustos 2026 Cumartesi günü Amsterdam’dan dünyaya yansıyan görüntü çok açıktı:
Yüz binlerce insan kanalların iki yanında…
80 tekne suyun üzerinde…
Gökkuşağı bayrakları Amsterdam’ın tarihî evlerinden sarkıyor…

Trump ile Putin öpüşüyor…
Ve Hollanda’nın ilk açık eşcinsel başbakanı Rob Jetten, küçük bir teknenin üzerinden kalabalığa el sallıyordu.

Çeyrek asır önce dünyada eşcinsel evliliğini kabul eden ilk ülke olan Hollanda, 25 yıl sonra eşcinsel başbakanıyla Canal Parade’i izliyordu.
Belki de Hollanda’nın son yarım yüzyılda geçirdiği toplumsal değişimi anlatan en çarpıcı fotoğraf buydu.

TÜRKİYE’DE EŞCİNSEL KİMLİĞİNİ GİZLEMEYENLER
(En altta dünyanın ünlü eşcinselleri)

Az sonra okuyabileceğiniz, dünyanın ünlü eşcinsellerinin hikâyelerinden Türkiye’ye dönersek karşımıza çok farklı bir tablo çıkıyor.

Türkiye’de sanat ve eğlence dünyası, aslında yıllardır toplumun cinsellik konusunda koyduğu sınırların zaman zaman aşıldığı alanlardan biri oldu. Sahne, sinema, müzik, edebiyat ve moda dünyasında kimi isimler kimliklerini açıkça ortaya koyarken, kimileri LGBTİ+ hakları mücadelesinin de tanınmış yüzleri haline geldi.

Bu isimlerin hikâyeleri yalnızca özel hayatlarının değil, Türkiye’de toplumun cinselliğe, farklılığa ve yaşam biçimlerine bakışının zaman içinde nasıl değiştiğinin de hikâyesidir.

BARBAROS ŞANSAL: KİMLİĞİNİ DE SÖZÜNÜ DE SAKLAMADI

Türkiye’nin en tanınmış modacılarından Barbaros Şansal, cinsel yönelimini gizlemeyen isimlerden biri oldu. Ancak Şansal’ı Türkiye’deki diğer örneklerden ayıran yalnızca özel hayatını açıkça yaşaması değildi. O, LGBTİ+ haklarının savunulmasında da kamuoyu önünde yer aldı.

Uluslararası Af Örgütü de Şansal’ı yayımladığı belgelerde açıkça “modacı ve LGBTİ aktivisti” olarak tanımladı. Şansal’ın hayatında bu açıklığın ağır bedelleri de oldu.
Siyasi açıklamaları nedeniyle defalarca tartışmaların merkezine yerleşti. 2017 yılında Kuzey Kıbrıs’tan Türkiye’ye gönderildiğinde İstanbul Atatürk Havalimanı’nda uçaktan indikten sonra bir grubun saldırısına uğradı ve ardından tutuklandı.

Daha sonraki yıllarda Türkiye’de can ve mal güvenliği konusunda endişe duyduğunu söyleyerek yaşamını Kuzey Kıbrıs’ta sürdürmeye başladı.
Şansal böylece Türkiye’de yalnız moda dünyasının renkli ve sivri dilli isimlerinden biri değil, LGBTİ+ kimliğini ve haklarını kamuoyu önünde savunan en tanınmış kişilerden biri haline geldi.

SEYFİ DURSUNOĞLU: HUYSUZ VİRJİN TÜRKİYE’NİN EVLERİNE GİRDİ

Seyfi Dursunoğlu’nun yarattığı Huysuz Virjin, Türk televizyon tarihinin benzeri kolay bulunamayacak karakterlerinden biriydi.
Perukları, kadın kıyafetleri, makyajı, sivri dili ve zaman zaman sınırları zorlayan esprileriyle yıllarca milyonları televizyon ekranlarının başına topladı.

Huysuz Virjin’in ilginçliği yalnızca bir erkeğin kadın kılığında sahneye çıkması değildi.
Asıl ilginç olan, Türkiye toplumunun bu karakteri benimsemesiydi.
Huysuz Virjin ailelerin evine girdi.
Kadınlar güldü.
Erkekler güldü.
Çocuklar onu tanıdı.
Televizyon kanalları onu prime-time kuşağına çıkardı.

Dursunoğlu, yıllar boyunca Türkiye’de sahne sanatlarında cinsiyet kalıplarını altüst eden en popüler isimlerden biri olarak kaldı.
Ve Huysuz Virjin, bir dönem Türk televizyonunun en yüksek reytingli eğlence figürlerinden biri haline geldi.

MABEL MATİZ: POP MÜZİĞİN SINIRLARI ZORLAYAN İSMİ

Son yıllarda Türkiye’de LGBTİ+ görünürlüğü ve sanat özgürlüğü tartışmalarının merkezine gelen en ünlü sanatçılardan biri Mabel Matiz oldu.
Müzik dünyasına girdiği günden itibaren yalnız sesiyle değil, görüntüsü, klipleri ve sahne diliyle de alışılmış erkek pop yıldızı kalıplarının dışına çıktı.
Özellikle bazı klipleri ve şarkıları sosyal medyada büyük tartışmalar yarattı.
Ama Mabel Matiz geri çekilmedi.Kadınların, transların ve LGBTİ+ bireylerin hedef gösterilmesine karşı olduğunu açıkça ifade etti.

Böylece müzik dünyasındaki başarısının yanında, Türkiye’de cinsiyet ve cinsel yönelim üzerinden yürütülen tartışmaların da en görünür sanatçılarından biri oldu.

KÜBRA UZUN: İSTANBUL’DAN ULUSLARARASI QUEER SAHNESİNE

Türkiye’nin daha genç kuşağından dikkat çeken isimlerden biri Kübra Uzun.
Şarkıcı, söz yazarı, DJ, performans sanatçısı ve LGBTİ+ aktivisti olarak çalışan Uzun, Türkiye’deki queer sanat çevresinin uluslararası alanda da tanınan temsilcilerinden biri haline geldi.

2020 yılında İstanbul Pride için hazırlanan “ALAN2020” adlı parçayı yazdı ve seslendirdi. Şarkı İstanbul Onur Haftası’nın marşlarından biri oldu.
Uzun’un çalışmaları yalnız Türkiye’de kalmadı.

Hollanda ve Almanya’daki sanat çevreleriyle ortak projeler gerçekleştirdi; queer yaşam, görünürlük, gözetim, protesto ve toplumsal normlar üzerine performanslara katıldı. Uluslararası sanat kuruluşları onu açık biçimde LGBTİ+ aktivisti olarak tanıtıyor.

Böylece Türkiye’deki LGBTİ+ hareketinin yalnız sokakta değil, müzik ve çağdaş sanat aracılığıyla da dünyaya ulaşabileceğini gösteren isimlerden biri oldu.

DJ İPEK: TÜRKİYE’DEN BERLİN’E UZANAN BİR HİKÂYE

İpek İpekçioğlu, bilinen sahne adıyla DJ İpek, Türkiye kökenli LGBTİ+ sanatçılar arasında uluslararası alanda en fazla tanınan isimlerden biri.

Berlin ve İstanbul arasında çalışan DJ İpek, müzikle aktivizmi yıllardır bir arada yürütüyor.
Kadın hakları, göç, ırkçılık, toplumsal cinsiyet ve ayrımcılık onun sanatının temel konuları arasında yer alıyor.
Berlin’de kültür dünyasının önemli isimlerinden biri haline geldi.
2018 yılında Berlin Senatosu tarafından verilen Lezbiyen Görünürlük Ödülü’ne layık görüldü.
2024’te ise queer göçmen toplulukları için yaptığı çalışmalar nedeniyle Soul of Stonewall Award ile ödüllendirildi.

Türkiye’den Almanya’ya uzanan yaşamı, eşcinsellik dosyamızın Hollanda-Almanya-Türkiye eksenine de ayrı bir boyut kazandırıyor.

LEMAN SEVDA DARICIOĞLU: BEDENİNİ SANATININ MERKEZİNE KOYDU

Türkiye çağdaş sanatının dikkat çekici queer sanatçılarından biri de Leman Sevda Darıcıoğlu.
1985 İzmir doğumlu Darıcıoğlu, performans sanatının yanı sıra video, fotoğraf, enstalasyon ve farklı sanat disiplinlerinde çalışıyor.
Sanatçı kendisini tanıtırken “queer sanatçı” ifadesini kullanıyor.

Onun için beden yalnızca insanın içinde yaşadığı fiziksel bir varlık değil, toplumun koyduğu sınırların sorgulanabileceği bir alan.
Özel hayat ile toplumsal hayat arasındaki ilişkiyi çalışmalarının merkezine taşıyan Darıcıoğlu, Türkiye’deki queer sanatın uluslararası çağdaş sanat çevrelerine açılan isimlerinden biri oldu.

TÜRKİYE’DE SAHNE BAZEN TOPLUMDAN DAHA CESURDU
Türkiye’nin eşcinsellik ve cinsiyet kimliği tarihine baktığımızda ortaya ilginç bir çelişki çıkıyor.
Toplumun günlük yaşamda konuşmaktan çekindiği konular, sahnede yıllardır gözünün önündeydi.

Bazen bir şarkıcıda…
Bazen bir modacıda…
Bazen Huysuz Virjin’in kahkahalarında…
Bazen bir gece kulübünde…
Bazen bir romanda…
Bazen de bir Pride yürüyüşünde.

Türkiye kimi zaman bu insanları alkışladı, kimi zaman tartıştı, kimi zaman da yasakladı.
Ama onlar Türkiye’nin kültür ve sanat tarihinden hiçbir zaman tamamen silinemediler.
Ve işte tam burada dikkat çekici bir çelişki ortaya çıkıyor: Bazen sahne toplumdan daha cesurdu.

Zeki Müren 1960’lı ve 1970’li yıllarda dikkat çekici kostümlerle seyircinin karşısına çıktı. Huysuz Virjin kadın kıyafetleriyle televizyonda boy gösterdi. Bülent Ersoy cinsiyet uyum ameliyatı geçirdi ve daha sonra yeniden sahnelere döndü. Barbaros Şansal kimliğini gizlemedi. Mabel Matiz erkek pop yıldızlarına ilişkin geleneksel kalıpları kırdı. Daha genç bir kuşak ise queer sanatı uluslararası sahnelere taşıdı.

Bu nedenle Türkiye’de eşcinsellik ve cinsiyet kimliğinin tarihi yalnızca yasalar, yasaklar ve siyasi tartışmalar üzerinden anlatılamaz. Bu tarihin önemli bir bölümü sahnelerde, gece kulüplerinde, filmlerde, şarkılarda, romanlarda ve daha sonra televizyon ekranlarında ve Pride buluşmalarında yazıldı.

Ve belki de bu hikâyenin en ilginç isimlerinden biri, hayatı boyunca hiçbir zaman açıkça “Ben eşcinselim” dememiş, ama buna rağmen milyonlarca insan tarafından bağrına basılmış bir isimdi:
Zeki Müren.

ZEKİ MÜREN: TÜRKİYE ONU “SANAT GÜNEŞİ” DİYE BAĞRINA BASTI

Türkiye’de cinsel kimlik ve sahnedeki toplumsal cinsiyet kalıpları söz konusu olduğunda, Zeki Müren’in hikâyesi belki de dünyada bile benzeri kolay bulunamayacak kadar ilginçtir.

Çünkü Zeki Müren, toplumun cinsellik konusunda bugünkünden çok daha tutucu olduğu yıllarda sahneye çıktı.

1931 yılında Bursa’da doğdu. İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’ni bitirdi. Henüz üniversite öğrencisiyken 1950 yılında İstanbul Radyosu’nun 186 aday arasında açtığı solist sınavını birincilikle kazandı ve kısa zamanda Türkiye’nin en sevilen seslerinden biri haline geldi.

Ama Zeki Müren yalnızca sesiyle farklı değildi.
Sahne anlayışı da Türkiye’de daha önce görülmemişti.

Kariyerinin ilk yıllarında klasik takım elbiselerle seyircisinin karşısına çıkan Müren, zaman içinde çok daha gösterişli kostümlere, makyaja, farklı saç biçimlerine ve kadın-erkek giyim kalıplarının sınırlarını aşan sahne kıyafetlerine yöneldi. 1960’lı ve 1970’li yıllarda bu görünümü onun sahne kimliğinin ayrılmaz parçası haline geldi.

Bugün böyle bir görüntünün televizyona çıkması fazla şaşırtıcı olmayabilir.
Ama o yılların Türkiye’sini düşünmek gerekir.
Anadolu’nun kasabalarında kahvelerde erkekler Zeki Müren’i dinliyordu.
Evlerde aileler radyonun, daha sonra televizyonun karşısında onu bekliyordu.
Kadınlar onu seviyordu.
Erkekler onu seviyordu.

Devlet ona “Devlet Sanatçısı” unvanını verdi.
Halk ise çoktan başka bir unvan vermişti: “Sanat Güneşi.”
Bir başka lakabı ise daha da ilginçti: “Paşa.”

Sahne üzerinde kadınsı kabul edilen kostümleri ve makyajıyla toplumsal cinsiyet kalıplarını zorlayan bir sanatçıya, aynı toplum son derece erkeksi çağrışımları bulunan “Paşa” diye hitap ediyordu.

Belki de Zeki Müren fenomeninin en şaşırtıcı tarafı buydu.

CİNSEL YÖNELİMİ YILLARCA KONUŞULDU
Zeki Müren hiç evlenmedi.
Cinsel yönelimi ise hayatı boyunca Türkiye’nin en fazla merak edilen konularından biri oldu.

Ancak kendisini kamuoyu önünde açıkça “eşcinselim” diye tanımladığına ilişkin sağlam bir kayıt bulunmuyor. Biyografik kaynaklar da Müren’in cinsel yönelimi konusunda doğrudan bir açıklama yapmadığını belirtiyor.
Buna karşılık sorulduğunda konuyu bütünüyle reddeden bir dil de kullanmadı.

Yıllar sonra aktarılan bir röportajında, hayatına erkeklerin girip girmediği sorusuna platonik anlamda girdiğini belirterek, güzelliği kadın veya erkek diye ayırmadan sevdiğini anlatmıştı. Eşcinsellik ile sanatçı ruhu arasındaki ilişki sorulduğunda da bunu bir “hata” olarak değil, “ruh zenginliği” olarak gördüğünü söylemişti.

Bu nedenle Zeki Müren’in hikâyesi basit bir “eşcinsel sanatçı” etiketiyle anlatılamayacak kadar ilginçtir. Asıl büyük hikâye, Türkiye toplumunun Zeki Müren’i olduğu haliyle kabul etmiş olmasıdır.

Müren 1996 yılında öldüğünde arkasında yalnız yüzlerce plak, beste ve unutulmaz şarkı bırakmadı.
Türkiye’nin belki de farkına bile varmadan kabullendiği çok sıra dışı bir toplumsal figür bıraktı.

RAHMETLİ İLE ANILARIM: DÜNYA İYİSİ VE EFENDİSİ…

Zeki Müren’i 1983 yılında yakından tanıdım. Kilolarından kurtulmak için ABD’ye gidiyordu. O zaman Beneluks temsilciliğini yaptığım Hürriyet’ten aradılar ve emri verdiler: “İlhan, Zeki Müren Amerika’ya giderken Amsterdam’a uğrayacak. KLM uçağı ile oraya geliyor. Havaalanı’ndan al ve kendisiyle ilgilen”.
Eh, ne de olsa ‘emir demiri keserdi’.
Ben de havaalanına gittim, basın bürosundan içeri girdim ve Zeki Müren’i uçaktan çıkacağı kapıda bekledim.

Daha önce tanışmamıştık Zeki Müren ile.
Ama o beni kapıda görünce tanıma becerisini gösterdi:
‘Seni sakallı fotoğraflarından tanıdım’ diye de iltifat etti.

Zeki Müren, KLM Havayolları tarafından VİP (Çok Kıymetli Kişi) olarak çiçeklerle karşılanmıştı. O’nu otele götürmek üzerelerken müdahale etti ve ‘Teşekkür ederim, ben bu arkadaşla gideceğim’ dedi.

Daha önce pek çok ünlü sanatçı ile birlikteliğim olmuştu. O yıllarda Türkiye’ye hasret olan buradaki yurttaşlarımız için konserler düzenlerdim. Bu nedenle de tanışmadığım sanatçı yok gibiydi. Ama Zeki Müren gibi ünlü bir sanatçı ile birlikte olmak bir başkaydı.

Zeki Müren’i oteline götürdükten sonra yemeğe çıkacaktık. KLM tarafından bile VİP karşılanan böylesi ünlü bir sanatçıyı mutlaka ünlü ve lüks bir restorana götürmem gerekirdi.
’Nereye gideceğiz’ diye sorduğu zaman birkaç ünlü restoran adı saydım.
’Boş ver’ dedi ve ‘Türk lokantası yok mu?’ diye sordu.
Olmaz olur muydu ? Aklıma hemen, Sabit Gürses’in program yaptığı Çağlayan Restaurant geldi.
Sabit Gürses, hâlâ keşfedilmemiş bir sese sahip, Hollanda’da çok sevilen bir şarkıcıdır.

Zeki Müren’e, ‘Seni bir Türk lokantasına götüreceğim. Orada bir çocuk şarkı söylüyor. Onu dinlemeni de istiyorum’ dediğim zaman itiraz etmedi.
Yemek sırasında Sabit Gürses’i dinlerken çok etkilenen ve sık sık “Yavrum, yavrum” diyen Zeki Müren çok duygulanmıştı. Daha sonra masamıza gelip saygı gösterisinde bulunan Sabit Gürses’e “Burada ne işin var senin? İstanbul’a gel ve şöhret ol” diyen Zeki Müren, destek sözü de vermişti.

Saat 23.30 olmuştu. “Şimdi nereye gideceğiz sayın Karaçay?” diye dokundurdu Zeki Müren. Öyle ya, erotik cenneti Amsterdam’a gelip de ‘ilginç’ yerlere gitmemek olur muydu?
”Seni çok beğeneceğin yerlere götüreceğim” dediğim Zeki Müren’i saat 03.00’e kadar gezdirdim ve eğlendirdim. Gördükleri ve yaşadıkları ile çok mutlu olan ünlü sanatçı, “Dünya nerelere gelmiş, biz nerelerdeyiz” diye de hayıflandı.

Ertesi gün Zeki Müren’i Amerika’ya yolcu etmek üzere otelinden aldım ve havaalanına götürdüm.
Yolda sohbet ederken “Bülent Ersoy geçen ay buradaydı” dediğim an, “Ne olursun, bu ismi duymak istemiyorum” diyerek, bu sanatçıya karşı antipatisini ortaya koydu.

Bülent Ersoy’u Hollanda’ya ben getirmiştim. Amsterdam, Rotterdam ve Brüksel olmak üzere üç konserlik bir sözleşme yapmıştım.
Önceden aldığım uyarılara rağmen, Bülent Ersoy ile sözleşme yaptığım için çok pişman olmuştum. Tam anlamıyla bir kâbus yaşatmıştı Bülent Ersoy.
Onunla ilgili ‘rezalet’ haberlerim Hafta Sonu’nda yayınlanmıştı. O da bu nedenle hem benim ve hem de Hafta Sonu aleyhine dava açmıştı.

Sizlere anlatmaya çalıştığım Zeki Müren ile bir daha görüşemedim. Ama O’ndan sık sık selam geldi. İstanbul’da ve Bodrum’da, Hollanda’dan kiminle konuşsa, mutlaka bana da selam iletirdi rahmetli.

Dünya beyefendisi Zeki Müren’i 24 Eylül 1996 tarihinde İzmir’de bir TV çekimi sırasında kaybettik.
Ruhu şad olsun !!!

BÜLENT ERSOY: AMELİYAT OLDU, YASAKLANDI, HUKUKLA SAVAŞTI VE “DİVA” OLARAK GERİ DÖNDÜ

Bülent Ersoy’un hikâyesi ise Zeki Müren’inkinden tamamen farklıdır.
Çünkü Bülent Ersoy yalnız toplumun önyargılarıyla değil, devletin yasalarıyla da karşı karşıya geldi.

