Lahey’deki Barış Sarayı’nı süsleyen tarihî Hereke halısının Türkiye’ye götürülüşü ve usta ellerde gerçekleştirilen restorasyonu, 30 dakikalık bir belgeselle izleyiciyle buluşuyor.

Görüntü Yönetmeni Hayrettin Demir ve yapımcı Turgay Al’ın emekleriyle hazırlanan belgesel, bu akşam Türkiye saatiyle 21.30’da TRT BELGESEL’de “Barışın Düğümleri” adı ile yayınlanacak.

“Uzaktaki Dostlar” ve “İzler” programları için Avrupa’yı birlikte dolaştığım değerli dostum Hayrettin Demir, bu kez Türk sanatının ve Türkiye-Hollanda dostluğunun tarihî bir simgesini ekranlara taşıyor.

1911’de Osmanlı İmparatorluğu tarafından armağan edilen, yaklaşık 160 metrekare büyüklüğünde ve 700 kilogram ağırlığındaki halının yolculuğu, kültürel mirasımıza sahip çıkan emeği de gözler önüne seriyor.

Halının Türkiye’ye gönderilişini ve restorasyon sonrasında Barış Sarayı’na dönüşünü anlattığım iki eski haberimi de, bu duyurunun devamında yeniden okurlarımızla buluşturuyorum.

(Dosyanın tamamının Hollandacası, tüm Türkçe bölümlerin ardından yer almaktadır.
De Nederlandse versie van het volledige dossier volgt na alle Turkse onderdelen.)

İlhan KARAÇAY yazdı:

Değerli Okurlarım,
Bazı haberler vardır, yazarsınız ve zamanla geride kalır. Bazıları ise yıllar boyunca sizinle birlikte yaşar. Her yeni gelişmede eski hatıraları canlandırır, sizi yeniden aynı hikâyenin içine çeker. Lahey’deki Barış Sarayı’nın tarihî Hereke halısı, benim için işte böyle bir hikâyedir.

Yıllar önce fotoğrafını çekip Hürriyet’e ulaştırdığım, daha sonra restorasyon için Türkiye’ye gönderilişini ve Hollanda’ya dönüşünü haberleştirdiğim o muhteşem halı, bu kez bir belgeselin konusu olarak karşımıza çıkıyor. Üstelik bu çalışmanın arkasında, birlikte nice yollar katettiğim bir değerli dostum bulunuyor: Görüntü Yönetmeni Hayrettin Demir. Programın yapımcısı ise bir başka dost: Turgay Al.

AVRUPA YOLLARINDAN HEREKE HALISININ İZİNE

TRT BELGESEL’in “Uzaktaki Dostlar” ve “İzler” adlı programlarını hazırlamak için, Yapımcı ve prodüktör İsmail Elden, Yönetmen Sacit Şahin ve Görüntü Yönetmeni Hayrettin Demir ile Avrupa’yı birlikte dolaştık. Şehirden şehre, ülkeden ülkeye giderken insanlarımızın hayatlarına, hatıralarına ve geride bıraktıkları izlere tanıklık ettik. Aynı yolun yolcusu olduk, aynı hikâyelerin heyecanını paylaştık.

Bu nedenle, Hayrettin dostumun yeni çalışmasını sizlere duyurmak benim için ayrı bir mutluluk.
Bu kez kameralarını, bir asrı aşkın süredir Hollanda’da Türk sanatını temsil eden tarihî bir emanete çevirdiler. Hereke halısının Türkiye’ye götürülüşünü ve restorasyonunu izleyerek, bu önemli süreci 30 dakikalık bir belgesele dönüştürdüler.

Bir halının yolculuğunu kayda geçirmek, onun desenlerinin, düğümlerinin ve renklerinin ardındaki emeği de görünür kılmaktır. Hayrettin Demir ve Turgay Al’ın çalışması, yıllardır haberlerimde anlattığım bu hikâyeyi şimdi görüntünün gücüyle izleyiciye ulaştıracak.

115 YILLIK BİR EMANET, USTA ELLERDE

Osmanlı İmparatorluğu’nun 1911 yılında Lahey’deki Barış Sarayı’na armağan ettiği Hereke halısı, sarayın Japon Odası’nı süsleyen en dikkat çekici eserlerden biri. Yaklaşık 160 metrekare büyüklüğünde ve 700 kilogram ağırlığındaki bu eser, Türk halıcılığının inceliğini ve ustalığını Hollanda’ya taşıyor.

Ancak geçen yıllar, yoğun kullanılan salonun zeminindeki bu değerli halıda da izlerini bırakmıştı. Carnegie Vakfı ile Türkiye’nin Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında yapılan anlaşmanın ardından, halı 2023 yılında restorasyon için Türkiye’ye gönderildi.

Aksaray’ın Sultanhanı ilçesinde gerçekleştirilen çalışmalar, geleneksel ustalık ile bilimsel incelemeleri bir araya getirdi. Halının iplikleri, renkleri ve yıpranan bölümleri titizlikle incelendi; tarihî dokusuna uygun onarım için büyük emek harcandı. Restorasyonun ardından halının Barış Sarayı’ndaki yerine dönüşü, Ocak 2025’te yeniden haberimizin konusu oldu.

Şimdi bu yolculuğun Türkiye’ye uzanan bölümünü ve restorasyon emeğini, Hayrettin Demir ile Turgay Al’ın hazırladığı belgeselde izleme fırsatı bulacağız.

BU AKŞAM SAAT 21.30’DA TRT BELGESEL’DE

Türk sanatına, kültürel mirasımıza ve Türkiye-Hollanda ilişkilerinin tarihî izlerine ilgi duyan okurlarıma, bu belgeseli izlemelerini tavsiye ediyorum. Avrupa yollarında çalışma heyecanlarını yakından tanıdığım iki dostumun, bu değerli hikâyeye verdikleri emek için kendilerini yürekten kutluyorum.

30 dakikalık belgesel, bu akşam TRT BELGESEL’de Türkiye saatiyle 21.30’da, Hollanda saatiyle 20.30’da yayınlanacak.

ŞİMDİ DE BU YOLCULUĞUN HABERLERİNİ YENİDEN OKUYALIM

Belgeseli izlerken halının geçmişini ve geçirdiği süreci daha yakından hatırlamak isteyenler için, daha önce yayınladığım iki haberimi de aşağıya ekliyorum.

İlk haberde, bu halıyla yıllar önce karşılaşmamı, fotoğrafını Hürriyet’e ulaştırmamı ve 2023 yılında restorasyon amacıyla Türkiye’ye gönderilişini okuyacaksınız. İkinci haberde ise restorasyon çalışmalarının ayrıntılarını ve halının 2025 yılında Barış Sarayı’na dönüşüne ilişkin gelişmeleri bulacaksınız.