1952 yılında İstanbul’da Bülent Erkoç adıyla dünyaya geldi.
Türk sanat müziği eğitimi aldı ve güçlü sesi sayesinde kısa sürede gazinoların aranan sanatçılarından biri oldu.
Fakat hayatındaki büyük kırılma 1981 yılında yaşandı.
Bülent Ersoy Londra’ya gitti ve 14 Nisan 1981’de cinsiyet uyum ameliyatı geçirdi.
Artık hayatını kadın olarak sürdürmek istiyordu.
Fakat Türkiye Cumhuriyeti’nin o tarihteki hukuk sistemi buna izin vermiyordu.

DEVLET “KADIN DEĞİLSİN” DEDİ

12 Eylül 1980 askerî darbesinin ardından Türkiye çok sert bir dönemden geçiyordu.
Bülent Ersoy’un kadın kimliği devlet tarafından tanınmadı.
Mahkemeye başvurarak kadın olarak kabul edilmesini istedi.
Talebi reddedildi.

1983 yılında Danıştay’ın verdiği karara göre Ersoy hukuken erkekti ve sahneye çıkacaksa erkek kıyafeti giymesi gerekiyordu.
Ama Bülent Ersoy bunu kabul etmedi.
Sahne yasağıyla karşı karşıya kaldı.
Türkiye’de sahneye çıkamayınca Avrupa’ya yöneldi ve kariyerini bir süre yurt dışında sürdürdü.

Ortaya son derece sıra dışı bir durum çıkmıştı.
Türkiye’nin en güçlü Türk sanat müziği seslerinden biri vardı.
Milyonlarca insan onu tanıyordu.
Ama devlet onun kadın olduğunu kabul etmiyordu.

TURGUT ÖZAL DÖNEMİNDE HAYATI DEĞİŞTİ

Yıllar süren hukuk ve kimlik mücadelesinin ardından 1988’de Türkiye’de mevzuat değişti. Cinsiyet değişikliğinin hukuken tanınmasının yolu açıldı ve Bülent Ersoy da kadın kimliğini resmen alabildi. Sahne yasağı kalktı. Ama o sırada, benim yayınladığım haberler üzerine yasak devam etti.
(Az sonra buna geleceğim.)

Ersoy ancak çok sonraları sahnelere geri döndü. Üstelik bu geri dönüş sessiz olmadı. Bir dönem sahneye çıkması yasaklanan sanatçı, bu kez Türkiye’nin en büyük gazinolarının, televizyon programlarının ve konserlerinin başrolündeydi.

Sonraki yıllarda, Zeki Müren’in “Sanat Güneşi” ve “Paşa” unvanları gibi, Bülent Ersoy’un adıyla da özdeşleşecek bir unvan ortaya çıktı: “Diva.”

KURŞUNLANDI VE BİR BÖBREĞİNİ KAYBETTİ

Bülent Ersoy’un hayatındaki dramatik olaylar bununla da bitmedi. 1989 yılında Adana’da sahne aldığı sırada, bir seyircinin istediği şarkıyı söylememesi üzerine çıkan olayda silahlı saldırıya uğradı. Vuruldu ve ağır yaralandı. Geçirdiği ameliyatın ardından bir böbreğini kaybetti.
Ama yine sahneye döndü.

Daha sonraki yıllarda iki kez evlendi. Özel hayatı, evlilikleri, boşanmaları, mücevherleri, kıyafetleri, açıklamaları ve televizyon programlarındaki çıkışları sürekli magazin basınının gündeminde kaldı. Fakat bütün bu magazin görüntüsünün arkasında unutulmaması gereken tarihî bir gerçek bulunuyor: Bülent Ersoy, Türkiye’de trans kimliğin hukuken tanınması tartışmasının en görünür kişilerinden biri oldu.

AMA HİKÂYESİ SADECE CİNSİYET KİMLİĞİNDEN İBARET DEĞİLDİ

Bülent Ersoy sonraki yıllarda da sürekli gündemde kaldı. Güçlü sesi, gösterişli sahne kıyafetleri, mücevherleri, kendine özgü konuşma biçimi ve zaman zaman çok sert çıkışları, onun neredeyse hiçbir zaman gözlerden uzak kalmamasına yol açtı. Daha sonraki yaşamının en çok tartışılan olaylarından biri ise 2008 yılında bir televizyon programında yaşandı.

O dönemde Türkiye, Kuzey Irak’ta askerî operasyonlar yürütüyordu. Bülent Ersoy canlı yayında genç askerlerin ölümlerinden söz ederken, bir oğlu olsaydı, amacını anlayamadığı bir savaşa onu göndermeyeceğini söyledi. Bu sözleri Türkiye’de büyük bir tartışma yarattı. Hakkında “halkı askerlikten soğutmak” suçlamasıyla soruşturma bile açıldı.
Sonunda beraat etti. Böylece bir zamanlar cinsiyet kimliği nedeniyle devletle karşı karşıya kalan sanatçı, yıllar sonra bu kez savaş ve askerlik hakkındaki sözleri nedeniyle yeniden yargının karşısına çıktı.

…VE BÜLENT ERSOY İLE YAŞADIKLARIM

Bülent Ersoy ile yaşadıklarımı yazdığım günlerde, ünlü gazinocu ve yazar Sacit Aslan, alıntı yaparak, ama yine de benim söylemim ile şöyle yayınlamıştı:

Bülent Ersoy gerçeği…

Hürriyet Gazetesi’nin yıllarca Hollanda temsilcisi olan İlhan Karaçay’ı Avrupa’daki tüm Türk gazetecileri iyi tanır. Çünkü hepsinin ağabeyidir.
Ancak Karaçay’ı eski şarkıcılar da tanır. Çünkü Hollanda’da en büyük konserleri organize eden kişidir.
Karaçay son gelişmeler karşısında dayanamayıp bize uzun bir mektup göndermiş. Ersoy’u Daha iyi tanımanız için yazmış. Tek kelime ilave etmiyorum, çıkarmıyorum da.

“1983 yılının nisan ayı idi. Eşim ile birlikte Frankfurt’a gitmiş ve o zaman çalıştığım Hürriyet bürosuna uğramıştım. O sırada Londra’dan Faruk Zapçı telefon etmişti. Ben de bir ‘merhaba’ demek için telefonu aldım. Gezide olduğumu duyan Faruk, “Londra’ya gel. Bülent Ersoy da burada. Birlikte konserine gideriz. Belki sen de bir konser organizasyonu yaparsın” deyince, hiç düşünmeden ‘geliyoruz’ dedim.

O zamanlar ben, Türkiye’den getirdiğim sanatçılar ile Hollanda’da konserler organize ediyordum. Hatta Beyaz Kelebekler grubunun “Sen Gidince Bak Neler Oldu” şarkısını plak yapıp televizyonlardaki Top Pop programlarına çıkarmıştım. O sırada Frankfurt bürosunda bulunan İsviçre muhabirimiz Erdinç Ispartalı, Londra’ya gideceğimi, Bülent Ersoy ile belki de bir konser anlaşması yapacağımı duyunca, “Sakın ha !” diye bağırdı. Erdinç, bir süre önce İsviçre’de konser veren Bülent Ersoy’un büyük rezaletler çıkardığını, evlerinde kaldığı aileye bile adeta işkence yaptığını anlatarak beni uyarmıştı.

Eşim ile birlikte Frankfurt’tan otomobille Hollanda’nın Hoek van Holland limanına geldik ve buradan feribot ile İngiltere’ye geçtik. Bülent  Ersoy’un Londra Palladium Salonu’ndaki konserine gittik. Ersoy’un kadrosunda Müzeyyen Senar da vardı. Bülent Ersoy’un, Müzeyyen Senar ekolünü taklit ettiği ve hatta bu ünlü sanatçıdan ders bile aldığı söylenir. Buna rağmen, kendisinden önce sahneye çıkan ve çok alkış aldığı için programını uzatan Müzeyyen Senar’a çok kızan Ersoy’un, “Yeter be, indirin şu kadını sahneden” dediğini ben şahsen kuliste duymuştum. Bu vefasızlık örneğinden sonra sahneye çıkan Bülent Ersoy’un, program sırasında yere çöküp uzun havalar ve mayalar okumasına kızan dinleyicilerden bazıları, “Yeter be, buraya ağlamaya gelmedik” şeklindeki protestoları, çok kaba karşılık bulmuştu.

Dostum Faruk Zapçı, Bülent Ersoy ile görüşmem için bir gün sonrası için randevu almıştı. Bülent Ersoy’un o zaman iki sevgilisi vardı. Biri Türk, diğeri de İranlı. Londra’da İranlı sevgilisinin evinde kalıyordu. Faruk Zapçı ve eşim ile birlikte İranlı’nın evine gittiğimiz zaman, gördüğümüz manzara karşısında çok şaşırmıştık. Üzerinde resmen basit bir entari olan Ersoy pejmürde bir vaziyette bizi karşıladı.

Korkmuştum ama kafaya koymuştum bir kere…
O’nunla anlaşmak mecburiyeti hissettim. İleride, iftiraya uğramamak için her şeyi detaylı yazmak durumundayım.
Bülent Ersoy ile 3 konser için 150 bin guldene anlaşmıştım. Mayıs ayındaki konserler Brüksel, Amsterdam ve Rotterdam’da olacaktı.

Konserlere hazırlık yaptığım için, Ersoy’un Köln’de verdiği konseri de inceledim.
Köln konserindeki ekipte Beyaz Kelebekler de vardı. Soyunma odasında birlikte olduğum Bülent Ersoy, kendisi için getirilen kuaförleri beğenmediği için ardı ardına kovuyordu. Konser sırasında genç dinleyiciler ile yaptığı münakaşa, konser sonrasında gittiğimiz lokantadaki ‘aykırı’ tavırları ile nefret topluyordu. Bülent Ersoy, Beyaz kelebekler grubundan bir gence ilgi duyuyordu. O genç yanında oturmazsa yemeğe başlamayacaktı.

Burada çok önemli bir noktaya da parmak basmak istiyorum.

Hollanda’nın en ünlü gazetecilerinden Alexander Münninghoff, 1983 yılında Bülent Ersoy’un Türkiye’deki sahne yasağına çok şaşırmış ve bu konuda bir röportaj yapmak istemişti.
Konser öncesinde teklifi ilettiğim Bülent Ersoy bunu kabul etmedi. Münninghoff buna rağmen konsere geldi ve bana soyunma odasına girmek istediğini söyledi. “Gitme, seni papucu ile döver”diye uyardım. Ama o ısrar etti. Sonunda ben ondan önce odaya girdim ve gelmesini bekledim. Kapıyı aralayıp bakan Munninghoff için, “Kim bu” diye soran Ersoy’a, “Seninle konuşmak isteyen gazeteci” deyince, küplere bindi. ”Ne soracaksın lan?” diye kükredi. ”Oranı niye kestin, buranı niye ekledin diye mi soracaksın? Ben senin karın niye şöyle böyle yapıyor diye sorsam iyi mi?” diye azarladığı Munninghoff’a bunları tercüme edince, “Çok ilginç” dedi ve notlarını aldı.

Ertesi gün Hollanda’nın en ciddi gazetesi NRC Handelsblad’ta, Bülent Ersoy için “Bir hilkat garibesi adam” başlıklı bir haber yayınlandı.
Bu haber ile birlikte diğer gelişmeleri de takip eden Sıkı Yönetim Komutanı
(İstanbul Valiliği) Bülent Ersoy’un sahneye çıkma affını geri aldı ve tekrar yasak koydu.

Bülent Ersoy, bu konserde de gençlere sataşmış ve onlarla ağız dalaşına girmişti. Bunun üzerine gençler, konser sonrasında Bülent Ersoy’u getiren otomobilin lastiklerini patlatmışlardı.

Bülent Ersoy’un konserler öncesinde onuruna verdiğim bir yemek vardı ki, dillere destan. Beyefendi (pardon, hanımefendi) için Türkiye Restaurant’ta toplanmıştık. Yemek masasında O’na ayırdığımız yerin karşısına eşimi oturtmuş, ben de yanındaki sandalyeyi ayırmıştım. Ama hanımafendi bir türlü gelmiyordu. Neden sonra geldi ve yanıma oturdu. Ne bana ve ne de eşime tek kelime bile söylememe nezaketsizliğini gösterdi. Yemek boyunca bir şey yemedi. Meyve ikramını da kabul etmedi. Bir süre sonra mecburen, “Kalkalım mı?” diye sorduğum zaman “E herhalde” diye çok kaba bir karşılık verdi ve hepimizden önce dışarı fırladı.

Dışarı çıktığım zaman bağırıyordu Bülent Ersoy. ”Ne varmış bu lokantada” diye aşağılıyordu. Sonradan öğrendim ki, hanımefendi bana ulaşmayan bir mesaj göndermiş.  İki gün içinde  aşık olduğu bir darbukacının çalıştığı küçük bir lokantaya gitmeyi istemiş. Bu mesaj bana ulaşmadığı için Türkiye lokantasına gitmiştik.
Bülent Ersoy’un nefret uyandıran bu hareketlerini anlatan röportajımı Hürriyet’e göndermiştim. Bu röportaj Hafta Sonu gazetesinde, “Bülent Ersoy’un Avrupa utanç raporu” başlığı ile tam sayfa yayınlanınca, İstanbul Valiliği (Sıkı Yönetim Komutanı), “Bu kişi adam olmaz” deyip, kaldırılan sahne yasağını yeniden koydu.

Bülent Ersoy, benim ve Hafta Sonu’nun aleyhine açtığı 10’ar milyon liralık davadan sonradan vazgeçmek mecburiyetinde kaldı. Ne de olsa medyaya ihtiyacı vardı.

O’nu son defa NTV’nin açılış töreninde görmüştüm. Mustafa Denizli ve rahmetli Kenan Onuk ile ön sırada oturuyordum. Arkamdaki sıraya baktığım zaman Bülent Ersoy ile göz göze geldim.  Bir kelime bile söylemedi. Tabii ki ben de !!!

Bülent Ersoy’un, Deniz Baykal hakkında söyledikleri tartışılıyor. Ama aslında O, kaldırılmış olan sahne yasağını kendi hataları nedeniyle yeniden koydurdu.

ZEKİ MÜREN İLE BÜLENT ERSOY: AYNI SAHNE, İKİ BAMBAŞKA HİKÂYE

Zeki Müren ile Bülent Ersoy’u aynı dosyada yan yana getirmek aslında Türkiye’nin yakın tarihinin çok ilginç bir bölümünü de ortaya çıkarıyor.
İkisi de Türk sanat müziğinin dev isimleri.
İkisi de olağanüstü güçlü sahne kişiliklerine sahipti.
İkisinin de görünüşü ve sahne kıyafetleri yıllarca konuşuldu.
İkisi de Türkiye’nin en tutucu dönemlerinde milyonların karşısına çıktı.
Ama hikâyeleri birbirinden tamamen farklı gelişti.

Zeki Müren hiçbir zaman cinsel yönelimini açık bir kimlik beyanına dönüştürmedi.
Toplum ise onu sorgulamak yerine büyük ölçüde olduğu haliyle kabul etti.
Ona “Sanat Güneşi” dedi.
“Paşa” dedi.

Bülent Ersoy ise bedenini ve hukuki kimliğini değiştirdi.
Devletle karşı karşıya geldi.
Yasaklandı.
Mahkemelere gitti.
Yurt dışında yaşamak zorunda kaldı.
Sonra yasa değişti.
Kadın kimliğini aldı.
Türkiye’ye ve sahnelere geri döndü.
Ve sonunda ona da toplum bir unvan verdi: “Diva.”

Türkiye’nin eşcinsellik, trans kimlik ve toplumsal cinsiyet tarihini yalnızca yasalar üzerinden okumak isteyen biri için bu iki insanın hikâyesi bile başlı başına bir araştırma konusudur.

Çünkü bir tarafta “Paşa” Zeki Müren, diğer tarafta “Diva” Bülent Ersoy vardır.

GÜNER KUBAN: SÜRGÜNDE BAŞLAYAN, ATİNA’DAN AMSTERDAM’A UZANAN SIRA DIŞI BİR HAYAT

Güner Kuban’ın hayatını anlatmaya nereden başlanır?
Atina’da sürgünde dünyaya gelişinden mi?
Çerkes Ethem’in yeğeni oluşundan mı?
Almanya’daki mimarlık eğitiminden mi?
Paris’ten mi?
Amsterdam’dan mı?
Miami’den mi?

Yoksa yıllar sonra ailesinin geçmişine dönüp, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en tartışmalı isimlerinden biri olan amcası Çerkes Ethem için verdiği mücadeleden mi?
Belki de Güner Kuban’ın hayatını ilginç kılan tam olarak budur.
Onun hayatında tek bir ülke, tek bir şehir, tek bir meslek ve tek bir mücadele yoktur.

ÇERKES ETHEM’İN YEĞENİ OLARAK SÜRGÜNDE DOĞDU

Güner Kuban 1935 yılında Atina’da dünyaya geldi.
Babası, Çerkes Ethem’in ağabeyi ve ilk TBMM milletvekillerinden Reşit Bey’di. Annesi ise Seher Hanım.
Yani Güner Kuban’ın hayat hikâyesi daha dünyaya gözlerini açtığı anda Türkiye’nin en tartışmalı tarihî meselelerinden birinin tam ortasında başlıyordu.

Reşit Bey ve ailesi, Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında Türkiye’den ayrılmak zorunda kalanlar arasındaydı. Aile Yunanistan’a gitti ve Güner Kuban da sürgündeki bu ailenin çocuğu olarak Atina’da doğdu.

Daha sonra Türkiye’ye dönen Kuban’ın eğitim hayatı da farklı şehirlerde geçti.
İlkokulu Bandırma’da, ortaokulu Ankara’da Mimar Kemal Okulu’nda, liseyi ise İstanbul’daki Alman Lisesi’nde okudu.
Ardından Almanya’ya gitti.
Stuttgart’ta mimarlık eğitimi gördü.
Bir dönem ressam olmak istemişti. Ancak mimarlığı tercih etti ve bu meslek ona daha sonra dünyanın değişik ülkelerinin kapılarını açtı.

PARİS, HOLLANDA, MİAMİ…

Güner Kuban’ın hayatında yerleşip kalmak pek yoktu.
Almanya’daki eğitimin ardından mesleğini farklı ülkelerde sürdürdü.
Paris’te çalıştı.
Hollanda’ya gitti.
Miami’de bulundu.
Mimarlık yaptı, işletmeciliğe yöneldi, yeni projeler geliştirdi.
Kendisiyle yapılan söyleşilerde de yaşamı boyunca ülke değiştirdiğini, farklı kültürlerin içinde yaşadığını ve altı dil öğrendiğini anlatacaktı.
Amsterdam ise hayatında çok özel bir yere sahip oldu.
Yaklaşık çeyrek asır bu kentte yaşadı.

Burada önce büyük bir turistik merkez kurdu. Hollanda el sanatlarının yapıldığı, sergilendiği ve satıldığı bu merkez kendi döneminde dikkat çeken girişimlerden biriydi.
Daha sonra Amsterdam gece hayatının da tanınan işletmecilerinden biri haline geldi.
Kurup yıllarca işlettiği Homolulu, Amsterdam’ın sınırlarını aşarak uluslararası ün kazanan bir mekân oldu. Güner Kuban daha sonra verdiği bir röportajda Homolulu’yu 22 yıl işlettiğini anlatacaktı.

Ancak Güner Kuban’ı yalnızca mimar veya işletmeci olarak anlatmak eksik kalır.
Çünkü hayatının ilerleyen döneminde onu yeniden çocukluğuna, ailesine ve Türkiye tarihine götürecek başka bir mesele vardı.

AİLESİNİN PEŞİNE DÜŞTÜ

O mesele Çerkes Ethem’di.
Güner Kuban için Çerkes Ethem yalnızca tarih kitaplarında tartışılan bir isim değildi.
Amcasıydı.
Türkiye’de kuşaklar boyunca Çerkes Ethem adı “vatan haini” tartışmalarıyla birlikte anılmıştı.
Güner Kuban ise buna karşı çıktı.