Böylece, yıllar önce bir gazete fotoğrafıyla başlayan, Türkiye’ye uzanan yolculukla devam eden ve bugün bir belgesele dönüşen bu hikâyeyi, geçmişiyle birlikte takip edebileceksiniz.

(2023 YILINDA YAYINLADIĞIM HABER)

LAHEY YÜKSEK ADALET DİVANI’NDAKİ
TÜRK HALISININ HİKÂYESİ…

*Türk-Yunan anlaşmazlığı davasına bakan ve yetkisizlik kararı veren Yüksek
Adalet Divanı’ndaki Türk halısını 50 yıl önce fotoğraflamıştım.

*112 Yıl önce Osmanlı tarafından hediye edilen halı, tarafların anlaşması ile
restore edilmek üzere Türkiye’ye götürüldü.

*Hollandalılar’ın ‘Barış Sarayı’ (Vredespaleis) diye adlandırdıkları sarayda
dört kuruluş yer alıyor.

Bizim, “Lahey Yüksek Adalet Divanı” olarak söz ettiğimiz “Barış Sarayı”na, Hollandalılar “VredesPleis” diyorlar. Bu yeri ilk gördüğüm an, 50 yıl kadar öncesine dayanıyor.
O yıl, Türkiye ile Yunanistan arasındaki deniz sahanlığı ihtilafı, “Yüksek Adalet Divanı”na taşınmıştı.

Güvenlik Konseyi, uyuşmazlığa taraf olan Türkiye ve Yunanistan arasında bir tercih yapmaktan kaçınmış, bir yandan tarafların uyuşmazlığı doğrudan görüşmeler yoluyla çözmeleri önerilirken, diğer taraftan da, uyuşmazlığın giderilebilmesinde, Uluslararası Adalet Divanı’nın olası katkılarını dikkate almaya davet etmişti.

O zamanlar tüm dünyada sitayişle söz edilen “Barış Sarayı”nda, görenlerin gözlerini kamaştıran kocaman bir halı dikkat çekiyordu. İşte orada, bu halının Osmanlılar tarafından hediye edilmiş olduğunu öğrenmiştim. Türk-Yunan davasının önemi yanında, böylesi dünyaca ünlü bir yerdeki Türk halısının mevcudiyeti benim için çok önemliydi.

Malumdur, o zamanlar “Haber atlatma” yarışı revaçtaydı. O halının fotoğrafını çektikten sonra Hollanda’nın ANP Ajansına gitmiş ve fotoğrafımın Hürriyet gazetesine telefoto ile gönderilmesini sağlamıştım. Ertesi günkü Hürriyet’in manşet başlığı “Türk-Yunan” davası değil, Barış Sarayı’ndaki Türk halısı idi.
Böylesi ilginç bir halı hikâyesi, Hürriyet’te birkaç gün konu olmuş ve nasibimize düşen övgüleri kazanmıştık.

50 YIL SONRA

İşte o halının hikâyesi, bu kez 50 yıl sonra yeniden gündeme geldi.
Halının hikâyesi aslında daha eskiye, yani 112 yıl öncesine dayanıyor.
112 Yıl öncenin yılı 1911 idi.
Lahey’deki Barış Sarayı inşa edilirken, 1907 yılında devletlere yapılan katkı çağrısı üzerine, 1911’de Osmanlı İmparatorluğu tarafından, kocaman bir Hereke halısı hediye edilmişti.
Şimdi, restore (tadilat) edilmesi için Türkiye’ye gönderilen halı hakkında, Lahey Büyükelçimiz Selçuk Ünal şunları söyledi:

“Hollanda Krallığı’na armağan edilen ve 112 yıldır Barış Sarayı’nı süsleyen Hereke Halısı, restorasyon amacıyla geçici bir süre için ülkemize gidiyor. Barış Sarayı’nın yönetimini deruhte eden Carnegie Vakfı ile Kültür ve Turizm Bakanlığımız arasında imzalanan Protokol uyarınca, Türkiye dışındaki en büyük olduğu düşünülen, 160 m2 boyutunda ve 700 kg ağırlığındaki Hereke halısı, restorasyon işlemlerine başlanması Barış Sarayı’ndan çıkarıldı.”

Halının, Barış Sarayı’nda sayısız müzakerelerin sürdürüldüğü Japon Odası’ndan çıkarılması töreninde, Büyükelçi Selçuk Ünal, Hollanda Dışişleri Bakanlığı’nın Türkiye’den de sorumlu Avrupa Direktörü Erik Weststrate ve Carnegie Vakfı Direktörü J.P.H. Donner de hazır bulundu.

Büyükelçi Selçuk Ünal, Hereke halısının Barış Sarayı’ndan çıkarılarak kamyona yüklenmesi sırasında düzenlenen belgesel çekimine de, Hollanda Dışişleri Bakanlığı Avrupa Direktörü Erik Weststrate ve Carnegie Vakfı Direktörü J.P.H. Donner ile katıldı.

Büyükelçi Selçuk Ünal şöyle devam etti: “Ecdadımızın 1907’deki davete icabetle 1911’de armağan ettiği tarihi Hereke halısı 112 yıldır, sayısız önemli barış antlaşması, müzakere ve görüşmeye şahitlik etti. Aslında, tek başına, yalnız ve hüzünlü, 112 yıl tarihe tanıklık etti.
Ecdadımızın uluslararası barışa desteğini o tarihte uzun vadeli bir öngörüyle ve bu şekilde göstermiş olması, bugün hepimiz için önemli bir mesajdır. Hereke halısı, bir İmparatorluktan diğer bir İmparatorluğa hediye edilirken düşünüldüğü gibi, bugün de yarın da Türk-Hollanda dostluğunun ölümsüz nişanelerinden birini teşkil edecektir. İnsanlar yaşadıkça ve insanlık yaşadıkça, buradan sonsuzluğa kadar uluslararası dostluk ve barış mesajını verecektir.”

İşte, hepimizi onurlandıran ve bundan sonraki gelişmeler ile bizi onurlandırmaya devam edecek olan Hereke Halısı’nın hikâyesi böyle. Ama tabii ki ‘Hereke Halısı’ deyip geçemeyiz.

180 yıldır sarayları renklendiren fabrika: Hereke halı dokuma fabrikası

Kocaeli‘de 1843 yılında kurulan Osmanlı emaneti “Hereke Fabrika-i Hümayunu” dokuma fabrikası, 180 yıldır adından söz ettiriyor. Özel olarak milli saraylara dokunan ipek halılar, metrekaresindeki 1 milyon düğümü ve Osmanlı dönemindeki desenleriyle göz kamaştırıyor. El emeği göz nuru halıları dokuyan kadınlar, bir halıyı en az bir yılda bitiriyor.