Amcasının Millî Mücadele’nin ilk yıllarında oynadığı rolün görmezden gelindiğini, tarihî olayların tek taraflı anlatıldığını ve Çerkes Ethem’e haksızlık yapıldığını savundu.
Bu mesele onun için sıradan bir tarih tartışması olmaktan çıktı.
Bir aile meselesine dönüştü.
Bir tarih meselesine dönüştü.
Ve sonunda bir mücadeleye dönüştü.

“ÇERKES ETHEM VATAN HAİNİ DEĞİLDİ”

Güner Kuban yıllarca amcasının itibarının iade edilmesi için uğraştı.
Arşivlerin peşine düştü.
Belgeler topladı.
Aile içinde anlatılanları araştırdı.
Resmî tarihin Çerkes Ethem hakkındaki anlatımını sorguladı.
Ve sonunda bütün bu araştırmaları büyük bir kitaba dönüştürdü: “Bir Vatan Aşkına – Çerkes Ethem ve Ailesinin Gerçek Öyküsü.”

Yaklaşık 500 sayfalık kitap yalnız Çerkes Ethem’in hikâyesini değil, aynı zamanda Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’e, savaşlardan sürgünlere uzanan bir ailenin yaklaşık 110 yıllık hikâyesini anlatıyordu.
Kitabın merkezindeki soru ise son derece açıktı: Çerkes Ethem gerçekten bir vatan haini miydi, yoksa Millî Mücadele’nin önemli isimlerinden biri miydi?

Güner Kuban kendi cevabını vermişti.
Ona göre amcası vatan haini değildi.

TBMM’DEN GELEN BELGE ONU ÇOK DUYGULANDIRDI

Güner Kuban’ın yıllar süren mücadelesindeki en ilginç gelişmelerden biri Ankara’da yaşandı.
Çerkes Ethem’in resmî olarak “vatan haini” ilan edilip edilmediğinin açıklığa kavuşturulması amacıyla TBMM’ye başvuruldu.
TBMM Dilekçe Komisyonu’nun ilgili devlet kurumlarından topladığı bilgiler sonucunda, Çerkes Ethem hakkında bu yönde resmî bir karar bulunmadığına ilişkin cevap verildi.

Güner Kuban açısından bu son derece önemliydi.
Üstelik haber, “Bir Vatan Aşkına” kitabını tamamladığı döneme rastlamıştı. Kitabın tanıtımında da TBMM’den gelen bu belgenin kendisini çok duygulandırdığı özellikle anlatıldı.

Elbette Çerkes Ethem’in Millî Mücadele’deki rolü, Ankara Hükümeti ile yaşadığı çatışma ve Yunan tarafına geçişi tarihçiler arasında bugün de tartışılmaya devam ediyor.
Ancak Güner Kuban açısından mesele tartışmasızdı:
O, ömrünün önemli bir bölümünü ailesinin tarihini araştırmaya ve amcasının adına yapıştırıldığına inandığı “hain” damgasını kaldırmaya adadı.

BİR AİLENİN HİKÂYESİNİ ROMANA DÖNÜŞTÜRDÜ

“Bir Vatan Aşkına” bu nedenle sıradan bir Çerkes Ethem biyografisi değildi.
Kitapta kendi ailesinin hikâyesi de vardı.
Babası Reşit Bey vardı.
Annesi Seher Hanım vardı.
İstanbul’un Pembe Köşkü vardı.
Yunanistan’daki sürgün yılları vardı.

Savaş vardı.
Ayrılık vardı.
Türkiye’ye dönüş vardı.
Ve bütün bunların arkasında, Cumhuriyet tarihinin hâlâ tartışılan bir dönemi bulunuyordu.

Kuban kitabı yazmaktaki amacını da resmî tarihin ezberlerini sorgulamak ve yakın tarihin karanlıkta kalan noktalarına ışık tutmak olarak açıklıyordu.

“BEN İYİ VE DÜRÜST İNSANLARIN TARAFINDAYIM”

Güner Kuban’ın hayatını belki de en iyi anlatan cümlelerden biri yıllar sonra kendisiyle yapılan bir röportajda ortaya çıktı.
Sürgünde doğmuş, ülkeler değiştirmiş, farklı kültürlerin içinde yaşamış bir insana doğal olarak şu soru sorulmuştu:
Kendisini herhangi bir yere ait hissediyor muydu?
Kuban’ın cevabı hayat felsefesini özetliyordu.
Her milletin iyisinin da kötüsünün de bulunduğunu belirterek, kendisini “iyi ve dürüst insanların tarafında” gördüğünü söylüyordu.

Gerçekten de tek bir yere sığdırılması zor bir hayat yaşadı.
Atina’da doğdu.
Bandırma’da okudu.
Ankara’da okudu.
İstanbul’da okudu.
Almanya’da mimarlık eğitimi aldı.
Paris’te çalıştı.
Hollanda’da yaşadı.
Miami’ye gitti.
Amsterdam’da büyük işler kurdu.
Yazarlık yaptı.
Ve sonunda dönüp ailesinin geçmişini araştırdı.

ATİNA’DA BAŞLAYAN HİKÂYE BODRUM’A UZANDI

Bugün Güner Kuban’ın hikâyesine geriye dönüp bakıldığında, tek bir insanın yaşamına bu kadar farklı dönemin nasıl sığdığına şaşırmamak mümkün değil.
Daha doğmadan önce ailesinin kaderini değiştiren bir tarihî hesaplaşma…

Ve yıllar sonra Çerkes Ethem dosyalarının başına oturup ailesinin geçmişini yeniden araştıran aynı kadın.
Güner Kuban bugün Bodrum’da yaşamını sürdürüyor.
Fakat arkasında yalnızca uzun bir yaşam değil, Türkiye’den Avrupa’ya uzanan olağanüstü renkli bir hikâye bulunuyor.
Çünkü bazı insanların hayatını anlatırken doğum ve ölüm tarihlerini sıralamak yeterlidir.
Bazılarında ise bir ömür, birkaç ömre bedeldir.
Güner Kuban’ınki de onlardan biri.

GÜNER KUBAN İLE İLK TANIŞMAMIZ VE UNUTAMADIĞIM ANILARIM

1971 yılıydı.

Hollanda’daki gazetecilik yaşamımın henüz ilk yıllarıydı. Amsterdam ise futbol tarihinin en parlak dönemlerinden birini yaşıyordu.

Johan Cruijff’lu Ajax, Londra’nın ünlü Wembley Stadı’nda oynanan Avrupa Şampiyon Kulüpler Kupası finalinde Panathinaikos’u yenmiş ve Avrupa şampiyonu olmuştu.

Amsterdam ayaktaydı.
Şehir, Avrupa’nın zirvesine çıkan Ajax’ın büyük kutlamalarına hazırlanıyordu.

İşte tam o günlerde, Türk spor basınının unutulmaz isimlerinden, Tercüman Gazetesi Spor Müdürü Necmi Tanyolaç ağabey de Ajax’ın Amsterdam’daki şampiyonluk kutlamalarını izlemek için Hollanda’ya gelmişti.

Necmi ağabey ile Tercüman gazetesinde çalışırken, yıllar boyunca pek çok güzel anımız oldu.
Ama Amsterdam’daki o günlerden aklımda kalanlardan biri, futbolun tamamen dışında gelişen ve beni Güner Kuban’la tanıştıran çok ilginç bir olaydır.

Necmi Tanyolaç ile Güner Kuban’ın restoran açılışına gittik

Ajax’ın şampiyonluk kutlamalarından bir gün sonra Amsterdam’da başka bir açılış vardı.
Güner Kuban, Amsterdam’da üç katlı büyük bir restoran açıyordu. Adı: “Poort van Amsterdam.”

Açılışa Necmi Tanyolaç ağabey ile birlikte gittik.
İşte Güner Kuban’ı ilk kez orada tanıdım.
Daha ilk karşılaşmalarında Necmi ağabeyin Güner Kuban’a dikkatle baktığını fark ettim.
Bir süre sonra bana döndü: “Ben bu bayanı bir yerden tanıyorum ama nereden?”

Hatırlayamıyordu.
Açılış devam etti.
Sohbetler edildi.
Yemekler yendi.
İnsanlar gelip gitti.

Ama Necmi ağabey belli ki kafasının bir köşesinde hâlâ aynı sorunun cevabını arıyordu.
Aradan yaklaşık üç saat geçti.
Birden bana döndü: “Tamam, hatırladım. Bu kadın İstanbul’dan meşhur lezbiyen Güner yahu!”

Necmi ağabeyin hafızası sonunda onu yanıltmamıştı.
O gün başlayan tanışıklığımız, sonraki yıllarda Güner Kuban’la pek çok kez bir araya gelmemize ve bugün hâlâ hatırladığım ilginç anılar yaşamamıza vesile oldu.

Sonra Homolulu geldi

Güner Kuban yerinde durabilecek bir insan değildi.
Yeni şeyler denemeyi, alışılmışın dışına çıkmayı seviyordu.
Poort van Amsterdam’dan sonra bu kez Amsterdam gece hayatına damgasını vuracak bambaşka bir işe girişti.

Honolulu isminden esinlenerek adına “Homolulu” dediği bir gece kulübü açtı.
Homolulu kısa sürede sıradan bir gece kulübü olmaktan çıktı.
Amsterdam’ın konuşulan mekânlarından biri haline geldi.
Üstelik müşterileri yalnız eşcinsellerden oluşmuyordu.
Hollanda’nın sosyete dünyasından, sanat ve eğlence çevrelerinden, medyadan pek çok tanınmış isim de Homolulu’ya gidiyordu.

İnsanlar bazen yalnızca eğlenmek için değil, Amsterdam’da herkesin konuştuğu o mekânı ve onun sıra dışı sahibini görmek için de geliyordu.
Güner Kuban artık Amsterdam’da tanınan bir Türk kadını değil, şehrin renkli gece hayatının tanınmış simalarından biriydi.

Biz de Homolulu’nun müdavimleri arasına katıldık.

Homolulu benim için yalnızca haber konusu olan bir mekân değildi.
Eşimle birlikte biz de zaman zaman oraya giderdik.
Ve bizim Homolulu ziyaretlerimizin başka bir nedeni daha vardı: Arnavut ciğeri…
Homolulu’nun arnavut ciğerini özellikle severdik.

Bugün geriye dönüp baktığımda, o geceleri yalnız mekânıyla değil, insanlarıyla, sohbetleriyle, müziğiyle ve Güner Kuban’ın kendine özgü ev sahipliğiyle hatırlıyorum.
Amsterdam’ın o yıllardaki gece hayatı bugünkünden çok farklıydı.
Şehir özgürleşiyor, yeni yaşam biçimleri ortaya çıkıyor, eski tabular birer birer sorgulanıyordu.
Güner Kuban ise bütün bu değişimin tam ortasındaydı.

Dünyaca ünlü sanatçıları Homolulu’ya getiriyordu

Güner Kuban’ın en önemli özelliklerinden biri, yaptığı işi küçük düşünmemesiydi.
Homolulu’yu yalnız Amsterdam’da bilinen bir gece kulübü olarak bırakmadı.
Dünyaca tanınmış sanatçıları da kulübüne getiriyor, özel programlar düzenliyordu.
Bunlardan biri Donna idi.

Dosyamdaki fotoğraflardan biri de işte o günlerden kaldı.
Fotoğrafta Güner Kuban’ı Homolulu’da, Donna’nın afişinin hemen önünde görüyoruz.
Bugün o fotoğrafa baktığımda yalnız Güner Kuban’ı değil, artık geride kalmış bir Amsterdam dönemini de görüyorum.
Çünkü Homolulu’nun hikâyesi aynı zamanda Amsterdam’ın değişiminin hikâyesiydi.

Hollanda medyası için bitmeyen bir haber kaynağıydı

Güner Kuban’ın yaptığı hemen her şey dikkat çekiyordu.
Dolayısıyla Hollanda medyasının da ilgisini çekmemesi mümkün değildi.
Gazeteler yazıyordu.
Dergiler peşindeydi.
Televizyoncular ilgileniyordu.
Röportajlar yapılıyordu.
Amsterdam’ın gece hayatından özel yaşamına, Türkiye’den gelişinden girişimciliğine kadar Güner Kuban hakkında neler yazılmıyordu ki…

Çünkü Güner Kuban sıradan cevaplar veren, kendisini görünmez kılmaya çalışan biri değildi.
Kendine özgü düşünceleri vardı.
Sözünü sakınmıyordu.
Yaşam biçimini başkalarının ne düşüneceğine göre belirlemiyordu.

Ve bütün bunlar, özellikle o yılların toplumsal şartları düşünüldüğünde, gazeteciler açısından onu çok ilginç bir haber kişisi haline getiriyordu.
Amsterdam’da yaşayan bir Türk kadınının, Hollanda’nın en hareketli kentinde böylesine tanınması ve şehrin gece hayatının konuşulan isimlerinden biri haline gelmesi de başlı başına dikkat çekici bir olaydı.

Amsterdam’daki dostluğumuz Bodrum’da da devam etti

Yıllar geçti.
Hayat bizi farklı yerlere götürdü ama Güner Kuban’la tanışıklığımız Amsterdam’la sınırlı kalmadı.
Yolumuz bu kez Bodrum’da kesişti.
Güner Kuban bizi Bodrum’daki malikanesinde misafir etti.
Amsterdam’ın hareketli gecelerinden sonra onu bu kez Ege’nin bambaşka atmosferinde görüyorduk.
Ve o Bodrum ziyaretlerinden birinde unutamadığımız başka bir gün yaşadık.
Güner Kuban’ın ünlü yatıyla Mavi Deniz’e açıldık.

Dosyamdaki fotoğraf o yolculuktan kaldı. Güvertede, Ege güneşinin altında çekilen o kareye bugün baktığımda, gazetecilik yaşamım boyunca haber peşinde koşarken kurduğum dostlukların beni nerelere götürdüğünü de düşünüyorum.

Bir zamanlar Amsterdam’da üç katlı Poort van Amsterdam’ın açılışında tanıştığımız Güner Kuban’la, yıllar sonra Bodrum açıklarında aynı teknedeydik.
Hayat bazen insanları ne ilginç yollarla yeniden bir araya getiriyor.

Amsterdam’dan Miami’ye, Miami’den Bodrum’a…

Sonra bir gün Güner Kuban Amsterdam’dan ayrıldı.
Yıllarca yaşadığı, iş yaptığı ve adını duyurduğu kenti geride bıraktı.
Rotasını Amerika’ya çevirdi.
Uzun yıllar Miami’de yaşadı.
Daha sonra yeniden Türkiye’ye döndü ve Bodrum’a yerleşti.
Bugün yaşamını Bodrum’daki malikanesinde sürdürüyor.

Ben ise Güner Kuban denildiğinde yalnızca bugün hakkında yazılanları hatırlamıyorum.
Benim hafızam çok daha geriye gidiyor.
1971’e…
Ajax’ın Avrupa şampiyonu olduğu o günlere…
Necmi Tanyolaç ağabeyin Amsterdam’a gelişine…
Poort van Amsterdam’ın açılışına…
Necmi ağabeyin saatlerce düşünüp sonunda: “Tamam, hatırladım…” deyişine…
Sonra Homolulu gecelerine…
Eşimle yediğimiz arnavut ciğerlerine…
Dünyaca ünlü sanatçıların gelip gittiği o renkli mekâna…
Hollanda basınının peşinden koştuğu Güner Kuban’a…
Ve yıllar sonra Bodrum’da çıktığımız o güzel deniz yolculuğuna…

Yarım asrı aşan gazetecilik hayatımda çok insan tanıdım.
Devlet adamları, sanatçılar, sporcular, iş insanları, gazeteciler…
Bazılarıyla yollarımız yalnız bir haber süresince kesişti.
Bazıları ise yıllar sonra bile hafızamda bütün canlılığıyla kaldı.

Güner Kuban da onlardan biridir.

DÜNYADAKİ İLGİNÇ EŞCİNSELLER: KRALLARIN, SANATÇILARIN, BİLİM İNSANLARININ VE ŞAMPİYONLARIN BİLİNMEYEN HİKÂYELERİ

Eşcinsellik denildiğinde çoğu insanın aklına önce şov dünyası geliyor.
Oysa dünya tarihine bakıldığında karşımıza yalnızca şarkıcılar, oyuncular ve modacılar çıkmıyor.

Dünya savaşının kaderinin değişmesine katkıda bulunan bir matematikçi, Wimbledon şampiyonları, Oscar ödüllü oyuncular, milyonlarca albüm satan şarkıcılar, devlet adamları, yazarlar ve hatta toplumların kaderini değiştiren siyasi mücadelelerin öncüleri de bu hikâyenin içinde.

Bazıları cinsel yönelimini hayatı boyunca gizledi.
Bazıları açıkladığı gün kariyerini tehlikeye attı.
Bazıları hapse girdi.
Bazıları ülkesinden dışlandı.
Bazıları ise yıllar sonra dünyanın en büyük yıldızlarından biri olarak erkek eşiyle kırmızı halıda yürüdü.

İşte dünyada eşcinsellik tarihinin aynı zamanda nasıl bir toplumsal değişim tarihi olduğunu gösteren çok ünlü isimlerden bazıları:

ALAN TURING: SAVAŞIN KAHRAMANIYDI, EŞCİNSEL OLDUĞU İÇİN KENDİ ÜLKESİ TARAFINDAN CEZALANDIRILDI

Bu listenin belki de en dramatik ismi Alan Turing’dir.

İngiliz matematikçi Turing, İkinci Dünya Savaşı sırasında Nazi Almanyası’nın şifreli haberleşmesinde kullandığı Enigma sisteminin çözülmesinde çok önemli rol oynadı.
Bugünkü bilgisayar biliminin temellerini atan isimlerden biri olarak kabul edildi.
Ama savaşta ülkesine yaptığı hizmet bile onu koruyamadı.
1952’de bir erkekle ilişkisi olduğu ortaya çıkınca, dönemin İngiliz yasalarına göre suçlu sayıldı.
Hapse girmek veya hormon tedavisi görmek arasında seçim yapmak zorunda bırakıldı.
Turing hormon tedavisini kabul etti.
1954 yılında, henüz 41 yaşındayken öldü.

Yıllar geçti.
Bir zamanlar suçlu muamelesi yapılan Alan Turing’e İngiliz devleti sonunda itibarını geri verdi. Kraliyet affı geldi ve Turing bugün İngiltere’nin yetiştirdiği en büyük bilim insanlarından biri olarak anılıyor.
Daha da çarpıcısı:
Bir zamanlar eşcinsel olduğu için mahkûm edilen adamın portresi bugün İngiltere’nin 50 sterlinlik banknotunun üzerinde bulunuyor.

OSCAR WILDE: ALKIŞLANAN YAZARDAN MAHKÛMA

İrlandalı yazar Oscar Wilde, dünya edebiyatının en tanınmış isimlerinden biriydi.
Tiyatroları doluyor, eserleri okunuyor, zekâsı ve nükteleri Londra sosyetesinde konuşuluyordu.
Ama erkeklerle ilişkileri ortaya çıkınca bütün hayatı değişti.

1895 yılında “gross indecency”, yani erkekler arasındaki eşcinsel ilişkiyi cezalandıran yasa kapsamında mahkûm edildi ve iki yıl ağır hapis cezasına çarptırıldı.
Hapisten çıktığında eski Oscar Wilde artık yoktu.
İtibarı, sağlığı ve ekonomik durumu büyük ölçüde çökmüştü.
Paris’e gitti ve 1900 yılında, 46 yaşında öldü.

Bugün Wilde’ın kitapları dünyanın dört bir yanında okunuyor.
Onu hapse gönderen yasalar ise artık tarihin utanç sayfalarından biri olarak değerlendiriliyor.

ELTON JOHN: GİZLENMEKTEN KRALİYET NİŞANINA

Elton John’un adını bilmeyen neredeyse yoktur.
On yıllardır dünya müziğinin en büyük yıldızlarından biri.
Ancak şöhretinin ilk dönemlerinde özel hayatını açıkça yaşaması bugünkü kadar kolay değildi.
1976’da biseksüel olduğunu açıkladı; daha sonraki yıllarda gay olduğunu açıkça ifade etti.
David Furnish ile uzun yıllara dayanan birlikteliğini 2005’te medeni ortaklığa, eşcinsel evliliğin İngiltere’de yasallaşmasının ardından 2014’te evliliğe dönüştürdü.