Körfez ilçesine bağlı Hereke bölgesinde, 1843 yılında iki kardeş tarafından geniş bir atölye olarak kurulan fabrika, 1845 yılında Osmanlı Devleti‘nin sanayi atılımları ile saraya bağlandı. 1845 yılından sonra, “Hereke Fabrika-i Hümayunu” ismiyle faaliyetini sürdürmeye başlayan fabrikada, ilk olarak sarayların perdelik ile döşemelik talebi karşılanırken, daha sonra halı da dokunmaya başladı.

Osmanlı’nın değerli kurumları arasında yer alan ve imparatorluk yaşantısını renklendiren Hereke Fabrika-i Hümayunu, 19. yüzyılın sonlarına doğru Avrupa’da bir markaya dönüştü. Prestijli bir marka haline gelen fabrikanın ürünleri, çeşitli ülkelerde de ödüllere layık görüldü.

Hereke Fabrika-i Hümayun da birçok halı dokundu. Bunlardan en devasa olan Sultan II. Abdülhamit döneminde Alman İmparatoru Kaiser II. Wilhelm’in ziyareti vesilesiyle 1897 tarihinde Yıldız Şale Köşkü Muayede Salonu için yaptırılan 468 metrekare boyutunda, 3 ton ağırlığındaki halıydı. Ayrıca Beyler Beyi Sarayı Mavi Salonu, Dolmabahçe Sarayı Muayede Salonu, Lahey Yüksek Adalet Divanı ve Beyaz Saray‘ında bulunan halılarda Hereke Fabrika-i Hümayun’da dokundu. 180 yıldır faaliyetini sürdüren, şu anki ismiyle Hereke İpekli Dokuma ve Halı Fabrikası’nda hala milli saraylara halı dokumaya devam ediyor.
Hereke halısının özelliği, ilmeği, çift düğüm olması, iplik özelliği ve sağlamlığıdır

19. Yüzyıl Osmanlı Halıcılık Eğitiminde Hereke Fabrika-i Hümayunu Modeli

Türk halı sanatının Osmanlı dönemi, Altaylardan Anadolu’ya uzanan tarihî süreci ve kültürel birikimi yansıtır. Bu bağlamda devletin ilk dört yüz yıl boyunca devam eden yükselişine paralel olarak, halı sanatı gelişme göstermiş ve çeşitliliği artmıştır. Ancak Batı dünyasında bilim ve tekniğe dayalı olarak gelişen yeni medeniyet, her alanda olduğu gibi Osmanlı sanatlarını da zor durumda bıraktı. Bilhassa sanayi devrimi ile dokumacılık sektörü yeni bir sürece girdiği için, Osmanlı halıcılığı derinden etkilendi. Bu sebeple, 19. yüzyılda sürdürülen modernleşme çabalarına dokumacılık da dâhil edildi. 1843’de Hereke’de açılan fabrika ile dokuma ve halı sanayi teşekkül ettiği gibi, zamanla sektör açısından bir eğitim merkezi hâline geldi. Yürütülen çabalar neticesinde taşrada birçok halıcılık merkezi ortaya çıktı. Verimliliğini yitiren bazı eski merkezler ihya edildi. Kız Sanayi Mektepleri ile Kız Rüştiyelerinde yapılan halıcılık eğitimi desteklendi. Ayrıca halıcılık sanatında başarılı ve üstün hizmetleri olan kimselere, hükümet tarafından Sanayi Madalyası verildi. Böylece Hereke Fabrika-i Hümayunu merkez alınarak, öğrencilere, erişkinlere, özel teşebbüs personeline halıcılık eğitimi veren, kaliteyi artıran ve istihdam imkânı yaratan bir model oluştu.

(OCAK 2025’TE YAYINLADIĞIM HABER)

114 YILLIK HEREKE HALISI RESTORASYONUN ARDINDAN LAHEY BARIŞ SARAYI’NA GERİ DÖNDÜ

9 Ocak günü yapılacak olan törene Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy ve Lahey Büyükelçimiz Selçuk Ünal katılacaklar.

Restorasyon ve koruma planı, geleneksel zanaat, kimyasal analiz ve restorasyon tekniklerini birleştiren sekiz aşamalı bir süreç olarak tasarlanmış.

(Haberin Hollandacası en altta.
Nederlandse versie van het nieuws is onderaan)

İlhan KARAÇAY’ın haberi:

Türkiye’nin 114 yıl önce, Hollanda’nın Lahey kentinde bulunan Uluslararası Barış Sarayı’na hediye ettiği Hereke halısı, iki yıl önce restorasyon için Türkiye’ye götürülmüştü.
‘Uluslararası Yüksek Adalet Divanı’ olarak da anılan Saray yönetiminden şahsıma gönderilen açıklamada aynen şöyle yazılıyor:

Barış Sarayı’nın inşasına katkıda bulunmak için 40’tan fazla ülke sanat eserleri veya yapı malzemeleri bağışlamıştır. Osmanlı İmparatorluğu tarafından 1911 yılında hediye edilen ve Türkiye dışında bulunan en büyük el dokuması halı, doğduğu yerde bilim ve geleneksel zanaatı birleştiren kapsamlı bir restorasyon sürecinden geçti. Yaklaşık iki yıl süren yokluğun ardından 160 metrekarelik bu halı, Barış Sarayı’na geri dönüyor.

HEREKE HALISI

Barış Sarayı’nın halısı, kendine özgü geometrik Hereke desenine sahiptir ve 13.704.480 Türk “Gördes” düğümünden oluşmaktadır. Yaklaşık 160 m² boyutunda ve 700 kilogram ağırlığındaki bu halı, sarayın en görkemli odalarından biri olan Japon odasının zeminini süslemektedir. Bu oda, özellikle Daimi Tahkim Mahkemesi’nin birçok konferans ve duruşmasına ev sahipliği yapmaktadır. Hereke halıları uzun ömürlü ve dayanıklı olarak bilinse de bu konferans odasının yoğun kullanımı nedeniyle Barış Sarayı’ndaki Hereke halısı restorasyona ihtiyaç duymuştur. Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı, halıyı Türkiye’de uzmanlar tarafından restore ettirmeyi cömertçe teklif etmiştir.