Elton John’un hayatı, Batı dünyasının birkaç on yılda geçirdiği değişimin adeta canlı örneğidir.
Bir zamanlar eşcinsel olduğunu açıklamanın bir sanatçının kariyerini bitirebileceği düşünülen İngiltere’de Elton John daha sonra “Sir” unvanını aldı ve kraliyet ailesinin en önemli törenlerinde sahneye çıktı.

FREDDIE MERCURY: SAHNEDE DÜNYANIN EN CESUR ADAMLARINDAN BİRİ, ÖZEL HAYATINDA İSE SIRLARLA ÇEVRİLİYDİ

Queen grubunun efsanevi solisti Freddie Mercury, rock tarihinin en büyük sahne yıldızlarından biri olarak kabul ediliyor. Mercury’nin hayatında hem kadınlar hem erkekler oldu.

Mary Austin ile yıllarca süren çok güçlü bir ilişkisi vardı ve onu hayatının en önemli insanlarından biri olarak görmeye devam etti.
Daha sonraki yıllarda erkeklerle ilişkiler yaşadı ve hayatının son döneminde Jim Hutton ile birlikteydi.

Mercury, AIDS hastalığına yakalandığını kamuoyundan uzun süre sakladı.
23 Kasım 1991’de AIDS olduğunu açıklayan bir bildiri yayımlandı.
Ertesi gün öldü.
45 yaşındaydı.
Ölümü, AIDS’in yalnızca tıp dünyasının değil, toplumun da konuşmak zorunda kaldığı bir hastalık haline gelmesinde önemli dönüm noktalarından biri oldu.

GEORGE MICHAEL: BİR POLİS OPERASYONU HAYATINDAKİ SIRRI DÜNYAYA AÇIKLADI

George Michael milyonlarca plak satan, kadın hayranlarının peşinden koştuğu dünya çapında bir pop yıldızıydı. Fakat uzun yıllar eşcinsel olduğunu kamuoyundan gizledi.
1998’de Los Angeles’ta bir umumi tuvalette görev yapan sivil polisle yaşanan olayın ardından gözaltına alındı.

Artık saklanması mümkün değildi.
George Michael eşcinsel olduğunu açıkça konuşmaya başladı.
Fakat olay karşısında geri çekilmek yerine kendisiyle dalga geçmeyi tercih etti.
Daha sonra yaşananları mizahla ele alan bir klip bile yaptı.

Bir skandal olarak başlayan olay, sonunda George Michael’ın hayatını gizlemek zorunda kalmadığı yeni bir dönemin başlangıcı oldu.

RICKY MARTIN: MİLYONLARCA KADIN HAYRANI VARDI, GERÇEĞİ YILLARCA SAKLADI

“Livin’ la Vida Loca” ile dünyanın en büyük Latin pop yıldızlarından biri haline gelen Ricky Martin’in özellikle kadınlar arasında milyonlarca hayranı vardı.

Yıllarca özel hayatı hakkında sorulan sorulardan kaçındı.
2010 yılında kendi internet sitesinde eşcinsel olduğunu açıkladı.
Bu açıklamanın kendisi için bir özgürleşme olduğunu söyledi.
Daha sonra sanatçı Jwan Yosef ile evlendi ve çocuk sahibi oldu.
Martin’in açıklaması Latin Amerika açısından özellikle önemliydi. Çünkü Katolik kültürünün güçlü olduğu birçok Latin ülkesinde eşcinsellik konusunun açıkça konuşulması hâlâ kolay değildi.

ELLEN DEGENERES: İKİ KELİME AMERİKAN TELEVİZYONUNU DEĞİŞTİRDİ

1997 yılında Amerikan televizyon tarihinin en çok konuşulan anlarından biri yaşandı.
Ellen DeGeneres hem gerçek hayatında hem de oynadığı televizyon dizisindeki karakter aracılığıyla eşcinsel olduğunu açıkladı.
Dizinin başrolündeki bir karakterin eşcinsel olduğunu açıklaması Amerikan televizyonu açısından bir ilkti.

Bugün sıradan görünebilecek bu açıklamanın o yıllarda bedeli ağırdı.
DeGeneres büyük tepki gördü, programı sona erdi ve kariyerinde zor bir dönem başladı.
Ama yıllar sonra geri döndü ve Amerikan televizyonunun en tanınmış sunucularından biri haline geldi.

Bir zamanlar eşcinsel olduğunu açıkladığı için televizyon dünyasından uzaklaştırılan kadın, yıllar sonra aynı televizyon dünyasının en güçlü isimlerinden biri olmuştu.

JODIE FOSTER: HOLLYWOOD’UN EN BÜYÜK YILDIZLARINDAN BİRİ

“Taxi Driver”dan “The Silence of the Lambs”e kadar sinema tarihinin unutulmaz filmlerinde oynayan Jodie Foster, özel hayatını yıllarca kameralardan uzak tuttu.

2013 Golden Globe töreninde Cecil B. DeMille Ödülü’nü alırken yaptığı konuşma, hayatındaki dönüm noktalarından biri oldu. Eski partneri Cydney Bernard’a teşekkür ederken uzun yıllara dayanan ilişkilerinden söz etti. Bir yıl sonra oyuncu ve fotoğrafçı Alexandra Hedison ile evlendi.

Hollywood’un en büyük yıldızlarından birinin özel hayatını açıkça konuşabilmesi bile sinema dünyasının birkaç on yılda geçirdiği değişimin göstergelerinden biri oldu.

BILLIE JEAN KING: TENİSİN KRALİÇESİ, BİR GÜN HER ŞEYİNİ KAYBETME TEHLİKESİYLE KARŞILAŞTI

Billie Jean King yalnızca tenis tarihinin en büyük kadın sporcularından biri değildi.
39 Grand Slam şampiyonluğu kazandı.
1973’te Bobby Riggs’i yenerek tarihe geçen “Battle of the Sexes” maçının kahramanı oldu.
Ancak 1981 yılında bir kadınla ilişkisi kamuoyuna yansıdı.
Sponsorları çekildi ve büyük maddi kayıplarla karşı karşıya kaldı.
Danışmanlarının inkâr etmesi yönündeki tavsiyesine rağmen gerçeği reddetmedi.
Daha sonra LGBT haklarının en önemli spor dünyası savunucularından biri oldu.
Bir zamanlar sponsor kaybettiren kimliği, yıllar sonra onu spor dünyasında eşitlik mücadelesinin sembollerinden biri haline getirdi.

MARTINA NAVRATILOVA: ÇEKOSLOVAKYA’DAN KAÇTI, AMERİKA’DA EŞCİNSEL OLDUĞUNU AÇIKLADI

Tenis dünyasının gelmiş geçmiş en büyük kadın sporcularından Martina Navratilova’nın hayatı başlı başına bir film gibidir.

Komünist Çekoslovakya’dan ayrılarak Amerika’ya sığındı.
Daha sonra kadınlarla ilişkilerini açıkça konuşmaya başladı.
Bunu yaptığı yıllarda profesyonel sporda eşcinselliğin açıklanması çok büyük bir riskti.
Navratilova sponsor kaybetti ama geri adım atmadı.
Wimbledon’ı dokuz kez teklerde kazanarak tenis tarihinin unutulmaz isimlerinden biri oldu.
Yani raketini yalnızca rakiplerine karşı değil, önyargılara karşı da kullandı.

IAN McKELLEN: “GANDALF” EŞCİNSEL HAKLARININ DA SAVAŞÇISIYDI

“The Lord of the Rings” filmlerinin ‘Gandalf’ı olarak dünyanın tanıdığı İngiliz oyuncu Sir Ian McKellen, 1988 yılında eşcinsel olduğunu kamuoyuna açıkladı.
Bunu yapmasının nedeni yalnızca özel hayatını anlatmak değildi.
İngiltere’de eşcinselliğin okullarda anlatılmasını kısıtlayan ünlü Section 28 düzenlemesine karşı mücadele ediyordu.
McKellen daha sonra LGBT hakları mücadelesinin en tanınmış isimlerinden biri oldu.
Bugün “Sir” unvanını taşıyan McKellen’in hikâyesi de İngiltere’nin geçirdiği toplumsal değişimin önemli örneklerinden biridir.

HARVEY MILK: SEÇİMLE GELDİ, KURŞUNLARLA ÖLDÜRÜLDÜ

Harvey Milk bir sinema veya müzik yıldızı değildi.
Ama adı dünya eşcinsel hareketinin tarihine yazıldı.
1977 yılında San Francisco’da belediye yönetimine seçildi ve Amerika’da eşcinsel olduğunu açıkça söyleyerek önemli bir kamu görevine seçilen ilk siyasetçilerden biri oldu.
Göreve geldikten yalnızca 11 ay sonra, 1978’de San Francisco Belediye Başkanı George Moscone ile birlikte belediye binasında öldürüldü.
Hayatı daha sonra Sean Penn’in başrolünü oynadığı “Milk” filmiyle sinemaya taşındı.
Penn bu rolüyle Oscar kazandı.
Harvey Milk öldürüldü ama adı eşcinsel hakları hareketinin uluslararası sembollerinden biri olarak yaşamaya devam etti.

ROCK HUDSON: HOLLYWOOD’UN YAKIŞIKLI JÖNÜNÜN SIRRI ÖLÜMÜNE KADAR KONUŞULMADI

1950 ve 1960’lı yıllarda Rock Hudson, Hollywood’un en yakışıklı erkeklerinden biriydi.
Filmlerde kadınların âşık olduğu romantik jönü oynuyordu.
Gerçek hayatında ise eşcinseldi.
Ama o dönemin Hollywood’unda bunun açıklanması kariyerinin sonu anlamına gelebilirdi.
Özel hayatını gizledi.
1985 yılında AIDS hastası olduğunun açıklanması dünya çapında büyük yankı yarattı.
Hudson kısa süre sonra öldü.

Ölümü, AIDS’e yönelik toplumsal bakışın değişmesinde önemli dönüm noktalarından biri oldu. Çünkü hastalık artık toplumun görmezden gelebileceği uzak bir mesele değildi; Hollywood’un en ünlü yıldızlarından birini öldürmüştü.

LADY GAGA: “BEN BİSEKSÜELİM” DİYEREK BUNU ŞARKILARINA DA TAŞIDI

Lady Gaga eşcinsel değil, biseksüel olduğunu açıkça söyleyen dünya yıldızlarından biridir.
Kadınlara ve erkeklere ilgi duyduğunu yıllardır açık biçimde ifade ediyor.
“Born This Way” ise LGBT topluluğu açısından modern dönemin en tanınmış popüler kültür marşlarından biri haline geldi.
Gaga, şöhretinin zirvesindeyken LGBT haklarını savunmaktan kaçınmadı.

DÜNYA DEĞİŞİRKEN İNSANLAR DA SAKLANDIKLARI YERDEN ÇIKTI

Bu insanların hikâyeleri aslında birbirinden çok farklı.
Alan Turing savaş kahramanıydı ama kendi devleti tarafından cezalandırıldı.
Oscar Wilde kitaplarıyla alkışlandı, özel hayatı nedeniyle hapse atıldı.
Rock Hudson milyonlarca kadının hayran olduğu Hollywood yıldızıydı ama hayatını gizlemek zorunda kaldı.
Billie Jean King ve Martina Navratilova dünyanın en büyük tenisçileriydi ama cinsel yönelimleri kariyerlerini tehdit etti.
Ellen DeGeneres iki kelimelik açıklamasıyla Amerikan televizyonunda deprem yarattı.
Ricky Martin yıllarca kadın hayranlarının karşısında gerçek hayatını sakladı.
Elton John ise bir zamanlar açıklamaktan çekindiği kimliğiyle yıllar sonra kraliyet saraylarında ağırlanan bir “Sir” oldu.

Aradan geçen yıllarda yasalar değişti.
Toplumlar değişti.
Televizyon değişti.
Sinema değişti.
Siyaset değişti.

Ve Amsterdam’daki Canal Parade’de görüldüğü gibi, değişim sonunda başbakanlık makamına kadar ulaştı.
Bir zamanlar Alan Turing’i eşcinsel olduğu için cezalandıran Avrupa’dan, bugün eşcinsel olduğunu açıkça söyleyen bir başbakanın yüz binlerce kişinin önünde Pride teknesine bindiği Avrupa’ya gelindi.

Ama bu uzun yolculuk dünyanın her ülkesinde aynı hızda gerçekleşmedi.
İşte bizim hazırlayacağımız büyük dosyanın asıl hikâyesi de tam burada başlayacak.

                                                                    **************

VAN AMSTERDAM NAAR TURKIJE, VAN DE WERELD NAAR MIJN HERINNERINGEN: HET KLEURRIJKE EN OPMERKELIJKE VERHAAL VAN HOMOSEKSUALITEIT

HISTORISCHE DAG OP DE AMSTERDAMSE GRACHTEN: OOK DE EERSTE HOMOSEKSUELE PREMIER ROB JETTEN WAS AANWEZIG BIJ DE ‘CANAL PARADE’

Van de spectaculaire Canal Parade op de Amsterdamse grachten tot de eerste openlijk homoseksuele premier van Nederland, Rob Jetten; van wereldberoemde namen tot de Turkse ‘Zon van de Kunst’ Zeki Müren, ‘Diva’ Bülent Ersoy en Güner Kuban met haar buitengewone levensverhaal… Een omvangrijk dossier.

Nederland werd 25 jaar geleden het eerste land ter wereld dat het huwelijk tussen mensen van hetzelfde geslacht legaliseerde. Vandaag staat met Rob Jetten een openlijk homoseksuele premier aan het hoofd van het land. Dat Jetten als zittend premier voor het eerst deelnam aan de Amsterdam Canal Parade, leverde een van de meest sprekende beelden op van de maatschappelijke verandering die Nederland in de afgelopen halve eeuw heeft doorgemaakt.

Tijdens de parade van 80 boten, gevolgd door honderdduizenden mensen, waren op de Amsterdamse grachten niet alleen muziek, dans en regenboogvlaggen te zien. Van reusachtige figuren die Donald Trump en Vladimir Poetin zoenend uitbeeldden tot boodschappen over de rechten van LHBTI+’ers wereldwijd: ook politiek, protest, satire en vrijheid voeren mee door de grachten.

Maar dit dossier begint weliswaar op de Amsterdamse grachten, het eindigt daar allerminst. Het voert naar Turkije en vertelt, aan de hand van verhalen over Zeki Müren, Bülent Ersoy, Barbaros Şansal, Seyfi Dursunoğlu en bekende namen uit verschillende generaties, hoe de Turkse samenleving in de loop der jaren is omgegaan met seksuele identiteit en maatschappelijke diversiteit.

De meest bijzondere delen van dit dossier bevatten bovendien mijn persoonlijke getuigenissen uit meer dan een halve eeuw journalistiek: mijn herinneringen aan Zeki Müren, die ik in Amsterdam van dichtbij leerde kennen en die voor mij een gentleman van wereldklasse was; mijn ervaringen met Bülent Ersoy in 1983, die uiteindelijk zelfs tot een rechtszaak leidden; mijn kennismaking met Güner Kuban in 1971; Poort van Amsterdam, Homolulu en mijn herinneringen die vele jaren later tot in Bodrum zouden voortduren…

En wanneer het dossier vanuit Turkije verder de wereld in trekt, komen ook de levens voorbij van internationaal bekende namen als Freddie Mercury, Elton John, George Michael, Ricky Martin, Oscar Wilde en Alan Turing. Zo ontstaat een breed panorama dat niet alleen over homoseksualiteit gaat, maar ook over kunst, politiek, roem, verboden, vrijheden en de veranderende manier waarop samenlevingen door de jaren heen naar homoseksualiteit zijn gaan kijken.

Onderzoek van İlhan KARAÇAY:

De Nederlandse hoofdstad Amsterdam was afgelopen weekend het toneel van een van de kleurrijkste en meest besproken evenementen ter wereld. Honderdduizenden mensen stonden langs beide zijden van de grachten tijdens de Canal Parade, die dit jaar naast feest en vermaak ook historische en politieke boodschappen uitdroeg.

De eerste openlijk homoseksuele premier van Nederland, Rob Jetten, nam als zittend premier voor het eerst deel aan de Pride-vloot. De reusachtige figuren van Donald Trump en Vladimir Poetin die elkaar zoenden, behoorden ondertussen tot de meest opvallende beelden van de parade.

AMSTERDAM KLEURDE EEN DAG LANG ALS EEN REGENBOOG

De wereldberoemde Amsterdamse grachten zagen er op zaterdag 1 augustus totaal anders uit dan gewoonlijk.

Vanaf het Oosterdok trok de stoet via de Nieuwe Herengracht en de Amstel naar de Prinsengracht en vervolgens naar het Westerdok. Terwijl de boten een voor een voorbijvoeren, stonden de bruggen, kades, ramen en balkons van de grachtenpanden al uren van tevoren vol met toeschouwers.

Tussen regenboogvlaggen, kleurrijke kleding, muziek en dans veranderden de historische Amsterdamse grachten in één groot openluchttheater.

Het officiële programma begon om 12.00 uur en duurde tot 18.00 uur. Internationale persbureaus meldden dat honderdduizenden mensen zich langs de grachten hadden verzameld.

Maar er was één belangrijk element dat de Canal Parade van 2026 onderscheidde van die van voorgaande jaren.

Amsterdam vierde dit jaar niet alleen zijn eigen Pride.
De stad is van 25 juli tot en met 8 augustus voor het eerst gastheer van WorldPride. LHBTI+ organisaties, activisten en bezoekers uit verschillende delen van de wereld komen in Amsterdam bijeen.Het centrale thema van de evenementen laat zich in één woord samenvatten:

VOOR NEDERLAND KWAMEN DRIE HISTORISCHE MOMENTEN SAMEN

De vieringen van 2026 hebben voor Nederland nog een bijzondere betekenis.
Terwijl Amsterdam Pride zijn 30-jarig bestaan viert, is het ook 25 jaar geleden dat Nederland als eerste land ter wereld het huwelijk tussen mensen van hetzelfde geslacht legaliseerde.

Op 1 april 2001 werden vier homoseksuele stellen door de toenmalige Amsterdamse burgemeester Job Cohen in de echt verbonden. Daarmee schreef Nederland wereldgeschiedenis.
Inmiddels is een kwart eeuw verstreken.

En nu staat aan het hoofd van de regering van datzelfde land een premier die er geen geheim van maakt dat hij homoseksueel is.
Juist daarom was een van de meest besproken personen tijdens de Canal Parade van dit jaar niet een van de dansende artiesten of performers op de boten, maar de Nederlandse premier Rob Jetten.

ROB JETTEN SCHREEF OPNIEUW NEDERLANDSE GESCHIEDENIS

Rob Jetten had bij zijn aantreden als premier al voor een primeur in de Nederlandse politieke geschiedenis gezorgd.
De 38-jarige Jetten werd de eerste openlijk homoseksuele premier van Nederland.
Zaterdag kwam daar opnieuw een primeur bij:
Jetten werd de eerste Nederlandse premier die tijdens zijn ambtsperiode deelnam aan de Amsterdam Canal Parade.

Dit was veel meer dan zomaar een tochtje over de grachten.
Het leverde misschien wel een van de meest sprekende beelden op van de maatschappelijke verandering die Nederland in de afgelopen halve eeuw heeft doorgemaakt. Er waren tijden waarin homoseksualiteit zelfs in veel Europese landen verborgen moest blijven en openheid daarover het einde van een politieke carrière kon betekenen. Nu is er een tijdperk aangebroken waarin een politicus openlijk kan zeggen dat hij homoseksueel is, premier kan worden en in die hoedanigheid aan Pride kan deelnemen.

Jetten voer in een kleine boot over de Amsterdamse grachten en begroette de mensenmassa’s langs de kant.
Geen kostuum.
Geen stropdas.
Niets dat deed denken aan de formele uitstraling van het premierschap.
In een wit overhemd en met een reddingsvest aan stond Jetten op de boot en zwaaide naar de mensen die hem toejuichten.
Misschien was dit wel een beeld dat lange sociologische beschouwingen over de veranderingen in Nederland overbodig maakte.
De openlijk homoseksuele premier van een land nam, voor de ogen van honderdduizenden mensen langs de grachten en miljoenen televisiekijkers, deel aan de Pride-parade.

VOOR JETTEN WAS DIT MEER DAN ALLEEN EEN SYMBOLISCHE DEELNAME

Jettens deelname kwam op een moment waarop de discussies over de rechten van LHBTI+’ers in Europa steeds heviger worden.
Volgens Reuters wees Jetten er met name op dat de rechten van LHBTI+’ers in verschillende delen van de wereld onder druk staan. Daarmee gaf hij de boodschap af dat de viering in Amsterdam niet alleen een festival is, maar ook van groot belang voor de verdediging van vrijheid en gelijke rechten.

Bovendien vond de parade plaats kort na de onrust die was ontstaan door de dodelijke aanval op een Pride-evenement in Berlijn.
Bij de aanval in Berlijn kwam één persoon om het leven en raakten meer dan dertig mensen gewond. Naar aanleiding daarvan werden de veiligheidsmaatregelen in Amsterdam aangescherpt en was de politie zichtbaar aanwezig langs de route. Bij het Homomonument in Amsterdam werden ook de slachtoffers in Berlijn herdacht.

Toch kreeg angst geen vat op de Canal Parade.
Integendeel: de aanwezigheid van honderdduizenden mensen werd een boodschap op zichzelf:
“Ook onder dreiging blijven wij zichtbaar.”

ZE LIETEN TRUMP EN POETIN ELKAAR ZOENEN

De Canal Parade bestond niet alleen uit ernstige politieke boodschappen.
Ook de typisch Amsterdamse humor voer mee over de grachten.
Op een van de meest gefotografeerde boten van de parade stonden twee reusachtige figuren.
Aan de ene kant de Amerikaanse president Donald Trump.
Aan de andere kant de Russische president Vladimir Poetin.
Maar de twee leiders waren heel anders afgebeeld dan we hen doorgaans in de politieke wereld zien:Trump en Poetin zoenden elkaar.

Het beeld van de twee enorme opblaasfiguren die mond tegen mond waren geplaatst, werd ook door internationale persbureaus vastgelegd en ging als een van de politieke satires van de parade de wereld over.
De boodschap op de boot was uiterst eenvoudig: “Kiss whoever you love.”
Ofwel: “Kus wie je liefhebt.”

Dat juist Poetin voor deze voorstelling was gekozen, was uiteraard geen toeval. Het harde Russische beleid tegenover de LHBTI+ beweging is al jarenlang onderwerp van internationale discussie.
Ook de figuur van Trump werd gebruikt als symbool van de scherpe politieke polarisatie rond het LHBTI+ beleid in de Verenigde Staten.
Amsterdam gaf zijn antwoord echter niet zozeer met politiek, maar met satire:
Ze lieten de twee leiders elkaar zoenen.

80 BOTEN, HONDERDDUIZENDEN MENSEN

Niet iedere boot die aan de Canal Parade wil deelnemen, wordt automatisch toegelaten.
Na een beoordeling door de organisatie wordt bepaald welke boten mogen meevaren. Van LHBTI+ organisaties tot bedrijven en van overheidsinstellingen tot politieke organisaties: uiteenlopende deelnemers dragen tijdens de parade hun eigen boodschap uit.

Dit jaar werden voor de Canal Parade 80 boten geselecteerd.
Naast commerciële organisaties reserveerde de organisatie ook ruimte voor kleinere LHBTI+ stichtingen en belangenorganisaties. Voor sommige kleinere organisaties werd zelfs de mogelijkheid gecreëerd om tot 5.000 euro ondersteuning te krijgen om de kosten voor de aankleding van hun boot te kunnen betalen.

Zo waren de boten die door de Amsterdamse grachten voeren veel meer dan alleen feestboten. Ze veranderden in varende platforms waarop uiteenlopende maatschappelijke boodschappen werden uitgedragen.

OOIT WAS HET STRAFBAAR, VANDAAG VAART DE PREMIER MEE

Achter de kleurrijke beelden van de Canal Parade gaat in werkelijkheid een lange en pijnlijke geschiedenis schuil.
Homoseksuelen werden in Europa eeuwenlang buitengesloten, vervolgd en gedwongen hun identiteit voor de samenleving verborgen te houden.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog moesten homoseksuelen die door het naziregime naar concentratiekampen werden gestuurd een roze driehoek op hun kleding dragen.

Het Homomonument in Amsterdam werd later een van de symbolen ter nagedachtenis aan deze onderdrukking en vervolging van homoseksuelen.

Nederland koos in de jaren daarna een geheel andere weg.
Van maatschappelijke acceptatie van homoseksuele relaties naar juridische gelijkheid, en vervolgens naar de legalisering van het huwelijk tussen mensen van hetzelfde geslacht in 2001 als eerste land ter wereld: Nederland maakte een lange ontwikkeling door.

En 25 jaar later ziet het beeld er zo uit: De premier van Nederland is homoseksueel.
Hij verbergt dat niet.
En als premier van zijn land neemt hij deel aan de Amsterdam Canal Parade.

DE CANAL PARADE IS ALLANG NIET MEER ALLEEN EEN FEEST VAN HOMOSEKSUELEN

De Amsterdam Canal Parade is door de jaren heen sterk veranderd.
Wat ooit begon als een evenement om de zichtbaarheid van de homoseksuele gemeenschap te vergroten, is inmiddels uitgegroeid tot een van de grootste publieksevenementen van Nederland.
Langs de grachten staan allang niet meer uitsluitend homoseksuelen.

Gezinnen, kinderen, ouderen, toeristen, Nederlanders en bezoekers die vanuit alle delen van de wereld naar Amsterdam zijn gekomen, kijken urenlang naar de voorbijvarende boten.
Ook grote bedrijven, overheidsinstellingen, ministeries en maatschappelijke organisaties nemen aan de parade deel. Pride Amsterdam vermeldt in zijn officiële informatie naast LHBTI+ organisaties onder meer de ‘pink networks’ van banken en multinationale ondernemingen, overheidsinstellingen, politieke partijen, ministeries en mediaorganisaties.

Daarom wordt de Canal Parade inmiddels niet meer uitsluitend beschouwd als een evenement waarin seksuele geaardheid zichtbaar wordt gemaakt.
Voor Nederland geldt het evenement tegelijkertijd als een massale uiting van de gedachte:
“Je mag zijn wie je wilt zijn en je hoeft dat niet te verbergen.”

MAAR DE DISCUSSIE IS NIET VOORBIJ

Dat Nederland wereldwijd tot de landen behoort waar de rechten van homoseksuelen het verst zijn ontwikkeld, betekent niet dat iedereen in het land daar hetzelfde over denkt.
Er zijn mensen die vinden dat Pride steeds commerciëler wordt.
Er zijn mensen die zeggen dat bedrijven de regenboogkleuren vooral voor marketingdoeleinden gebruiken. De maatschappelijke discussies over genderidentiteit en transrechten worden ondertussen steeds feller.

Ook de houding tegenover homoseksualiteit binnen migrantengemeenschappen en verschillende religieuze groepen behoort in Nederland al jaren tot de onderwerpen waarover wordt gediscussieerd. Achter de kleurrijke beelden op de grachten liggen dus nog altijd belangrijke maatschappelijke vraagstukken waarop geen eenvoudig antwoord bestaat.

Maar het beeld dat op zaterdag 1 augustus 2026 vanuit Amsterdam de wereld overging, was glashelder: Honderdduizenden mensen langs beide zijden van de grachten…
80 boten op het water…
Regenboogvlaggen aan de historische Amsterdamse grachtenpanden…

Trump en Poetin die elkaar zoenen…
En de eerste openlijk homoseksuele premier van Nederland, Rob Jetten, die vanuit een kleine boot naar de menigte zwaait.

Nederland, dat een kwart eeuw geleden als eerste land ter wereld het huwelijk tussen mensen van hetzelfde geslacht mogelijk maakte, beleefde 25 jaar later de Canal Parade met een homoseksuele premier.
Misschien was juist dát het meest treffende beeld van de maatschappelijke verandering die Nederland in de afgelopen halve eeuw heeft doorgemaakt.

MENSEN IN TURKIJE DIE HUN HOMOSEKSUELE IDENTITEIT NIET VERBERGEN
(Onderaan staan de verhalen van wereldberoemde homoseksuelen)

Wanneer we, vooruitlopend op de verhalen over wereldberoemde homoseksuelen die u verderop zult lezen, terugkeren naar Turkije, zien we een heel ander beeld.

De Turkse kunst- en amusementswereld is eigenlijk al jarenlang een van de terreinen geweest waar de grenzen die de samenleving rond seksualiteit trok, van tijd tot tijd werden doorbroken. In de wereld van theater, film, muziek, literatuur en mode kwamen sommige bekende personen openlijk voor hun identiteit uit, terwijl anderen uitgroeiden tot bekende gezichten in de strijd voor de rechten van LHBTI+’ers.

Hun verhalen gaan dan ook niet uitsluitend over hun privéleven. Ze vertellen tegelijkertijd het verhaal van de manier waarop de Turkse samenleving in de loop der jaren is gaan kijken naar seksualiteit, diversiteit en verschillende manieren van leven.

BARBAROS ŞANSAL: HIJ VERBORG NOCH ZIJN IDENTITEIT, NOCH ZIJN MENING

Barbaros Şansal, een van de bekendste modeontwerpers van Turkije, behoort tot de personen die hun seksuele geaardheid niet verborgen hielden. Maar wat Şansal onderscheidde van veel andere voorbeelden in Turkije, was niet alleen dat hij openlijk voor zijn privéleven uitkwam. Ook bij de verdediging van de rechten van LHBTI+’ers trad hij nadrukkelijk naar voren.

Amnesty International omschreef Şansal in zijn publicaties expliciet als een “modeontwerper en LHBTI-activist”. Die openheid heeft Şansal in zijn leven ook een hoge prijs gekost.

Door zijn politieke uitspraken kwam hij herhaaldelijk in het middelpunt van hevige discussies terecht. Toen hij in 2017 vanuit Noord-Cyprus naar Turkije werd gestuurd, werd hij na aankomst op de luchthaven Atatürk in Istanbul door een groep aangevallen. Vervolgens werd hij gearresteerd.

In latere jaren verklaarde hij dat hij zich zorgen maakte over de veiligheid van zijn persoon en bezittingen in Turkije en zette hij zijn leven voort in Noord-Cyprus. Daarmee werd Şansal in Turkije niet alleen een kleurrijke en scherpzinnige persoonlijkheid uit de modewereld, maar ook een van de bekendste mensen die publiekelijk voor zijn LHBTI+ identiteit en de daarbij behorende rechten opkwam.

SEYFİ DURSUNOĞLU: HUYSUZ VİRJİN KWAM DE TURKSE HUISKAMERS BINNEN

Huysuz Virjin, het personage dat door Seyfi Dursunoğlu werd gecreëerd, was een van de meest unieke verschijningen uit de geschiedenis van de Turkse televisie. Met zijn pruiken, vrouwenkleding, make-up, scherpe tong en grappen die soms de grenzen opzochten, wist hij jarenlang miljoenen mensen voor de televisie te krijgen.

Het opmerkelijke aan Huysuz Virjin was niet alleen dat een man in vrouwenkleding op het podium verscheen. Veel opmerkelijker was dat de Turkse samenleving dit personage omarmde.

Huysuz Virjin kwam de huiskamers van de gezinnen binnen. Vrouwen lachten om hem, mannen lachten om hem en kinderen kenden hem. Televisiezenders programmeerden hem op prime time.

Dursunoğlu bleef jarenlang een van de populairste artiesten in Turkije die op het podium de traditionele ideeën over man en vrouw volledig op hun kop zette. En Huysuz Virjin groeide in een bepaalde periode zelfs uit tot een van de amusementsfiguren met de hoogste kijkcijfers op de Turkse televisie.

MABEL MATİZ: DE ARTIEST DIE DE GRENZEN VAN DE POPMUZIEK OPZOCHT

Een van de bekendste artiesten die de afgelopen jaren centraal kwamen te staan in de discussies over LHBTI+ zichtbaarheid en artistieke vrijheid in Turkije, is Mabel Matiz.

Vanaf het moment dat hij de muziekwereld betrad, week hij niet alleen met zijn stem, maar ook met zijn uiterlijk, videoclips en podiumpresentatie af van het traditionele beeld van de mannelijke popster. Vooral enkele van zijn videoclips en liedjes veroorzaakten grote discussies op sociale media.

Maar Mabel Matiz trok zich niet terug. Hij sprak zich openlijk uit tegen het tot doelwit maken van vrouwen, transpersonen en LHBTI+’ers. Zo werd hij, naast zijn succes in de muziekwereld, ook een van de meest zichtbare artiesten in de discussies die in Turkije worden gevoerd over gender en seksuele geaardheid.

KÜBRA UZUN: VAN ISTANBUL NAAR DE INTERNATIONALE QUEER-SCENE

Een van de opvallende vertegenwoordigers van een jongere generatie in Turkije is Kübra Uzun.
Uzun is actief als zangeres, songwriter, dj, performancekunstenaar en LHBTI+ activist en is uitgegroeid tot een van de vertegenwoordigers van de Turkse queer-kunstwereld die ook internationaal bekendheid genieten.

In 2020 schreef en zong zij voor Istanbul Pride het nummer “ALAN2020”. Het lied werd een van de anthems van de Istanbul Pride Week.

Het werk van Uzun bleef niet tot Turkije beperkt. Ze werkte samen met kunstkringen in Nederland en Duitsland en nam deel aan performances over queer leven, zichtbaarheid, toezicht, protest en maatschappelijke normen. Internationale kunstorganisaties presenteren haar openlijk als LHBTI+ activist.

Daarmee werd ze een van de mensen die lieten zien dat de Turkse LHBTI+ beweging niet alleen via demonstraties op straat, maar ook via muziek en hedendaagse kunst de rest van de wereld kan bereiken.

DJ İPEK: EEN VERHAAL DAT VAN TURKIJE NAAR BERLIJN VOERT

İpek İpekçioğlu, beter bekend onder haar artiestennaam DJ İpek, is internationaal een van de bekendste LHBTI+ artiesten van Turkse afkomst.

DJ İpek werkt tussen Berlijn en Istanbul en combineert muziek en activisme al jarenlang met elkaar. Vrouwenrechten, migratie, racisme, gender en discriminatie behoren tot de belangrijkste thema’s in haar kunst.

Ze groeide uit tot een belangrijke naam binnen het culturele leven van Berlijn. In 2018 ontving ze de Lesbische Zichtbaarheidsprijs van de Berlijnse Senaat. In 2024 werd ze bovendien onderscheiden met de Soul of Stonewall Award voor haar inzet voor queer migrantengemeenschappen.

Haar levensverhaal, dat van Turkije naar Duitsland voert, geeft ook een bijzondere dimensie aan de as Nederland-Duitsland-Turkije binnen ons dossier over homoseksualiteit.

LEMAN SEVDA DARICIOĞLU: HET LICHAAM ALS CENTRUM VAN DE KUNST

Een andere opvallende queer kunstenaar binnen de hedendaagse Turkse kunst is Leman Sevda Darıcıoğlu.

Darıcıoğlu werd in 1985 in İzmir geboren en houdt zich naast performancekunst bezig met video, fotografie, installaties en verschillende andere kunstdisciplines. De kunstenaar gebruikt bij de omschrijving van zichzelf de term “queer kunstenaar”.

Voor Darıcıoğlu is het lichaam niet uitsluitend een fysieke verschijningsvorm waarin een mens leeft, maar ook een terrein waarop de grenzen die door de samenleving worden opgelegd ter discussie kunnen worden gesteld.

Door de verhouding tussen het privéleven en het maatschappelijke leven centraal te stellen in het eigen werk, groeide Darıcıoğlu uit tot een van de namen die de queer kunst uit Turkije naar de internationale wereld van de hedendaagse kunst brachten.

IN TURKIJE WAS HET PODIUM SOMS MOEDIGER DAN DE SAMENLEVING

Wanneer we kijken naar de geschiedenis van homoseksualiteit en genderidentiteit in Turkije, zien we een interessante tegenstelling. Onderwerpen waarover de samenleving in het dagelijks leven liever niet sprak, waren op het podium al jarenlang voor ieders ogen zichtbaar.

Soms bij een zanger…
Soms bij een modeontwerper…
Soms in de lach van Huysuz Virjin…
Soms in een nachtclub…
Soms in een roman…
En soms tijdens een Pride-mars.

Turkije applaudisseerde soms voor deze mensen, discussieerde soms over hen en legde hun soms verboden op. Maar uit de culturele en kunstgeschiedenis van Turkije konden zij nooit volledig worden weggevaagd. En juist daarin schuilt een opmerkelijke paradox: soms was het podium moediger dan de samenleving.

Zeki Müren verscheen in de jaren zestig en zeventig in opvallende kostuums voor het publiek. Huysuz Virjin trad in vrouwenkleding op televisie op. Bülent Ersoy onderging een geslachtsbevestigende operatie en keerde later terug naar het podium. Barbaros Şansal verborg zijn identiteit niet. Mabel Matiz doorbrak de traditionele codes van de mannelijke popster. En een jongere generatie bracht queer kunst naar internationale podia.

Daarom kan de geschiedenis van homoseksualiteit en genderidentiteit in Turkije niet alleen worden verteld aan de hand van wetten, verboden en politieke discussies. Een belangrijk deel van die geschiedenis werd geschreven op podia, in nachtclubs, in films, in liedjes, in romans en later ook op televisieschermen en tijdens Pride-bijeenkomsten. En misschien is een van de interessantste namen in dat verhaal wel iemand die zijn hele leven nooit openlijk heeft gezegd: “Ik ben homoseksueel”, maar die desondanks door miljoenen mensen werd omarmd: Zeki Müren.

ZEKİ MÜREN: DE “ZON VAN DE KUNST” DIE TURKIJE OMARMDE

Er zijn maar weinig artiesten in de geschiedenis van Turkije die zo’n uitzonderlijke plaats innemen als Zeki Müren. Hij was zanger, componist, tekstschrijver, acteur, dichter en ontwerper. Maar geen van deze omschrijvingen is op zichzelf voldoende om Zeki Müren te verklaren.

Want Zeki Müren was veel meer dan een artiest. Hij werd een maatschappelijk fenomeen.

Müren werd in 1931 in Bursa geboren. Al op jonge leeftijd viel zijn muzikale talent op. In 1950, toen hij nog student was, werd hij eerste bij een solistenexamen van de Istanbul Radio waaraan 186 kandidaten deelnamen. Binnen korte tijd groeide hij uit tot een van de meest geliefde stemmen van Turkije.

Maar Zeki Müren onderscheidde zich niet alleen door zijn stem. Ook zijn opvatting over het podium was iets wat Turkije nooit eerder had gezien.

In de eerste jaren van zijn carrière verscheen Müren in klassieke kostuums voor zijn publiek. Na verloop van tijd koos hij echter voor steeds uitbundiger kostuums, make-up, verschillende kapsels en podiumkleding die de traditionele grenzen tussen mannen- en vrouwenkleding overschreed. In de jaren zestig en zeventig werd dit uiterlijk een onlosmakelijk onderdeel van zijn podiumidentiteit.

Vandaag zou een dergelijke verschijning op televisie misschien niet bijzonder verrassend meer zijn. Maar we moeten ons het Turkije van die jaren voorstellen.

In de koffiehuizen van Anatolische stadjes zaten mannen naar Zeki Müren te luisteren. Thuis wachtten gezinnen op hem bij de radio en later voor de televisie. Vrouwen hielden van hem. Mannen hielden van hem.

De staat verleende hem de titel “Staatsartiest”. Het volk had hem ondertussen allang een andere titel gegeven: “Sanat Güneşi” – de Zon van de Kunst.

En een andere bijnaam was misschien nog opmerkelijker: “Paşa” – Pasja.

Een artiest die op het podium met kleding en make-up die als vrouwelijk werden beschouwd de traditionele genderrollen tartte, werd door diezelfde samenleving aangesproken met het uiterst mannelijk klinkende “Paşa”.