LOJİSTİK VE RESTORASYON

Barış Sarayı’nın sahibi ve yöneticisi Carnegie Vakfı ile Türk hükümeti arasında Ocak 2023’te bir protokol imzalanmasının ardından, karmaşık lojistik planlamalar yapılmış ve halı Mart 2023’te yola çıkmıştır. İlk olarak, Kuzey Hollanda’daki Cruquius şehrinde bulunan Icat firmasına detaylı bir temizlik için götürülmüştür. Daha sonra Sultanhanı, Aksaray’a taşınmıştır. Kasım 2023’te bir Hollanda heyeti, restorasyon süreci hakkında daha fazla bilgi almak üzere Aksaray’a bir ziyaret gerçekleştirmiştir.

Restorasyon ve koruma planı, geleneksel zanaat, kimyasal analiz ve restorasyon tekniklerini birleştiren sekiz aşamalı bir süreç olarak tasarlanmıştır. Halı, dijital bir ortamda 280 eşit parçaya (yarım metrekarelik) bölünmüş ve hasar en son teknolojiyle belgelenmiştir. İncelemeler sırasında 15 farklı hasar türü tespit edilmiş ve en ciddi bozulmanın mobilya ve insan trafiği nedeniyle oluştuğu belirlenmiştir.

Halının dokunmasında kullanılan iplik türlerini ve renkleri belirlemek amacıyla, uzman ekip Ankara’daki Türk Enerji Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu’nun (TENMAK) analiz laboratuvarlarından destek almıştır. Halının farklı bölgelerinden alınan mikron boyutundaki örnekler üzerinde yapılan analizler doğrultusunda, halının orijinal iplik türlerine uygun onarım iplikleri temin edilmiştir. Halının renkleri yerinde yapılan kolorimetrik ölçümlerle belirlenmiş ve iplikler, geleneksel yöntemlerle bitkiler ve köklerden elde edilen doğal pigmentlerle boyanmıştır.

Buckingham Sarayı’ndaki halıları da restore eden, son derece yetenekli ve deneyimli bir zanaatkâr ekibi, ardından restorasyon çalışmalarına başlamıştır.

GERİ DÖNÜŞ TÖRENİ

Barış Sarayı’nın kültürel mirasının önemli bir parçası olan halı üzerinde yaklaşık bir yıl süren çalışmanın ardından, halı Ocak 2025’te sarayın Japon salonundaki yerine geri dönecektir. 9 Ocak 2025 Perşembe günü düzenlenecek bir törenle halı resmi olarak sergilenecektir. Törende Carnegie Vakfı Başkanı Piet Hein Donner, Türkiye Cumhuriyeti Hollanda Büyükelçisi Selçuk Ünal, Daimi Tahkim Mahkemesi Genel Sekreteri Dr. Hab. Marcin Czepelak ve Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy kısa konuşmalar yapacaktır.

BARIŞ SARAYI

Hollanda’nın Lahey kentinde bulunan Barış Sarayı, adaletin ve barışın küresel bir sembolüdür. 1913 yılında kapılarını açan saray, o tarihten bu yana “Hukuk Yoluyla Barış” idealine hizmet etmektedir. Bugün Daimi Tahkim Mahkemesi, Birleşmiş Milletler Uluslararası Adalet Divanı, Uluslararası Hukuk Akademisi ve Barış Sarayı Kütüphanesi’ne ev sahipliği yapmaktadır. Barış Sarayı, Carnegie Vakfı’na aittir ve vakıf tarafından yönetilmektedir.

1907 yılında Barış Sarayı’nın temel taşı atıldığında, ülkelerden sarayın inşasına katkıda bulunmaları istenmiştir. 40’tan fazla ülke bu çağrıya yanıt vermiş, resimler ve vazolar gibi sanat eserleri veya ahşap ve mermer gibi yapı malzemeleri bağışlamıştır. Bu nedenle Barış Sarayı sadece dünya için değil, aynı zamanda dünyadan bir yer olma özelliği taşımaktadır.

                                     ******************

BARIŞ SARAYI’NDAN DEVENTER’E, TÜRK HALISININ HOLLANDA’DAKİ İZLERİ

Değerli Okurlarım,
Hereke halısının Türkiye’ye gidip usta ellerde yeniden hayat bulması ve ardından Barış Sarayı’ndaki yerine dönmesi, Türk halıcılığının Hollanda ile kurduğu bağın çok özel bir sayfasıdır. Ancak bu bağın başka sayfaları da var. Anadolu’nun desenleri, dokuma geleneği ve el emeği, Hollanda’da farklı hikâyelerle karşımıza çıkıyor.
Bu nedenle, dosyamızı tamamlayan bir başka eski haberimi de sizlerle yeniden paylaşmak istiyorum:

O yazımda, Deventer’deki Smyrnastraat’ın, yani İzmir Sokağı’nın, halıcılık geçmişini ve Türk desenleriyle kurulan bağı ele almıştım. Lahey Büyükelçimiz Fatma Ceren Yazgan’ın şahsıma gönderdiği mesajın ardından araştırdığım bu konu, beni Hollanda’daki eski halı fabrikalarının hikâyesine götürmüştü. Aynı yazıda, Bergamalı kadınların bir Hollandalı ressamın tablosunda görülen halıyı yeniden dokuma çalışmalarına da değinmiştim.

Bir yanda Lahey’de özenle korunan tarihî Hereke halısı, diğer yanda Deventer’in halıcılık geçmişi ve Anadolu’da dokuma geleneğini yaşatan kadınlarımız… Bu hikâyeler, Türk halısının iki ülke arasında kurduğu kültürel bağın farklı örneklerini anlatıyor.

Aşağıda yeniden okuyacağınız haberimde, Deventer’de eski bir halı fabrikasının canlandırılması ihtimalinden de söz ediliyordu. Bu bilgi, haberin yazıldığı tarihte henüz resmî olarak doğrulanmamış bir duyumdu. Eski yazımı burada paylaşırken, bu ihtimalin bugün gerçekleştiğini ileri sürmüyorum; Türk halıcılığının Hollanda’daki izlerini hatırlatıyorum.

Bu akşam TRT BELGESEL’de izleyeceğimiz Hereke halısının yolculuğunun ardından, geliniz o izlerin peşinden Deventer’e de uzanalım.

HOLLANDA’DA TÜRK HALISI YENİDEN Mİ DOĞUYOR?

Lalemiz, seramiğimiz, tütünümüz ve kültürümüz ile zenginleşen Hollanda, bir zamanlar halılarımızı da taklit ederek zenginleşmişti.

Hollanda’daki Türk kadınlarının, kaybolmaya yüz tutmuş bir miras olan halıcılığı ayakta tutma çabasının ardından gelen duyum.

Deventer “Smyrnastraat”da (İzmir Sokağı) kapanmış olan halı fabrikalarından birinin yeniden faaliyete geçeceği konuşuluyor.