Misschien was juist dát een van de meest fascinerende kanten van het fenomeen Zeki Müren.

OVER ZIJN SEKSUELE GEAARDHEID WERD JARENLANG GESPROKEN

Zeki Müren trouwde nooit. Zijn seksuele geaardheid behoorde zijn hele leven tot de onderwerpen waarover in Turkije het meest werd gespeculeerd.

Er bestaat echter geen betrouwbare registratie waarin hij zichzelf in het openbaar expliciet omschrijft met de woorden: “Ik ben homoseksueel.” Ook biografische bronnen wijzen erop dat Müren nooit een rechtstreekse verklaring over zijn seksuele geaardheid heeft afgelegd.

Wanneer hem ernaar werd gevraagd, gebruikte hij daarentegen ook geen taal waarmee hij het onderwerp volledig ontkende.

In een interview dat jaren later werd aangehaald, antwoordde hij op de vraag of er mannen in zijn leven waren geweest dat dit in platonische zin het geval was geweest. Hij vertelde dat hij schoonheid liefhad zonder onderscheid te maken tussen vrouw of man.

Toen hem werd gevraagd naar het verband tussen homoseksualiteit en de ziel van een kunstenaar, omschreef hij dit bovendien niet als een “fout”, maar als een vorm van “rijkdom van de ziel”.

Juist daarom is het verhaal van Zeki Müren te bijzonder om eenvoudigweg te worden samengevat onder het etiket “homoseksuele artiest”. Het veel grotere verhaal is dat de Turkse samenleving Zeki Müren grotendeels accepteerde zoals hij was.

Toen Müren in 1996 overleed, liet hij niet alleen honderden platen, composities en onvergetelijke liederen na. Hij liet ook een buitengewone maatschappelijke figuur achter die Turkije, misschien zonder het zelf volledig te beseffen, had omarmd.

MIJN HERINNERINGEN AAN WIJLEN ZEKİ MÜREN

EEN WERELDGOEDE MAN EN EEN ECHTE GENTLEMAN…

Ik leerde Zeki Müren in 1983 van dichtbij kennen. Hij was onderweg naar de Verenigde Staten om daar van zijn overtollige kilo’s af te komen. KLM zou hem naar Amerika vliegen, maar hij moest in Amsterdam overstappen en één nacht in een hotel verblijven.

Op een dag belde de Hoofdredacteur van Hürriyet mij op: “İlhan Bey, Zeki Müren komt morgen naar Amsterdam. Hij blijft hier één dag. Wil jij hem op Schiphol ontvangen?”

Tja, zoals we in Turkije zeggen: “Een bevel snijdt zelfs door ijzer.”

Dus ging ik naar de luchthaven, liep via het persbureau naar binnen en wachtte bij de uitgang waar Zeki Müren uit het vliegtuig zou komen.

Wij hadden elkaar nooit eerder ontmoet. Maar toen hij mij bij de deur zag, wist hij meteen wie ik was. Hij maakte me zelfs een compliment: “Ik herken je van je foto’s met je baard.”

Zeki Müren werd door KLM als VIP – Very Important Person – met bloemen ontvangen. Toen men hem naar zijn hotel wilde brengen, greep hij in: “Dank u wel, ik ga met deze vriend mee.”

Ik had in de jaren daarvoor al met heel wat beroemde artiesten opgetrokken. In die tijd organiseerde ik concerten voor onze landgenoten in Nederland, die heimwee hadden naar Turkije. Daardoor was er bijna geen artiest die ik niet kende.

Maar samen zijn met een beroemdheid als Zeki Müren was toch iets anders.

Nadat ik Zeki Müren naar zijn hotel had gebracht, zouden we uit eten gaan. Een artiest van zijn statuur, die zelfs door KLM als VIP werd ontvangen, moest ik natuurlijk meenemen naar een beroemd en luxueus restaurant.

Toen hij vroeg: “Waar gaan we heen?”, noemde ik een paar bekende restaurants. Hij wuifde het weg: “Laat maar. Is er geen Turks restaurant?”

Natuurlijk was dat er. Ik dacht meteen aan Restaurant Çağlayan, waar Sabit Gürses optrad. Sabit Gürses is een in Nederland zeer geliefde zanger met een stem die naar mijn mening nog altijd niet de erkenning heeft gekregen die hij verdient.

Ik zei tegen Zeki Müren:“Ik neem u mee naar een Turks restaurant. Daar zingt een jongen. Ik wil graag dat u naar hem luistert.”

Hij maakte geen bezwaar.

Tijdens het eten luisterde Zeki Müren aandachtig naar Sabit Gürses. Hij was diep onder de indruk en zei voortdurend:“Mijn jongen, mijn jongen…”

Toen Sabit Gürses later naar onze tafel kwam om hem zijn respect te betuigen, zei Zeki Müren tegen hem: “Wat doe jij hier? Kom naar Istanbul en word beroemd.”

Hij beloofde hem zelfs daarbij te helpen.

Het was inmiddels 23.30 uur. Zeki Müren keek me aan en zei met een lichte prik: “En waar gaan we nu naartoe, meneer Karaçay?”

Tja…

Kon je nu werkelijk naar Amsterdam, dat erotische paradijs, komen zonder ook de “interessante” plekken van de stad te zien?

“Ik neem u mee naar plaatsen die u geweldig zult vinden,” zei ik.

Tot drie uur ’s nachts liet ik Zeki Müren Amsterdam zien en zorgde ik ervoor dat hij zich amuseerde. Hij was buitengewoon gelukkig met wat hij zag en meemaakte.

Op een gegeven moment verzuchtte hij: “Waar is de wereld inmiddels aangekomen, en waar staan wij nog…”

De volgende dag haalde ik Zeki Müren bij zijn hotel op om hem naar de luchthaven te brengen voor zijn vlucht naar Amerika. Onderweg waren we aan het praten.

Ik zei: “Bülent Ersoy was hier vorige maand.”

Nog voordat ik verder kon praten, reageerde hij: “Alsjeblieft, ik wil die naam niet horen.”

Daarmee liet hij heel duidelijk merken hoe weinig sympathie hij voor deze artiest voelde.

Bülent Ersoy had ik zelf naar Nederland gehaald. Ik had met haar een contract gesloten voor drie concerten: in Amsterdam, Rotterdam en Brussel. Ondanks de waarschuwingen die ik vooraf had gekregen, had ik er later enorme spijt van dat ik met Bülent Ersoy in zee was gegaan.

Ze had mij werkelijk een nachtmerrie bezorgd.

Mijn berichten over de “schandalen” rond haar waren gepubliceerd in Hafta Sonu. Daarop spande zij zowel tegen mij als tegen Hafta Sonu een rechtszaak aan.

Zeki Müren, over wie ik u hierboven heb proberen te vertellen, heb ik daarna nooit meer persoonlijk ontmoet. Maar ik kreeg nog vaak zijn groeten.

Wanneer hij in Istanbul of Bodrum iemand uit Nederland sprak, liet wijlen Zeki Müren bijna altijd ook zijn groeten aan mij overbrengen.

De gentleman van wereldklasse die Zeki Müren was, verloren wij op 24 september 1996 in İzmir, tijdens de opnamen van een televisieprogramma.

Moge hij rusten in vrede.

BÜLENT ERSOY: ZE ONDERGING EEN OPERATIE, WERD VERBODEN, VOCHT EEN JURIDISCHE STRIJD EN KEERDE TERUG ALS DE “DIVA”

Het verhaal van Bülent Ersoy is totaal anders dan dat van Zeki Müren. Bülent Ersoy kreeg namelijk niet alleen te maken met de vooroordelen van de samenleving, maar ook met de wetten van de staat.

Ze werd in 1952 in Istanbul geboren als Bülent Erkoç. Ze kreeg een opleiding in de klassieke Turkse muziek en dankzij haar krachtige stem groeide ze in korte tijd uit tot een veelgevraagde artiest in de grote nachtclubs en casino’s.

Het grote keerpunt in haar leven kwam echter in 1981. Bülent Ersoy ging naar Londen en onderging daar op 14 april 1981 een geslachtsbevestigende operatie. Vanaf dat moment wilde ze haar leven als vrouw voortzetten. Maar het Turkse rechtssysteem van die tijd stond dat niet toe.

DE STAAT ZEI: “U BENT GEEN VROUW”

Na de militaire staatsgreep van 12 september 1980 maakte Turkije een bijzonder harde periode door. De vrouwelijke identiteit van Bülent Ersoy werd door de staat niet erkend.

Ze stapte naar de rechter en vroeg om juridisch als vrouw te worden erkend. Haar verzoek werd afgewezen. Volgens een uitspraak van de Raad van State in 1983 was Ersoy juridisch een man en moest ze, wanneer ze optrad, mannenkleding dragen.

Bülent Ersoy weigerde dat. Ze kreeg te maken met een podiumverbod en omdat ze in Turkije niet meer kon optreden, richtte ze zich op Europa en zette ze haar carrière enige tijd in het buitenland voort.

Zo ontstond een buitengewoon merkwaardige situatie. Turkije beschikte over een van de krachtigste stemmen van de klassieke Turkse muziek. Miljoenen mensen wilden naar haar luisteren, maar de staat zei in feite tegen die artiest: “Je mag niet als vrouw het podium op.”

ZIJN LEVEN VERANDERDE IN DE TIJD VAN TURGUT ÖZAL

Na een jarenlange juridische strijd om de erkenning van haar identiteit werd in 1988 de wetgeving in Turkije gewijzigd. Daarmee werd de weg vrijgemaakt voor de juridische erkenning van een geslachtsverandering en kon ook Bülent Ersoy officieel als vrouw worden geregistreerd.

Het podiumverbod werd opgeheven. Maar op dat moment bleef het verbod naar aanleiding van de door mij gepubliceerde berichten nog van kracht. Daarover zo dadelijk meer.

Pas veel later keerde Ersoy terug op het podium. En die terugkeer verliep bepaald niet geruisloos. De artieste die ooit niet op het podium mocht verschijnen, stond nu in het middelpunt van de grootste nachtclubs, televisieprogramma’s en concerten van Turkije. In de jaren daarna kreeg ze een bijnaam die net zo sterk met haar naam verbonden raakte als “Sanat Güneşi” en “Paşa” met Zeki Müren: “Diva.”

ZE WERD NEERGESCHOTEN EN VERLOOR EEN NIER

Daarmee waren de dramatische gebeurtenissen in het leven van Bülent Ersoy nog niet voorbij. In 1989 werd ze tijdens een optreden in Adana neergeschoten, nadat er een conflict was ontstaan omdat ze weigerde een lied te zingen dat door een bezoeker was aangevraagd. Ze werd geraakt en raakte zwaargewond. Na de operatie die daarop volgde, verloor ze een nier. Maar opnieuw keerde ze terug naar het podium.

In latere jaren trouwde ze twee keer. Haar privéleven, huwelijken, scheidingen, juwelen, kleding, uitspraken en opvallende optredens in televisieprogramma’s bleven voortdurend de aandacht van de boulevardpers trekken. Maar achter al die aandacht van de showbizzmedia schuilt een historisch gegeven dat niet uit het oog mag worden verloren: Bülent Ersoy werd een van de meest zichtbare personen in het debat over de juridische erkenning van de transgenderidentiteit in Turkije.

MAAR HAAR VERHAAL DRAAIDE NIET ALLEEN OM HAAR GENDERIDENTITEIT

Bülent Ersoy bleef ook in de jaren daarna voortdurend in het nieuws. Haar krachtige stem, extravagante podiumkleding, sieraden, uitgesproken manier van spreken en soms zeer scherpe reacties zorgden ervoor dat ze bijna nooit uit de schijnwerpers verdween. Een van de meest besproken momenten uit haar latere leven vond plaats tijdens een televisieprogramma in 2008.

In die periode voerde Turkije militaire operaties uit in Noord-Irak. In een live-uitzending sprak Bülent Ersoy over de dood van jonge soldaten en zei ze dat ze, als ze een zoon had, hem niet naar een oorlog zou sturen waarvan ze het doel niet kon begrijpen. Haar woorden veroorzaakten een enorme discussie in Turkije. Er werd zelfs een onderzoek tegen haar ingesteld wegens het “vervreemden van het volk van de militaire dienst”.
Uiteindelijk werd ze vrijgesproken. Daarmee kwam een artieste die ooit vanwege haar genderidentiteit tegenover de staat had gestaan, jaren later opnieuw tegenover justitie te staan, ditmaal vanwege haar uitspraken over oorlog en militaire dienst.

MIJN HERINNERINGEN AAN BÜLENT ERSOY

In de periode waarin ik schreef over wat ik met Bülent Ersoy had meegemaakt, publiceerde de bekende nachtclubeigenaar en schrijver Sacit Aslan mijn verhaal, waarbij hij uit mijn tekst citeerde maar mijn manier van vertellen behield, als volgt:

De waarheid over Bülent Ersoy…

Alle Turkse journalisten in Europa kennen İlhan Karaçay, die jarenlang correspondent van de krant Hürriyet in Nederland was. Want hij is de nestor van hen allemaal. Maar ook de artiesten van vroeger kennen Karaçay. Want hij was degene die in Nederland de grootste concerten organiseerde. Na de recente ontwikkelingen kon Karaçay zich niet langer inhouden en stuurde hij ons een lange brief. Hij schreef die om u Bülent Ersoy beter te laten kennen. Ik voeg er geen enkel woord aan toe en laat er ook geen enkel woord uit weg.

“Het was april 1983. Samen met mijn vrouw was ik naar Frankfurt gegaan en had ik een bezoek gebracht aan het kantoor van Hürriyet, de krant waarvoor ik toen werkte. Op dat moment belde Faruk Zapçı vanuit Londen. Ik nam de telefoon even over om hem gedag te zeggen.

Toen Faruk hoorde dat ik op reis was, zei hij: “Kom naar Londen. Bülent Ersoy is hier ook. Dan gaan we samen naar haar concert. Misschien kun jij ook een concert met haar organiseren.”

Ik hoefde niet lang na te denken. “We komen,” zei ik.

In die jaren organiseerde ik in Nederland concerten met artiesten die ik uit Turkije liet overkomen. Ik had zelfs het nummer “Sen Gidince Bak Neler Oldu” van de groep Beyaz Kelebekler op plaat uitgebracht en ervoor gezorgd dat de groep in het televisieprogramma TopPop kon optreden.

Onze correspondent in Zwitserland, Erdinç Ispartalı, was op dat moment toevallig ook op het kantoor in Frankfurt. Toen hij hoorde dat ik naar Londen zou gaan en misschien een concertovereenkomst met Bülent Ersoy zou sluiten, riep hij meteen: “Doe het niet!”

Erdinç waarschuwde mij. Bülent Ersoy had kort daarvoor concerten in Zwitserland gegeven en volgens hem grote problemen veroorzaakt. Hij vertelde zelfs dat ze het gezin bij wie ze verbleef het leven bijzonder moeilijk had gemaakt.

WIJ GINGEN NAAR HET LONDON PALLADIUM

Samen met mijn vrouw reed ik vanuit Frankfurt naar Hoek van Holland. Van daaruit namen we de veerboot naar Engeland.
We gingen naar het concert van Bülent Ersoy in het beroemde London Palladium. In haar programma stond ook Müzeyyen Senar.

Er werd altijd gezegd dat Bülent Ersoy sterk was beïnvloed door de school van Müzeyyen Senar en zelfs lessen van deze beroemde artieste had gekregen. Maar die avond maakte ik achter de schermen persoonlijk iets mee wat mij verbaasde.

Müzeyyen Senar trad vóór Bülent Ersoy op. Het publiek applaudisseerde zo enthousiast dat Senar haar programma wat langer liet duren.
Bülent Ersoy werd daar zeer kwaad om.
Ik hoorde haar achter de schermen persoonlijk zeggen: “Genoeg nou, haal die vrouw van het podium.”

Na dit staaltje van ondankbaarheid ging Bülent Ersoy zelf het podium op. Tijdens haar optreden ging ze op de grond zitten en zong ze lange, klaaglijke volksmelodieën. Sommige bezoekers begonnen daartegen te protesteren: “Genoeg, we zijn hier niet gekomen om te huilen.”
Ook daarop reageerde Ersoy buitengewoon grof.

Mijn vriend Faruk Zapçı had voor de volgende dag een afspraak geregeld zodat ik met Bülent Ersoy over concerten in Nederland kon praten.

Ik was gewaarschuwd. Ik had inmiddels zelf ook het een en ander gezien.
En ja, ik was bang voor wat mij te wachten kon staan.
Maar ik had het eenmaal in mijn hoofd gezet.
Ik voelde dat ik nu met haar tot een overeenkomst moest komen.

150 DUIZEND GULDEN VOOR DRIE CONCERTEN

Uiteindelijk sloot ik met Bülent Ersoy een overeenkomst voor drie concerten voor in totaal 150.000 gulden. De concerten zouden in mei plaatsvinden in Brussel, Amsterdam en Rotterdam.

Omdat ik de concerten aan het voorbereiden was, ging ik ook kijken naar een optreden dat Ersoy in Keulen gaf. Ook de groep Beyaz Kelebekler maakte deel uit van het programma.
Ik was met Bülent Ersoy in de kleedkamer. De kappers die speciaal voor haar waren geregeld, bevielen haar niet en ze stuurde de een na de ander weg.

Tijdens het concert kreeg ze ruzie met jonge bezoekers. Na afloop gingen we naar een restaurant, waar haar afwijkende en provocerende gedrag opnieuw veel irritatie veroorzaakte.
Bülent Ersoy had belangstelling voor een jonge man uit de groep Beyaz Kelebekler. Ze weigerde zelfs aan tafel te beginnen met eten als die jongen niet naast haar kwam zitten.

ALEXANDER MÜNNINGHOFF WILDE HAAR INTERVIEWEN

Hier wil ik een belangrijk voorval vertellen.
Alexander Münninghoff, een van de bekendste journalisten van Nederland, was in 1983 zeer verbaasd over het podiumverbod dat Bülent Ersoy in Turkije was opgelegd. Hij wilde haar daarover interviewen.

Voor het concert bracht ik zijn verzoek aan Bülent Ersoy over. Ze wees het af.
Münninghoff kwam desondanks naar het concert en zei tegen mij dat hij haar kleedkamer wilde binnengaan.
Ik waarschuwde hem: “Ga niet. Straks slaat ze je nog met haar schoen om de oren.”

Maar Münninghoff stond erop.
Uiteindelijk ging ik vóór hem de kleedkamer binnen en wachtte tot hij zou komen. Toen Münninghoff voorzichtig de deur opende en naar binnen keek, vroeg Ersoy: “Wie is dat?”

Ik antwoordde: “Een journalist die met je wil praten.”
Ze ontstak onmiddellijk in woede. “Wat wil je me in godsnaam vragen?” bulderde ze.
“Ga je vragen waarom ik daar iets heb laten weghalen en hier iets heb laten aanbrengen? Hoe zou jij het vinden als ik jou zou vragen waarom je vrouw dit of dat doet?”

Ik vertaalde haar woorden voor Münninghoff.
Hij luisterde, keek haar aan en zei alleen: “Heel interessant.”

En hij maakte zijn aantekeningen.
De volgende dag verscheen in NRC Handelsblad, een van de meest serieuze kranten van Nederland, een artikel over Bülent Ersoy met de kop: “Een monsterlijke man.”

Deze publicatie en andere ontwikkelingen werden ook gevolgd door het militaire bestuur in Turkije. Vervolgens werd de eerder opgeheven toestemming voor Bülent Ersoy om weer op te treden ingetrokken en werd haar opnieuw een podiumverbod opgelegd.

ZEKİ MÜREN EN BÜLENT ERSOY: HETZELFDE PODIUM, TWEE TOTAAL VERSCHILLENDE VERHALEN

Wanneer Zeki Müren en Bülent Ersoy in hetzelfde dossier naast elkaar worden geplaatst, komt tegelijkertijd een buitengewoon interessant hoofdstuk uit de recente geschiedenis van Turkije naar voren.
Beiden behoorden tot de allergrootste namen van de klassieke Turkse muziek. Beiden beschikten over een uitzonderlijk sterke podiumpersoonlijkheid. Over het uiterlijk en de podiumkleding van beiden werd jarenlang gesproken. En beiden traden voor miljoenen mensen op in perioden waarin Turkije maatschappelijk veel conservatiever was dan vandaag.
Toch ontwikkelden hun levens zich totaal verschillend.

Zeki Müren maakte van zijn seksuele geaardheid nooit een openlijke identiteitsverklaring. De samenleving koos er grotendeels voor hem niet ter verantwoording te roepen, maar hem te accepteren zoals hij was. Ze noemde hem “Sanat Güneşi”, de Zon van de Kunst. En ze noemde hem “Paşa”, de Pasja.

Bülent Ersoy veranderde daarentegen haar lichaam en haar juridische identiteit. Ze kwam tegenover de staat te staan, werd verboden, voerde juridische procedures en moest een tijdlang in het buitenland leven. Daarna veranderde de wet, kreeg ze juridisch haar vrouwelijke identiteit, keerde ze terug naar Turkije en naar het podium.

En uiteindelijk gaf de samenleving ook haar een titel: “Diva.”

Voor wie de geschiedenis van homoseksualiteit, transidentiteit en gender in Turkije niet alleen via wetten wil begrijpen, vormen de verhalen van deze twee mensen alleen al een studie op zichzelf.
Want aan de ene kant staat “Paşa” Zeki Müren.
En aan de andere kant “Diva” Bülent Ersoy.

GÜNER KUBAN: EEN BUITENGEWOON LEVEN DAT IN BALLINGSCHAP BEGON EN VAN ATHENE NAAR AMSTERDAM VOERDE

Waar moet je beginnen wanneer je het leven van Güner Kuban wilt vertellen? Bij haar geboorte in ballingschap in Athene? Bij het feit dat zij een nicht van Çerkes Ethem was? Bij haar architectuuropleiding in Duitsland? Bij Parijs, Amsterdam of Miami? Of bij de strijd die zij vele jaren later zou voeren voor haar oom Çerkes Ethem, een van de meest omstreden figuren uit de geschiedenis van de Republiek Turkije?

Misschien is het juist deze veelzijdigheid die het leven van Güner Kuban zo bijzonder maakt. Haar levensverhaal laat zich niet samenvatten in één land, één stad, één beroep of één strijd.

ALS NICHT VAN ÇERKES ETHEM IN BALLINGSCHAP GEBOREN

Güner Kuban werd in 1935 in Athene geboren. Haar vader was Reşit Bey, de oudere broer van Çerkes Ethem en een van de leden van de eerste Grote Nationale Assemblee van Turkije. Haar moeder was Seher Hanım.

Het levensverhaal van Güner Kuban begon dus al op het moment dat zij haar ogen opende midden in een van de meest omstreden hoofdstukken van de Turkse geschiedenis.

Reşit Bey en zijn familie behoorden tot degenen die Turkije in de eerste jaren van de Republiek moesten verlaten. De familie vertrok naar Griekenland en Güner Kuban werd in Athene geboren als kind van dit gezin in ballingschap.

Later keerde Kuban terug naar Turkije. Ook haar schooltijd speelde zich in verschillende steden af. Ze ging naar de lagere school in Bandırma, volgde de middelbare school in Ankara aan de Mimar Kemal-school en bezocht vervolgens het Duitse Lyceum in Istanbul.

Daarna vertrok ze naar Duitsland, waar ze in Stuttgart architectuur studeerde. Een tijdlang had ze ervan gedroomd kunstschilder te worden, maar uiteindelijk koos ze voor de architectuur. Dat beroep zou later de deuren naar verschillende delen van de wereld voor haar openen.

PARIJS, NEDERLAND, MIAMI…

Stilzitten en zich voorgoed op één plaats vestigen paste nauwelijks bij Güner Kuban. Na haar opleiding in Duitsland oefende ze haar beroep in verschillende landen uit. Ze werkte in Parijs, ging naar Nederland en verbleef in Miami. Ze werkte als architect, stapte later ook het ondernemerschap in en ontwikkelde nieuwe projecten.

In interviews zou ze later vertellen hoe ze gedurende haar leven voortdurend van land veranderde, in verschillende culturen leefde en zes talen leerde.

Amsterdam kreeg een heel bijzondere plaats in haar leven. Ze woonde ongeveer een kwart eeuw in de stad. Eerst richtte ze er een groot toeristisch centrum op, waar Nederlandse ambachten werden vervaardigd, tentoongesteld en verkocht. Voor die tijd was het een opmerkelijk initiatief.

Later groeide ze ook uit tot een bekende ondernemer in het Amsterdamse uitgaansleven. De door haar opgerichte en jarenlang geëxploiteerde Homolulu werd veel meer dan een Amsterdamse nachtclub en verwierf zelfs internationale bekendheid. Güner Kuban vertelde later in een interview dat zij Homolulu 22 jaar had gerund.

Maar wie Güner Kuban uitsluitend als architect of ondernemer beschrijft, doet haar levensverhaal tekort. Want later in haar leven was er nog een andere kwestie die haar terug zou voeren naar haar jeugd, haar familie en de Turkse geschiedenis.

ZE GING OP ZOEK NAAR HET VERLEDEN VAN HAAR FAMILIE

Die kwestie heette Çerkes Ethem.
Voor Güner Kuban was Çerkes Ethem niet zomaar een historische figuur over wie in geschiedenisboeken werd gediscussieerd. Hij was haar oom.

Generaties lang werd de naam Çerkes Ethem in Turkije in één adem genoemd met de discussie over “landverraad”. Güner Kuban verzette zich daartegen. Volgens haar werd de rol die haar oom in de eerste jaren van de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog had gespeeld onvoldoende erkend, werden de historische gebeurtenissen eenzijdig weergegeven en was Çerkes Ethem groot onrecht aangedaan.

Voor haar was dit daarom niet langer een gewone historische discussie. Het werd een familiekwestie, een geschiedkundige kwestie en uiteindelijk een persoonlijke strijd.

“ÇERKES ETHEM WAS GEEN LANDVERRADER”

Güner Kuban zette zich jarenlang in voor eerherstel van haar oom. Ze dook in archieven, verzamelde documenten, onderzocht de verhalen die binnen haar familie van generatie op generatie waren doorgegeven en stelde de officiële geschiedschrijving over Çerkes Ethem ter discussie.

Uiteindelijk verwerkte ze al dat onderzoek in een omvangrijk boek: “Bir Vatan Aşkına – Çerkes Ethem ve Ailesinin Gerçek Öyküsü”
(Uit liefde voor het vaderland – Het ware verhaal van Çerkes Ethem en zijn familie).

Het bijna vijfhonderd pagina’s tellende boek vertelt niet alleen het verhaal van Çerkes Ethem, maar ook dat van een familie over een periode van ongeveer 110 jaar, vanaf de laatste jaren van het Ottomaanse Rijk tot de Republiek, van oorlogen tot ballingschap.

De centrale vraag in het boek was duidelijk: was Çerkes Ethem werkelijk een landverrader, of was hij een van de belangrijke figuren uit de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog?

Güner Kuban had haar antwoord daarop gegeven.
Volgens haar was haar oom geen landverrader.

EEN DOCUMENT UIT HET TURKSE PARLEMENT ONTROERDE HAAR DIEP

Een van de interessantste ontwikkelingen in de jarenlange strijd van Güner Kuban vond plaats in Ankara.

Om duidelijkheid te krijgen over de vraag of Çerkes Ethem ooit officieel tot “landverrader” was verklaard, werd een beroep gedaan op de Grote Nationale Assemblee van Turkije. De Commissie voor Verzoekschriften van het parlement verzamelde informatie bij verschillende overheidsinstanties. Daaruit kwam het antwoord naar voren dat er geen officieel besluit bestond waarin Çerkes Ethem als landverrader was aangemerkt.

Voor Güner Kuban was dat van grote betekenis. Bovendien kwam het nieuws in de periode waarin zij haar boek Bir Vatan Aşkına voltooide. Ook bij de presentatie van het boek werd verteld hoe diep het document uit het Turkse parlement haar had geraakt.

De rol van Çerkes Ethem in de Onafhankelijkheidsoorlog, zijn conflict met de regering in Ankara en zijn overgang naar de Griekse zijde blijven uiteraard tot op de dag van vandaag onderwerpen waarover historici discussiëren.

Maar voor Güner Kuban zelf bestond er geen twijfel. Zij besteedde een belangrijk deel van haar leven aan het onderzoeken van de geschiedenis van haar familie en aan haar strijd tegen het stempel van “verrader” dat volgens haar ten onrechte op de naam van haar oom was gedrukt.

ZE MAAKTE VAN DE GESCHIEDENIS VAN HAAR FAMILIE EEN BOEK

Bir Vatan Aşkına was daarom geen gewone biografie van Çerkes Ethem. Ook de geschiedenis van haar eigen familie maakte er deel van uit.

Haar vader Reşit Bey was er. Haar moeder Seher Hanım was er. De Pembe Köşk in Istanbul kwam erin voor, evenals de jaren van ballingschap in Griekenland. Er was oorlog, er was scheiding, er was terugkeer naar Turkije. En achter dit alles lag een periode uit de geschiedenis van de Republiek waarover nog altijd wordt gediscussieerd.

Kuban verklaarde dat ze het boek had geschreven om vastgeroeste denkbeelden uit de officiële geschiedschrijving ter discussie te stellen en licht te werpen op delen van de recente geschiedenis die volgens haar in het duister waren gebleven.

“IK STA AAN DE KANT VAN GOEDE EN EERLIJKE MENSEN”

Een van de uitspraken die misschien wel het beste samenvat hoe Güner Kuban naar het leven keek, deed ze vele jaren later tijdens een interview.

Aan een vrouw die in ballingschap was geboren, verschillende landen had gekend en tussen uiteenlopende culturen had geleefd, werd vanzelfsprekend gevraagd of zij zich ergens werkelijk thuis voelde.

Haar antwoord vatte haar levensfilosofie samen. Volgens Kuban bestaan er in ieder volk goede en slechte mensen. Zelf zag ze zich als iemand die “aan de kant van goede en eerlijke mensen” stond.

En inderdaad: haar leven laat zich moeilijk binnen de grenzen van één plaats samenvatten.

Ze werd geboren in Athene, ging naar school in Bandırma, Ankara en Istanbul, studeerde architectuur in Duitsland, werkte in Parijs, woonde in Nederland, ging naar Miami, bouwde grote ondernemingen op in Amsterdam, schreef boeken en keerde uiteindelijk terug naar de geschiedenis van haar eigen familie.

HET VERHAAL DAT IN ATHENE BEGON, VOERDE UITEINDELIJK NAAR BODRUM

Wanneer we vandaag terugkijken op het leven van Güner Kuban, is het bijna verbazingwekkend hoeveel verschillende tijdperken en werelden in één mensenleven konden passen.

Nog vóór haar geboorte was er een historische afrekening die het lot van haar familie had bepaald. Daarna volgden een jeugd die in Athene begon, de terugkeer naar Turkije, het Duitse Lyceum, een architectuuropleiding in Duitsland, Parijs, Amsterdam, Miami, architectuur, ondernemerschap en schrijverschap.

En vele jaren later was daar diezelfde vrouw, opnieuw gebogen over de dossiers van Çerkes Ethem en op zoek naar het verleden van haar familie.

Güner Kuban woont tegenwoordig in Bodrum. Achter haar ligt echter niet alleen een lang leven, maar ook een buitengewoon kleurrijk verhaal dat zich uitstrekt van Turkije tot Europa.

Want bij sommige mensen is het voldoende om bij het vertellen van hun levensverhaal hun geboorte- en sterfdatum op een rij te zetten.

Bij anderen lijkt één leven meerdere levens te omvatten.

Dat van Güner Kuban behoort tot die laatste categorie.

ONZE EERSTE ONTMOETING MET GÜNER KUBAN EN MIJN ONVERGETELIJKE HERINNERINGEN

Het was 1971. Mijn journalistieke leven in Nederland bevond zich nog in de beginjaren, terwijl Amsterdam een van de meest glorieuze perioden uit zijn voetbalgeschiedenis beleefde.

Ajax, met Johan Cruijff als grote ster, had in het beroemde Wembley-stadion in Londen Panathinaikos verslagen in de finale van de Europa Cup I en was kampioen van Europa geworden. Amsterdam stond op zijn kop en de stad maakte zich op voor de grote huldiging van Ajax, dat de top van Europa had bereikt.

Juist in die dagen was ook Necmi Tanyolaç, een van de onvergetelijke namen uit de Turkse sportjournalistiek en sportchef van de krant Tercüman, naar Nederland gekomen om de kampioensviering van Ajax in Amsterdam te volgen.

Toen ik bij Tercüman werkte, beleefde ik door de jaren heen veel mooie momenten met Necmi ağabey. Maar een van mijn dierbaarste herinneringen aan die dagen in Amsterdam had helemaal niets met voetbal te maken.

Het was een merkwaardige gebeurtenis die ertoe leidde dat ik Güner Kuban leerde kennen.

MET NECMİ TANYOLAÇ NAAR DE OPENING VAN HET RESTAURANT VAN GÜNER KUBAN

Een dag na de kampioensviering van Ajax vond er in Amsterdam een andere opening plaats. Güner Kuban opende een groot restaurant van drie verdiepingen.

De naam was:“Poort van Amsterdam.”

Samen met Necmi Tanyolaç ağabey ging ik naar de opening. Daar ontmoette ik Güner Kuban voor het eerst. Al bij hun eerste ontmoeting zag ik dat Necmi ağabey haar aandachtig bekeek. Na een tijdje draaide hij zich naar mij toe en zei: “Ik ken deze vrouw ergens van, maar waarvan?”

Hij kon er niet op komen.
De opening ging ondertussen gewoon door. Er werd gepraat en gegeten, mensen kwamen en gingen. Maar ergens in zijn hoofd bleef Necmi ağabey kennelijk zoeken naar het antwoord op die ene vraag.
Ongeveer drie uur later draaide hij zich plotseling naar mij toe: “Ja, ik weet het weer. Dit is toch die beroemde lesbische Güner uit Istanbul!”

Het geheugen van Necmi ağabey had hem uiteindelijk niet in de steek gelaten.
De kennismaking die die dag begon, zorgde ervoor dat ik Güner Kuban in de jaren daarna nog vele malen zou ontmoeten en samen met haar bijzondere momenten zou beleven die ik mij tot op de dag van vandaag herinner.

TOEN KWAM HOMOLULU

Güner Kuban was niet iemand die gemakkelijk stil kon blijven zitten. Ze hield ervan nieuwe dingen te proberen en buiten de gebaande paden te treden.

Na Poort van Amsterdam begon ze aan een totaal ander avontuur, een onderneming die haar stempel zou drukken op het Amsterdamse nachtleven. Geïnspireerd door de naam Honolulu opende ze een nachtclub die ze “Homolulu” noemde.

Homolulu groeide in korte tijd uit boven het niveau van een gewone nachtclub en werd een van de meest besproken uitgaansgelegenheden van Amsterdam. Bovendien bestond het publiek niet uitsluitend uit homoseksuelen.

Ook veel bekende mensen uit de Nederlandse society, de kunst- en amusementswereld en de media bezochten Homolulu. Sommigen kwamen niet alleen om zich te vermaken, maar ook omdat ze die bijzondere club waar heel Amsterdam over sprak en haar al even bijzondere eigenaresse met eigen ogen wilden zien.

Güner Kuban was daarmee niet langer alleen een Turkse vrouw die in Amsterdam bekendheid genoot. Ze was uitgegroeid tot een van de markante persoonlijkheden van het kleurrijke Amsterdamse nachtleven.

OOK WIJ WERDEN VASTE GASTEN VAN HOMOLULU

Voor mij was Homolulu niet uitsluitend een plaats waarover ik als journalist schreef. Mijn vrouw en ik gingen er zelf ook regelmatig naartoe.

En er was nóg een reden voor onze bezoeken: Arnavut ciğeri… gebakken Albanese lever.
Die aten we daar bijzonder graag.

Wanneer ik vandaag terugdenk aan die avonden, herinner ik mij niet alleen de club zelf, maar ook de mensen, de gesprekken, de muziek en de heel eigen manier waarop Güner Kuban haar gasten ontving.

Het Amsterdamse nachtleven van die jaren was totaal anders dan dat van vandaag. De stad werd vrijer, nieuwe levenswijzen werden zichtbaar en oude taboes werden één voor één ter discussie gesteld.

Güner Kuban bevond zich midden in die verandering.

ZE HAALDE WERELDBEROEMDE ARTIESTEN NAAR HOMOLULU

Een van de belangrijkste eigenschappen van Güner Kuban was dat ze nooit klein dacht over de dingen die ze ondernam. Ze liet Homolulu niet zomaar een nachtclub blijven die alleen in Amsterdam bekend was. Ze haalde ook internationaal bekende artiesten naar haar club en organiseerde er bijzondere programma’s.

Een van hen was Donna.

Een van de foto’s in mijn dossier dateert uit die tijd. Op die foto zien we Güner Kuban in Homolulu, vlak voor de affiche van Donna.

Wanneer ik vandaag naar die foto kijk, zie ik niet alleen Güner Kuban. Ik zie tegelijkertijd een Amsterdamse periode die inmiddels tot het verleden behoort. Want het verhaal van Homolulu was in zekere zin ook het verhaal van het veranderende Amsterdam.

EEN ONUITPUTTELIJKE BRON VAN NIEUWS VOOR DE NEDERLANDSE MEDIA

Bijna alles wat Güner Kuban deed, trok de aandacht. Het was dan ook onvermijdelijk dat de Nederlandse media belangstelling voor haar kregen.

Kranten schreven over haar, tijdschriften volgden haar, televisieprogramma’s besteedden aandacht aan haar en journalisten stonden in de rij voor interviews. Van het Amsterdamse nachtleven tot haar privéleven, van haar komst uit Turkije tot haar ondernemerschap: wat werd er eigenlijk níét over Güner Kuban geschreven?

Güner Kuban was nu eenmaal niet iemand die standaardantwoorden gaf of probeerde zichzelf onzichtbaar te maken. Ze had uitgesproken ideeën, nam geen blad voor de mond en bepaalde haar manier van leven niet aan de hand van wat anderen daarvan zouden kunnen vinden.

Juist dat maakte haar, zeker gezien de maatschappelijke verhoudingen van die jaren, tot een bijzonder interessante persoonlijkheid voor journalisten. Dat een Turkse vrouw in een stad als Amsterdam zo bekend kon worden en uitgroeide tot een van de meest besproken figuren van het nachtleven, was op zichzelf al opmerkelijk.

ONZE VRIENDSCHAP UIT AMSTERDAM GING IN BODRUM VERDER

De jaren gingen voorbij. Het leven bracht ons naar verschillende plaatsen, maar mijn contact met Güner Kuban bleef niet beperkt tot Amsterdam.

Ditmaal kruisten onze wegen elkaar in Bodrum.
Güner Kuban ontving ons als gasten in haar villa in Bodrum. Na de bruisende Amsterdamse nachten zagen we haar daar terug in de totaal andere sfeer van de Egeïsche kust. En tijdens een van die bezoeken beleefden we opnieuw een dag die we niet zouden vergeten.

Met het beroemde jacht van Güner Kuban voeren we de blauwe zee op.
De foto in mijn dossier dateert van die tocht. Wanneer ik vandaag kijk naar dat beeld, gemaakt op het dek onder de Egeïsche zon, denk ik ook aan de vriendschappen die ik tijdens mijn journalistieke leven, terwijl ik voortdurend achter nieuws aanliep, heb opgebouwd en aan de bijzondere plaatsen waar die vriendschappen mij hebben gebracht.

Ooit hadden Güner Kuban en ik elkaar ontmoet tijdens de opening van het drie verdiepingen tellende Poort van Amsterdam. Vele jaren later bevonden we ons samen op een boot voor de kust van Bodrum.

Wat kan het leven mensen soms op een wonderlijke manier opnieuw bij elkaar brengen.

VAN AMSTERDAM NAAR MIAMI, VAN MIAMI NAAR BODRUM…

Op een dag verliet Güner Kuban Amsterdam. Ze liet de stad achter waar ze jarenlang had gewoond, gewerkt en naam had gemaakt en vertrok naar Amerika.