 

İlhan KARAÇAY araştırdı ve yazdı:

Sevgili okurlarım,
Tarihin tozlu sayfalarını karıştırdığımızda, karşımıza hep Anadolu kadınlarının alın teriyle ilmik ilmik dokuduğu halılar çıkıyor. Bu halılar sadece bir ev eşyası değildir; her düğümü bir dua, her motifi bir umut, her rengi bir hayat hikâyesidir.
Yüzyıllar boyunca bu halılar, Osmanlı saraylarından Avrupa’nın soylu konaklarına, Hollanda’nın Altın Çağı ressamlarının tablolarına kadar girmiştir.

YENİDEN DOĞUŞ MU GELİYOR?

Bir süre önce, Türk kadınlarının halı dokumacılığına sahip çıkışını konu alan bir haber yayınlamıştım. O haberim üzerine Lahey Büyükelçimiz Fatma Ceren Yazgan, “Deventer’deki halı fabrikalarını araştırıyoruz. Hollandalılar’ın Türk desenli halı dokuma yaptıklarını duyduk. Fabrikalar sonra kapanmış. İzmir caddesi varmış orada. Zannederim, Sefarad Yahudileriymiş.” diye bir mesaj göndermişti.

Büyükelçimizin bu mesajı bende heyecan yaşatmıştı.
Öyle ya, ben araştırmacı bir gazeteciysem, bu konuyu da araştırmam lazımdı.
Ve öyle de oldu.
Yapmış olduğum araştırma sonucunda şu bilgilere ulaştım:

SMYRNASTRAAT’IN (İZMİR SOKAĞI) HİKÂYESİ

Hollanda’nın Deventer kentinde 1904’te bir halı fabrikası kuruldu. Fabrika o kadar etkili oldu ki, bulunduğu sokağa doğrudan Anadolu’ya bir selam göndererek, “Smyrnastraat” (İzmir Sokağı) adı verildi.
Burada üretilen halılar, Anadolu’nun İzmir hattından gelen Türk düğümlü “Smyrna tarzı” desenlerin bir taklidiydi. Ama işin aslına bakarsanız, Avrupa evlerini süsleyen bu halılar, Anadolu kadınlarının yüzyıllardır ilmiklediği kültürün bir yankısıydı.

1919’da bu fabrika, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken (KVT) bünyesine katıldı ve 1978’e kadar üretim sürdürdü. Sonra makineler sustu, tezgâhlar boşaldı, sokağın adı ise geriye bir hatıra olarak kaldı.

ANADOLU İLE AVRUPA ARASINDA İLMEK İLMEK ÖRÜLEN BAĞ

Bugün Smyrnastraat’a baktığınızda yalnızca eski binaları değil, kültürler arasında kurulmuş bir köprüyü görürsünüz. Çünkü 1492’de Endülüs’ten sürülen Sefarad Yahudilerinin bir kısmı Selanik, İzmir ve İstanbul’a; bir kısmı ise Antwerp ve Amsterdam’a gitmişti. Yanlarında sadece elmas işçiliğini değil, sanata ve emeğe olan tutkularını da getirdiler. Deventer’deki halı fabrikasının hikâyesi, bu çok katmanlı göç ve kültür ağının bir parçasıdır.

Şimdi Deventer’de, bu eski fabrikalardan birinin yeniden canlandırılacağına dair söylentiler dolaşıyor. Henüz resmî bir açıklama yok. Ama bu söylentiler bile hem Türk toplumu hem de Hollandalı komşularımız için heyecan verici. Çünkü bu sadece bir fabrikanın açılması değil, kaybolmuş bir kültürün yeniden nefes alması anlamına geliyor.

ANADOLU KADINININ SESİ SUSMUYOR

Hatırlarsınız, Bergama Halıcılık Kadın Kooperatifi’nde kadınlarımız, Hollanda’nın Altın Çağı ressamlarından Pieter de Hooch’un tablosunda yer alan halıyı yeniden dokumaya başlamıştı. Her ilmik, geçmişten bugüne taşınan bir dua gibiydi. Bununla ilgili haberimi bir ay önce yayınlamıştım. İşte şimdi, Deventer’de Smyrna halılarının yeniden doğuşu konuşuluyor.

Eğer bu söylentiler gerçekleşirse, Smyrnastraat’ta Türk halıcılığı bir kez daha hayat bulacak ve bu sadece bir halı değil, Anadolu kadınının sesi olacak. Yüzyıllar boyunca sessiz kalan o kahramanların sesleri…

Sevgili okurlarım,
Bazen bir halı, sadece yere serilen bir eşya değildir. O, geçmişten geleceğe taşınan bir mirastır. Eğer bu proje hayata geçerse, işte o zaman “Türk halısı Hollanda’da ikinci baharını yaşıyor” diyeceğiz.

Deventer’deki Smyrnastraat fabrikalarının yeniden hayat bulacağı söylentisi bana sadece bir sanayi girişimini değil, tarihle yeniden kurulacak bir bağı düşündürüyor. Çünkü Türk halısı, sadece bir ticaret ürünü değil; bir kimliğin, bir tarihin, bir kültürün sessiz ama güçlü tanığıdır.

Ben, bu konuda kişisel bir gururu da paylaşmak isterim. Türkiye’nin Lahey’deki Uluslararası Adalet Divanı’na (Yüksek Adalet Divanı) armağan ettiği halının hikâyesini, bundan tam elli yıl önce ilk kez ben yazmıştım. O halı, Divan’ın şeref salonuna serilmiş ve Türk milletinin hem sanatını hem de adalet anlayışına verdiği değeri simgelemişti.

O günden bugüne o halının kaderini adım adım izledim. Üç yıl önce, söz konusu halı tadilattan geçirilmek üzere Türkiye’ye götürüldü. Restorasyonu tamamlandıktan sonra yeniden Lahey’e getirildi. Ve ben bu haberleri de kaleme aldım. Her satırında, Anadolu kadınının emeğini, sabrını ve sanatını hatırladım.

Şimdi düşünüyorum da… Eğer Deventer’de, Smyrna halılarının üretildiği o tarihi mekânlardan biri yeniden canlandırılırsa, bu gelişme yalnızca yerel bir kültür olayı olmayacaktır. Bu, Türk milletinin Avrupa’daki izlerinin yeniden görünür kılınması, hem geçmişe hem de geleceğe gönderilmiş bir mesaj olacaktır.

Dahası, bu girişim politik bir boyut da taşımaktadır. Çünkü kültür, yalnızca müzelerde sergilenen bir hatıra değil; uluslararası ilişkilerin de en güçlü köprüsüdür. Hollanda ile Türkiye’nin bazen inişli çıkışlı seyreden ilişkilerinde, böylesine ortak bir kültürel miras projesi yeni bir sıcaklık yaratabilir. Anadolu’dan gelen ilmiklerin, Hollanda’da yeniden hayat bulması, iki ülke arasındaki dostluğun en sağlam düğümlerinden biri olacaktır.

Unutmayalım ki, bir halı sadece iplikten dokunmaz. O halı, tarih boyunca kadınların ellerinde yoğrulan sabrın, duaların, hayallerin ve toplumların onurunun ilmik ilmik birleşmesidir. Deventer’de yeniden dokunacak her Smyrna halısı, aslında Türk kültürünün Hollanda’da ikinci kez doğması demektir.

Ben buna bütün kalbimle inanıyorum: Eğer Smyrnastraat’ta Türk halısı yeniden hayat bulursa, bu yalnızca bir ekonomik faaliyet değil; Türk kadınının emeğinin, Türk kültürünün onurunun ve Türkiye-Hollanda dostluğunun en parlak simgesi olacaktır.

                       **************

              NEDERLANDSE VERSIE

HET TURKSE TAPIJT VAN HET VREDESPALEIS, VANAVOND OP TRT BELGESEL:
DE REIS VAN EEN 115 JAAR OUD GESCHENK NAAR TÜRKİYE IN BEELD

De reis naar Türkiye en de vakkundige restauratie van het historische Hereke-tapijt uit het Vredespaleis in Den Haag worden verteld in een documentaire van 30 minuten.

De documentaire, die dankzij de inzet van cameraman Hayrettin Demir en producent Turgay Al tot stand is gekomen, wordt vanavond om 21.30 uur Türkiye-tijd op TRT BELGESEL uitgezonden onder de titel “Barışın Düğümleri” (Knopen van de vrede).

Mijn dierbare vriend Hayrettin Demir, met wie ik door heel Europa reisde voor de programma’s “Uzaktaki Dostlar” en “İzler”, brengt dit historische symbool van Turkse kunst en de vriendschap tussen Türkiye en Nederland nu op het scherm.

Het tapijt, dat in 1911 door het Ottomaanse Rijk werd geschonken, is ongeveer 160 vierkante meter groot en weegt circa 700 kilogram. Zijn reis laat ook zien hoeveel zorg en vakmanschap nodig zijn om ons culturele erfgoed te behouden.

Na deze aankondiging volgen opnieuw mijn twee eerdere artikelen over het vertrek van het tapijt naar Türkiye en de terugkeer naar het Vredespaleis na de restauratie.

İlhan KARAÇAY schreef:

Beste lezers,

Sommige nieuwsverhalen schrijf je en laat je na verloop van tijd achter je. Andere blijven je jarenlang bij. Elke nieuwe ontwikkeling roept oude herinneringen op en neemt je opnieuw mee in hetzelfde verhaal. Het historische Hereke-tapijt van het Vredespaleis in Den Haag is voor mij zo’n verhaal.

Het prachtige tapijt dat ik jaren geleden fotografeerde voor Hürriyet, en waarover ik later schreef toen het voor restauratie naar Türkiye vertrok en vervolgens naar Nederland terugkeerde, is nu het onderwerp van een documentaire. Achter deze productie staat een dierbare vriend met wie ik heel wat wegen heb afgelegd: cameraman Hayrettin Demir. De producent is een andere vriend: Turgay Al.

VAN DE WEGEN VAN EUROPA NAAR HET SPOOR VAN HET HEREKE-TAPIJT

Voor de programma’s “Uzaktaki Dostlar” en “İzler” van TRT BELGESEL reisde ik samen met producent İsmail Elden, regisseur Sacit Şahin en cameraman Hayrettin Demir door heel Europa. Van stad naar stad en van land naar land maakten we kennis met het leven van onze landgenoten, hun herinneringen en de sporen die zij hadden achtergelaten. We reisden samen en deelden de belangstelling voor de verhalen die we tegenkwamen.

Daarom doet het mij bijzonder veel plezier om het nieuwe werk van mijn vriend Hayrettin aan u voor te stellen.

Ditmaal richtten de makers hun camera’s op een historisch geschenk dat al meer dan een eeuw de Turkse kunst in Nederland vertegenwoordigt. Zij volgden het Hereke-tapijt tijdens zijn reis naar Türkiye en de restauratie, en legden dit bijzondere proces vast in een documentaire van 30 minuten.

Wie de reis van een tapijt vastlegt, maakt ook het werk achter de patronen, de knopen en de kleuren zichtbaar. De productie van Hayrettin Demir en Turgay Al brengt het verhaal waarover ik jarenlang schreef nu met de kracht van beelden naar de kijker.

EEN 115 JAAR OUD GESCHENK IN VAKKUNDIGE HANDEN

Het Hereke-tapijt dat het Ottomaanse Rijk in 1911 aan het Vredespaleis in Den Haag schonk, behoort tot de opvallendste kunstwerken in de Japanse zaal. Met een oppervlakte van ongeveer 160 vierkante meter en een gewicht van circa 700 kilogram laat het in Nederland de verfijning en het vakmanschap van de Turkse tapijtkunst zien.

Maar de jaren hadden ook hun sporen achtergelaten op dit waardevolle tapijt, dat op de vloer van een intensief gebruikte zaal lag. Na een overeenkomst tussen de Carnegie Stichting en het ministerie van Cultuur en Toerisme van Türkiye werd het tapijt in 2023 voor restauratie naar Türkiye gebracht.

De werkzaamheden in Sultanhanı, in de provincie Aksaray, brachten traditioneel vakmanschap en wetenschappelijk onderzoek samen. De garens, de kleuren en de versleten delen werden zorgvuldig onderzocht. Er werd veel werk verricht om het tapijt te herstellen met behoud van zijn oorspronkelijke karakter. De terugkeer naar zijn plaats in het Vredespaleis was in januari 2025 opnieuw onderwerp van mijn berichtgeving.

Nu krijgen we de gelegenheid om de reis naar Türkiye en het restauratiewerk te volgen in de documentaire van Hayrettin Demir en Turgay Al.

VANAVOND OM 20.30 UUR NEDERLANDSE TIJD OP TRT BELGESEL

Lezers die belangstelling hebben voor Turkse kunst, ons culturele erfgoed en de historische banden tussen Türkiye en Nederland, raad ik aan deze documentaire te bekijken. Ik feliciteer mijn twee dierbare vrienden van harte met het werk dat zij aan dit waardevolle verhaal hebben besteed.