Ze woonde vele jaren in Miami. Later keerde ze terug naar Turkije en vestigde ze zich in Bodrum, waar ze tegenwoordig in haar villa woont.

Maar wanneer ik de naam Güner Kuban hoor, denk ik niet alleen aan wat er vandaag over haar wordt geschreven. Mijn eigen herinneringen gaan veel verder terug: naar 1971, naar de dagen waarin Ajax Europees kampioen werd, naar de komst van Necmi Tanyolaç ağabey naar Amsterdam, naar de opening van Poort van Amsterdam en naar het moment waarop Necmi ağabey, na urenlang nadenken, plotseling zei: “Ja, ik weet het weer…”

Daarna kwamen de avonden in Homolulu, de Arnavut ciğeri die mijn vrouw en ik daar zo graag aten, de kleurrijke club waar wereldberoemde artiesten kwamen, Güner Kuban die door de Nederlandse pers op de voet werd gevolgd en, vele jaren later, die prachtige boottocht in Bodrum.

In mijn journalistieke leven, dat inmiddels meer dan een halve eeuw omspant, heb ik heel veel mensen leren kennen: staatslieden, artiesten, sporters, zakenmensen en journalisten. Met sommigen kruiste mijn pad zich slechts voor de duur van één nieuwsverhaal. Anderen zijn zelfs na vele jaren nog altijd springlevend in mijn herinnering.
Güner Kuban is een van hen.

OPMERKELIJKE HOMOSEKSUELEN UIT DE WERELD: DE ONBEKENDE VERHALEN VAN KONINGEN, KUNSTENAARS, WETENSCHAPPERS EN KAMPIOENEN

Wanneer het woord homoseksualiteit valt, denken veel mensen in eerste instantie aan de showbusiness. Maar wie naar de wereldgeschiedenis kijkt, komt bepaald niet alleen zangers, acteurs en modeontwerpers tegen.

Ook een wiskundige die een belangrijke bijdrage leverde aan het veranderen van het verloop van de Tweede Wereldoorlog, Wimbledon-kampioenen, Oscarwinnende acteurs, zangers die miljoenen albums verkochten, staatslieden, schrijvers en zelfs pioniers van politieke bewegingen die samenlevingen veranderden, maken deel uit van dit verhaal.

Sommigen verborgen hun seksuele geaardheid hun hele leven. Anderen brachten hun carrière in gevaar op de dag dat ze ervoor uitkwamen. Sommigen belandden in de gevangenis, anderen werden door hun eigen land verstoten. En weer anderen liepen vele jaren later, inmiddels uitgegroeid tot wereldsterren, samen met hun mannelijke echtgenoot over de rode loper.

Hier volgen enkele van de beroemdste namen die laten zien dat de geschiedenis van homoseksualiteit tegelijkertijd ook een geschiedenis van maatschappelijke verandering is.

ALAN TURING: EEN OORLOGSHELD DIE DOOR ZIJN EIGEN LAND WERD BESTRAFT OMDAT HIJ HOMOSEKSUEEL WAS

Misschien wel de meest dramatische naam in deze reeks is Alan Turing.

De Britse wiskundige speelde tijdens de Tweede Wereldoorlog een cruciale rol bij het ontcijferen van het Enigma-systeem dat nazi-Duitsland gebruikte voor zijn gecodeerde communicatie. Hij wordt beschouwd als een van de grondleggers van de moderne computerwetenschap.

Maar zelfs wat hij tijdens de oorlog voor zijn land had gedaan, kon hem niet beschermen.

Toen in 1952 bekend werd dat hij een relatie met een man had gehad, werd hij volgens de toenmalige Britse wetgeving als misdadiger behandeld. Hij werd gedwongen te kiezen tussen een gevangenisstraf en een hormoonbehandeling.

Turing koos voor de hormoonbehandeling.
In 1954 stierf hij, nog maar 41 jaar oud.

Vele jaren gingen voorbij voordat de Britse staat uiteindelijk het eerherstel verleende aan de man die ooit als misdadiger was behandeld. Hij kreeg postuum koninklijk pardon en tegenwoordig wordt Alan Turing beschouwd als een van de grootste wetenschappers die Groot-Brittannië heeft voortgebracht.

Nog opmerkelijker is dit: Het portret van de man die ooit werd veroordeeld omdat hij homoseksueel was, staat tegenwoordig op het Britse bankbiljet van 50 pond.

OSCAR WILDE: VAN BEJUBELD SCHRIJVER TOT GEVANGENE

Oscar Wilde was aan het einde van de negentiende eeuw een van de beroemdste schrijvers van Groot-Brittannië. Zijn toneelstukken werden in Londen voor volle zalen opgevoerd en zijn scherpe humor maakte hem tot een van de meest besproken figuren van zijn tijd.

Maar zijn relatie met Lord Alfred Douglas veranderde zijn leven volledig.

In het Engeland van die tijd waren homoseksuele relaties tussen mannen strafbaar. Wilde werd in 1895 vervolgd wegens “grove onzedelijkheid” en veroordeeld tot twee jaar dwangarbeid.

De man die kort daarvoor nog door de Londense society werd toegejuicht, kwam als een gebroken mens uit de gevangenis. Hij verliet Engeland en bracht de laatste jaren van zijn leven grotendeels in Frankrijk door.

Oscar Wilde stierf in 1900 in Parijs, slechts 46 jaar oud.

Vandaag behoort hij tot de grote namen van de wereldliteratuur. Zijn proces en veroordeling gelden inmiddels als een van de bekendste voorbeelden van de vervolging van homoseksuelen in de Europese geschiedenis.

Zo veranderde ook het oordeel van de geschiedenis: de schrijver die in zijn eigen tijd door de wet werd vernederd en gestraft, wordt meer dan een eeuw later over de hele wereld gelezen en bewonderd.

ELTON JOHN: VAN ZICH VERBERGEN TOT EEN KONINKLIJKE ONDERSCHEIDING

Er zijn maar weinig mensen die de naam Elton John niet kennen. Al tientallen jaren behoort hij tot de grootste sterren van de internationale muziekwereld. Maar in de eerste jaren van zijn roem was het voor hem lang niet zo eenvoudig als vandaag om openlijk over zijn privéleven te spreken.

In 1976 verklaarde Elton John dat hij biseksueel was. In latere jaren sprak hij openlijk uit dat hij homoseksueel was. Zijn jarenlange relatie met David Furnish kreeg in 2005 de vorm van een geregistreerd partnerschap. Nadat het huwelijk tussen mensen van hetzelfde geslacht in Engeland wettelijk mogelijk was geworden, trouwden zij in 2014.

Het leven van Elton John is bijna een levende illustratie van de enorme verandering die de westerse wereld in enkele tientallen jaren heeft doorgemaakt. In een Engeland waar ooit werd gedacht dat het openlijk uitkomen voor homoseksualiteit het einde van de carrière van een artiest kon betekenen, werd Elton John later tot “Sir” geridderd en trad hij op tijdens enkele van de belangrijkste ceremonies van het Britse koningshuis.

FREDDIE MERCURY: OP HET PODIUM EEN VAN DE MOEDIGSTE MANNEN TER WERELD, IN ZIJN PRIVÉLEVEN OMRINGD DOOR GEHEIMEN

Freddie Mercury, de legendarische zanger van Queen, wordt beschouwd als een van de grootste podiumsterren uit de geschiedenis van de rockmuziek. In het leven van Mercury waren zowel vrouwen als mannen.

Jarenlang had hij een zeer hechte relatie met Mary Austin. Ook nadat hun liefdesrelatie voorbij was, bleef zij voor hem een van de belangrijkste mensen in zijn leven. In latere jaren had Mercury relaties met mannen en tijdens de laatste periode van zijn leven was hij samen met Jim Hutton.

Mercury hield lange tijd voor het publiek verborgen dat hij aids had. Op 23 november 1991 werd een verklaring gepubliceerd waarin hij bekendmaakte dat hij aan aids leed.
Een dag later overleed hij.
Hij was slechts 45 jaar oud.

Zijn dood werd een van de belangrijke keerpunten waardoor aids niet langer uitsluitend een onderwerp voor de medische wereld bleef, maar een ziekte werd waarover ook de samenleving openlijk moest gaan spreken.

GEORGE MICHAEL: EEN POLITIEACTIE MAAKTE ZIJN GEHEIM AAN DE HELE WERELD BEKEND

George Michael was een wereldberoemde popster die miljoenen platen verkocht en door talloze vrouwelijke fans werd bewonderd. Toch hield hij jarenlang voor het publiek verborgen dat hij homoseksueel was.

In 1998 werd hij in Los Angeles aangehouden na een incident met een undercoveragent in een openbaar toilet. Vanaf dat moment was het vrijwel onmogelijk geworden om zijn privéleven nog langer verborgen te houden.

George Michael begon daarna openlijk over zijn homoseksualiteit te spreken. Maar in plaats van zich na het incident terug te trekken of zich ervoor te schamen, koos hij ervoor zichzelf en de situatie met humor te benaderen. Later maakte hij zelfs een videoclip waarin hij op satirische wijze verwees naar wat hem was overkomen.

Wat als een schandaal was begonnen, werd uiteindelijk het begin van een nieuwe periode in zijn leven: een periode waarin George Michael niet langer het gevoel had dat hij zijn werkelijke leven voor de buitenwereld verborgen moest houden.

RICKY MARTIN: MILJOENEN VROUWELIJKE FANS, MAAR JARENLANG HIELD HIJ DE WAARHEID VERBORGEN

Met “Livin’ la Vida Loca” groeide Ricky Martin uit tot een van de grootste Latin-popsterren ter wereld. Vooral onder vrouwen had hij miljoenen bewonderaars.

Jarenlang werd in interviews gevraagd naar zijn privéleven en zijn seksuele geaardheid. Maar Martin vermeed het onderwerp en gaf geen duidelijk antwoord.

In 2010 besloot hij uiteindelijk zelf een einde te maken aan alle speculaties. In een verklaring op zijn eigen website schreef hij dat hij er trots op was een homoseksuele man te zijn.

Later vertelde Martin dat hij jarenlang bang was geweest dat openheid over zijn homoseksualiteit zijn carrière zou kunnen schaden. Hij trouwde met de kunstenaar Jwan Yosef en werd vader.

Zijn verhaal werd daarmee een van de bekendste voorbeelden van wereldsterren die jarenlang een publiek imago in stand hielden terwijl hun werkelijke privéleven grotendeels buiten beeld bleef.

ROCK HUDSON: HOLLYWOODS GROTE HARTENBREKER, WIENS GEHEIM PAS AAN HET EINDE VAN ZIJN LEVEN OPENBAAR WERD

Rock Hudson was in de jaren vijftig en zestig een van de grootste mannelijke sterren van Hollywood. Hij was lang, knap en charismatisch en werd door miljoenen vrouwelijke bioscoopbezoekers bewonderd.

Maar achter dat zorgvuldig opgebouwde Hollywoodbeeld ging een ander leven schuil.

Hudson was homoseksueel, maar in het Hollywood van die tijd kon een acteur van zijn statuur daar nauwelijks openlijk voor uitkomen zonder zijn carrière op het spel te zetten. Studio’s beschermden het zorgvuldig gecreëerde imago van hun sterren en het privéleven van Hudson bleef jarenlang verborgen voor het grote publiek.

In 1985 werd bekend dat Rock Hudson aids had. Niet lang daarna overleed hij.

Zijn ziekte en dood veroorzaakten een schok in Amerika. Aids werd tot dat moment door een groot deel van de samenleving nog op afstand gehouden of uitsluitend met bepaalde groepen geassocieerd. Toen een van de beroemdste acteurs van Hollywood aan de ziekte bleek te lijden, veranderde ook de maatschappelijke aandacht voor aids ingrijpend.

Rock Hudson werd daarmee, zonder dat hij daar zelf ooit voor had gekozen, een van de mensen die het publieke debat over homoseksualiteit en aids in Amerika voorgoed veranderden.

BILLIE JEAN KING: HAAR PRIVÉLEVEN BEDREIGDE HAAR CARRIÈRE, MAAR ZE WEEK NIET TERUG

Billie Jean King behoort tot de grootste namen uit de geschiedenis van het vrouwentennis. Ze won tientallen grote titels en speelde bovendien een cruciale rol in de strijd voor gelijke beloning van vrouwelijke en mannelijke tennissers.

Maar ook haar privéleven bracht haar carrière op een bepaald moment ernstig in gevaar.

Toen haar relatie met een vrouw openbaar werd, kreeg King het advies om alles te ontkennen. Ze besloot dat niet te doen en ontkende de waarheid niet.

Dat kostte haar sponsors en inkomsten.

Toch trok Billie Jean King zich niet terug. In de jaren daarna groeide ze juist uit tot een van de belangrijkste pleitbezorgers voor LHBTI+ rechten binnen de sportwereld.

Een identiteit die haar ooit sponsors kostte, maakte haar vele jaren later tot een van de symbolen van de strijd voor gelijkheid in de internationale sport.

MARTINA NAVRATILOVA: ZE VLUCHTTE UIT TSJECHOSLOWAKIJE EN KWAM IN AMERIKA OPENLIJK UIT VOOR HAAR HOMOSEKSUALITEIT

Het leven van Martina Navratilova, een van de grootste vrouwelijke tennissers aller tijden, lijkt op zichzelf al het scenario van een film.

Ze verliet het communistische Tsjechoslowakije en zocht haar toevlucht in de Verenigde Staten. Later begon ze openlijk over haar relaties met vrouwen te spreken.

In de jaren waarin Navratilova dat deed, was openlijk uitkomen voor homoseksualiteit in de professionele sport een enorm risico. Ze verloor sponsors, maar weigerde terug te krabbelen.

Navratilova won het enkelspel op Wimbledon maar liefst negen keer en groeide uit tot een van de onvergetelijke namen uit de tennisgeschiedenis.

Je zou kunnen zeggen dat zij haar racket niet alleen tegen haar tegenstanders gebruikte, maar ook tegen vooroordelen.

IAN McKELLEN: “GANDALF” WERD OOK EEN STRIJDER VOOR HOMORECHTEN

De Britse acteur Sir Ian McKellen, die wereldwijd bekend werd als Gandalf in The Lord of the Rings, maakte in 1988 publiekelijk bekend dat hij homoseksueel was.

Dat gebeurde in een periode waarin in Groot-Brittannië hevig werd gediscussieerd over wetgeving die de zogenoemde “promotie van homoseksualiteit” door lokale overheden beperkte. McKellen koos ervoor niet langer te zwijgen en werd vervolgens een van de bekendste pleitbezorgers voor homorechten in Groot-Brittannië.

Zijn carrière leed daar niet onder. Integendeel: McKellen groeide uit tot een van de meest gerespecteerde Britse acteurs van zijn generatie en werd wereldwijd beroemd door rollen in grote theaterproducties en films.

Zo werd de man die miljoenen mensen kennen als de wijze en strijdvaardige Gandalf buiten het witte doek ook een van de bekendste strijders voor gelijke rechten.

ELLEN DEGENERES: TWEE WOORDEN DIE DE AMERIKAANSE TELEVISIEWERELD OP ZIJN KOP ZETTEN

Ellen DeGeneres was al een bekende comédienne en televisieactrice toen ze in 1997 een stap zette die destijds in de Amerikaanse televisiewereld als bijzonder riskant werd beschouwd.

Ze zei openlijk: “I’m gay.”

Niet alleen Ellen zelf kwam uit de kast. Ook het personage dat zij speelde in haar televisieserie maakte bekend lesbisch te zijn.

Het veroorzaakte een enorme maatschappelijke discussie in de Verenigde Staten. Sommige adverteerders trokken zich terug en er ontstond felle kritiek uit conservatieve kringen. Haar serie werd later beëindigd en een tijdlang leek het erop dat haar carrière zwaar beschadigd was.

Maar DeGeneres keerde terug.

Jaren later presenteerde ze een van de bekendste talkshows van de Amerikaanse televisie en werd ze een van de beroemdste lesbische mediapersoonlijkheden ter wereld.

De twee woorden die ooit haar carrière in gevaar brachten, werden uiteindelijk een belangrijk moment in de geschiedenis van de zichtbaarheid van homoseksuelen op de Amerikaanse televisie.

HARVEY MILK: VAN WINKELIER TOT EEN SYMBOOL VAN DE HOMOBEWEGING

Harvey Milk was geen filmster, zanger of sportkampioen.

Hij was politicus.

In de jaren zeventig vestigde hij zich in San Francisco en werd hij actief in de lokale politiek. In 1977 werd hij gekozen in de Board of Supervisors van San Francisco en groeide hij uit tot een van de eerste openlijk homoseksuele gekozen bestuurders in de Verenigde Staten.

Milk verdedigde niet alleen homorechten. Hij probeerde verschillende minderheden en achtergestelde groepen politiek bij elkaar te brengen en werd daardoor een belangrijk symbool van een bredere emancipatiebeweging.

Zijn politieke carrière duurde echter maar kort.

In 1978 werden Harvey Milk en burgemeester George Moscone in het stadhuis van San Francisco doodgeschoten door voormalig bestuurder Dan White.

Milk werd na zijn dood een internationaal symbool van de strijd voor homorechten. Zijn levensverhaal werd later verfilmd en zijn naam bleef voortleven als een van de bekendste politieke figuren uit de geschiedenis van de LHBTI+ beweging.

LADY GAGA: ZE MAAKTE VAN HAAR MUZIEK OOK EEN BOODSCHAP VAN VRIJHEID

Lady Gaga werd niet alleen bekend door haar stem, extravagante kleding en spectaculaire shows. Vanaf het begin van haar carrière sprak ze ook openlijk over seksuele identiteit en de rechten van LHBTI+’ers.

Ze omschreef zichzelf publiekelijk als biseksueel en maakte van het thema acceptatie een belangrijk onderdeel van haar artistieke identiteit.

Haar nummer “Born This Way” groeide uit tot een van de bekendste internationale hymnes over zelfacceptatie en LHBTI+ trots.

Gaga vermeed het onderwerp homorechten niet toen ze op het hoogtepunt van haar roem stond. Integendeel: juist haar wereldwijde bekendheid gebruikte ze om haar boodschap nog luider uit te dragen.

TERWIJL DE WERELD VERANDERDE, KWAMEN MENSEN UIT HUN SCHUILPLAATSEN

De verhalen van al deze mensen verschillen sterk van elkaar. Alan Turing was een oorlogsheld, maar werd door zijn eigen staat gestraft. Oscar Wilde werd toegejuicht om zijn boeken en vervolgens vanwege zijn privéleven gevangengezet. Rock Hudson was de Hollywoodster van wie miljoenen vrouwen droomden, maar hij moest zijn werkelijke leven verborgen houden.

Billie Jean King en Martina Navratilova behoorden tot de grootste tennissers ter wereld, maar hun seksuele geaardheid vormde een bedreiging voor hun carrière. Ellen DeGeneres veroorzaakte met twee woorden een aardverschuiving op de Amerikaanse televisie. Ricky Martin hield jarenlang zijn werkelijke privéleven verborgen voor de miljoenen vrouwelijke fans die hem bewonderden. Elton John werd in een Engeland waarin openlijk uitkomen voor homoseksualiteit ooit als een mogelijk einde van een carrière werd beschouwd, uiteindelijk een “Sir” die bij de belangrijkste koninklijke gelegenheden optrad.

In de tussenliggende jaren veranderden de wetten en veranderden de samenlevingen. Televisie veranderde, cinema veranderde en politiek veranderde.

En zoals we tijdens de Canal Parade in Amsterdam zagen, bereikte die verandering uiteindelijk zelfs het premierschap.

Europa legde een lange weg af: van een continent waarop Alan Turing vanwege zijn homoseksualiteit werd gestraft, naar een Europa waarin een premier die openlijk zegt dat hij homoseksueel is, voor de ogen van honderdduizenden mensen aan een Pride-parade deelneemt.

Maar die lange reis heeft niet in ieder land ter wereld hetzelfde tempo gevolgd.

En precies dáár ligt misschien wel het belangrijkste verhaal van dit omvangrijke dossier.