De documentaire van 30 minuten wordt vanavond uitgezonden op TRT BELGESEL, om 21.30 uur Türkiye-tijd en 20.30 uur Nederlandse tijd.

LATEN WE NU DE ARTIKELEN OVER DEZE REIS OPNIEUW LEZEN

Voor wie bij het bekijken van de documentaire meer wil weten over de geschiedenis van het tapijt en de restauratie, voeg ik hieronder opnieuw mijn twee eerder gepubliceerde artikelen toe.

In het eerste artikel leest u hoe ik het tapijt jaren geleden ontdekte, mijn foto naar Hürriyet stuurde en verslag deed van het vertrek naar Türkiye voor restauratie in 2023. In het tweede artikel vindt u de bijzonderheden van de restauratie en de berichtgeving over de terugkeer naar het Vredespaleis in 2025.

Zo kunt u het verhaal dat jaren geleden voor mij begon met een krantenfoto, verderging met een reis naar Türkiye en nu in een documentaire wordt verteld, samen met zijn voorgeschiedenis volgen.

(MİJN ARTİKEL UİT 2023)

HET VERHAAL VAN HET TURKSE TAPIJT
IN HET VREDESPALEIS IN DEN HAAG…

* Het Turkse tapijt in het Vredespaleis, waar het Internationaal Gerechtshof de Turks-Griekse zaak behandelde en zich onbevoegd verklaarde, fotografeerde ik ongeveer 50 jaar geleden.

* Het tapijt, dat 112 jaar geleden door het Ottomaanse Rijk werd geschonken, is na een overeenkomst tussen de betrokken partijen voor restauratie naar Türkiye gebracht.

* Het Vredespaleis, zoals het gebouw in Nederland heet, huisvest vier instellingen.

Het gebouw dat wij vaak aanduiden als het “Internationaal Gerechtshof in Den Haag”, heet in Nederland het “Vredespaleis”. Mijn eerste bezoek aan deze plek was ongeveer 50 jaar geleden.

Destijds was het geschil tussen Türkiye en Griekenland over het continentaal plat aan het Internationaal Gerechtshof voorgelegd.

De Veiligheidsraad vermeed een keuze te maken tussen Türkiye en Griekenland, de partijen in het geschil. Enerzijds werd hun aangeraden het geschil door rechtstreekse gesprekken op te lossen. Anderzijds werden zij uitgenodigd rekening te houden met de mogelijke bijdrage van het Internationaal Gerechtshof aan een oplossing.

In het Vredespaleis, waarover destijds wereldwijd met bewondering werd gesproken, trok een enorm tapijt de aandacht. Het maakte grote indruk op iedereen die het zag. Daar vernam ik dat het door het Ottomaanse Rijk was geschonken. Naast het belang van de Turks-Griekse zaak betekende de aanwezigheid van een Turks tapijt op zo’n wereldberoemde plek veel voor mij.

Zoals u weet, was de strijd om een primeur destijds volop gaande. Nadat ik het tapijt had gefotografeerd, ging ik naar het Nederlandse persbureau ANP en liet ik mijn foto per telefoto naar Hürriyet sturen. De volgende dag stond niet de Turks-Griekse zaak, maar het Turkse tapijt in het Vredespaleis prominent op de voorpagina van Hürriyet.

Dit bijzondere verhaal hield Hürriyet enkele dagen bezig en leverde ons de nodige waardering op.

50 JAAR LATER

Nu, ongeveer 50 jaar later, is dat tapijt opnieuw in het nieuws.
Zijn geschiedenis gaat eigenlijk nog verder terug: 112 jaar.
We komen dan uit in 1911.

Tijdens de bouw van het Vredespaleis in Den Haag schonk het Ottomaanse Rijk in 1911 een enorm Hereke-tapijt, als antwoord op de oproep uit 1907 aan landen om een bijdrage te leveren.

Over het tapijt, dat nu voor restauratie naar Türkiye wordt gestuurd, zei onze ambassadeur in Den Haag, Selçuk Ünal, het volgende: “Het Hereke-tapijt, dat aan het Koninkrijk der Nederlanden werd geschonken en al 112 jaar het Vredespaleis siert, gaat tijdelijk naar ons land voor restauratie. Volgens het protocol tussen de Carnegie Stichting, die het Vredespaleis beheert, en ons ministerie van Cultuur en Toerisme is het tapijt uit het paleis gehaald om met de restauratie te beginnen. Met zijn oppervlakte van 160 m² en gewicht van 700 kilogram wordt het beschouwd als mogelijk het grootste Hereke-tapijt buiten Türkiye.”

Bij het vertrek van het tapijt uit de Japanse zaal, waar talloze besprekingen hebben plaatsgevonden, waren ambassadeur Selçuk Ünal, Erik Weststrate, directeur Europa bij het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, wiens portefeuille ook Türkiye omvat, en J.P.H. Donner van de Carnegie Stichting aanwezig.

Ambassadeur Selçuk Ünal nam samen met Erik Weststrate en J.P.H. Donner ook deel aan de documentaireopnamen tijdens het verwijderen van het Hereke-tapijt uit het Vredespaleis en het laden op de vrachtwagen.

Ambassadeur Selçuk Ünal vervolgde: “Het historische Hereke-tapijt dat onze voorouders in 1911 schonken als antwoord op de uitnodiging uit 1907, is 112 jaar lang getuige geweest van talloze belangrijke vredesverdragen, onderhandelingen en gesprekken. Het was in feite 112 jaar lang een stille, eenzame en weemoedige getuige van de geschiedenis.

Dat onze voorouders hun steun aan de internationale vrede destijds met zo’n vooruitziende blik en op deze manier toonden, draagt vandaag een belangrijke boodschap voor ons allemaal. Zoals bedoeld toen het Hereke-tapijt van het ene rijk aan het andere werd geschonken, zal het vandaag en morgen een blijvend symbool van de Turks-Nederlandse vriendschap zijn. Zolang mensen en de mensheid bestaan, zal het zijn boodschap van internationale vriendschap en vrede blijven uitdragen.”

Dit is het verhaal van het Hereke-tapijt dat ons trots maakt en ons ook bij toekomstige ontwikkelingen trots zal blijven maken. Maar we kunnen natuurlijk niet volstaan met alleen de woorden “Hereke-tapijt”.

Ik wil geen plagiaat plegen, maar kijk eens wat ik bij mijn onderzoek met behulp van Google over dit onderwerp vond.

EEN FABRIEK DIE AL 180 JAAR PALEIZEN KLEUR GEEFT: DE TAPIJTWEVERIJ VAN HEREKE

De in 1843 in Kocaeli opgerichte weverij “Hereke Fabrika-i Hümayunu”, een erfenis uit de Ottomaanse tijd, maakt al 180 jaar naam. De speciaal voor de nationale paleizen geweven zijden tapijten schitteren met hun miljoen knopen per vierkante meter en patronen uit de Ottomaanse periode. De vrouwen die deze tapijten met grote zorg en geduld met de hand weven, hebben minstens een jaar nodig om één tapijt af te maken.

De fabriek werd in 1843 door twee broers als een grote werkplaats opgericht in Hereke, dat tot het district Körfez behoort. In 1845 werd zij in het kader van de industriële ontwikkeling van het Ottomaanse Rijk onder het paleis gebracht. Vanaf dat jaar werkte de fabriek onder de naam “Hereke Fabrika-i Hümayunu”. Aanvankelijk leverde zij gordijn- en meubelstoffen voor de paleizen; later begon zij ook tapijten te weven.

Hereke Fabrika-i Hümayunu, een van de waardevolle instellingen van het Ottomaanse Rijk die kleur gaf aan het keizerlijke leven, groeide tegen het einde van de negentiende eeuw uit tot een merk in Europa. De producten van deze prestigieuze fabriek werden ook in verschillende landen bekroond.

In Hereke Fabrika-i Hümayunu werden vele tapijten geweven.

Het grootste was een tapijt van 468 vierkante meter en drie ton, dat in 1897 tijdens de regering van sultan Abdülhamit II werd vervaardigd voor de ontvangstzaal van het Yıldız Şale-paviljoen, ter gelegenheid van het bezoek van de Duitse keizer Wilhelm II. Ook de tapijten in de Blauwe Zaal van het Beylerbeyi-paleis, de ontvangstzaal van het Dolmabahçe-paleis, het Vredespaleis in Den Haag en het Witte Huis werden in Hereke Fabrika-i Hümayunu geweven. De fabriek, die al 180 jaar bestaat en tegenwoordig Hereke İpekli Dokuma ve Halı Fabrikası heet, weeft nog steeds tapijten voor de nationale paleizen.

Kenmerkend voor Hereke-tapijten zijn hun dubbele knopen, de eigenschappen van de garens en hun stevigheid.

HEREKE FABRIKA-I HÜMAYUNU ALS MODEL VOOR HET OTTOMAANSE TAPIJTONDERWIJS IN DE NEGENTIENDE EEUW

De tapijtkunst in de Ottomaanse periode weerspiegelt de historische ontwikkeling en culturele rijkdom die zich uitstrekken van het Altajgebergte tot Anatolië. Tijdens de eerste vier eeuwen van de opkomst van het rijk ontwikkelde de tapijtkunst zich en nam haar verscheidenheid toe. De nieuwe beschaving die in het Westen op basis van wetenschap en techniek ontstond, bracht echter ook de Ottomaanse kunsten in moeilijkheden. Vooral de industriële revolutie, die een nieuw tijdperk voor de textielsector inluidde, had grote gevolgen voor de Ottomaanse tapijtproductie. Daarom werd ook de weefkunst betrokken bij de moderniseringspogingen van de negentiende eeuw. De fabriek die in 1843 in Hereke werd geopend, legde de basis voor een weef- en tapijtindustrie en groeide geleidelijk uit tot een opleidingscentrum voor de sector. Door deze inspanningen ontstonden in de provincies talrijke centra voor tapijtproductie. Oude centra die hun productiviteit hadden verloren, werden nieuw leven ingeblazen. Het tapijtonderwijs op industriële meisjesscholen en middelbare meisjesscholen werd ondersteund. Daarnaast kende de overheid industriemedailles toe aan mensen die zich door hun vakmanschap en bijzondere diensten op dit terrein onderscheidden. Zo ontstond rond Hereke Fabrika-i Hümayunu een model dat leerlingen, volwassenen en werknemers van particuliere ondernemingen opleidde in de tapijtkunst, de kwaliteit verbeterde en werkgelegenheid schiep.

(MİJN ARTİKEL UİT JANUARİ 2025)

114 JAAR OUD HEREKE-TAPIJT KEERT NA RESTAURATIE TERUG NAAR HET VREDESPALEIS IN DEN HAAG

Minister van Cultuur en Toerisme Mehmet Nuri Ersoy en onze ambassadeur in Den Haag, Selçuk Ünal, zullen de ceremonie op 9 januari bijwonen.

Het restauratie- en conserveringsplan is opgezet als een proces in acht fasen, waarin traditioneel vakmanschap, chemische analyses en restauratietechnieken worden gecombineerd.

Nieuwsbericht van İlhan KARAÇAY:

Het Hereke-tapijt dat 114 jaar geleden werd geschonken aan het Vredespaleis in Den Haag, werd twee jaar geleden voor restauratie naar Türkiye gebracht.

Het verhaal van deze reis kunt u lezen in mijn eerdere artikel hierboven.

In de verklaring die het bestuur van het Vredespaleis, waar onder meer het Internationaal Gerechtshof is gevestigd, mij stuurde, staat het volgende:

Meer dan 40 landen hebben bijgedragen aan de bouw van het Vredespaleis door kunstwerken of bouwmaterialen te schenken. Het grootste handgeweven tapijt buiten Türkiye werd in 1911 door het Ottomaanse Rijk geschonken en onderging nu een uitgebreide restauratie in zijn land van herkomst, waarbij wetenschap en traditioneel vakmanschap werden gecombineerd. Na een afwezigheid van bijna twee jaar keert het tapijt van 160 vierkante meter terug naar het Vredespaleis.

HEREKE-TAPIJT

Het tapijt van het Vredespaleis heeft een kenmerkend geometrisch Hereke-patroon en bestaat uit 13.704.480 Turkse “Gördes”-knopen. Het is ongeveer 160 m² groot en weegt circa 700 kilogram. Het tapijt siert de vloer van de Japanse zaal, een van de statigste ruimtes van het paleis. Hier vinden veel conferenties en hoorzittingen plaats, met name van het Permanente Hof van Arbitrage. Hoewel Hereke-tapijten bekendstaan om hun lange levensduur en stevigheid, was dit tapijt door het intensieve gebruik van de zaal aan restauratie toe. Het ministerie van Cultuur en Toerisme van Türkiye bood genereus aan het tapijt door specialisten in Türkiye te laten restaureren.

Logistiek en restauratie

Na de ondertekening van een protocol in januari 2023 tussen de Carnegie Stichting, eigenaar en beheerder van het Vredespaleis, en de overheid van Türkiye volgde een ingewikkelde logistieke voorbereiding. In maart 2023 begon het tapijt aan zijn reis. Eerst werd het naar het bedrijf Icat in Cruquius, in Noord-Holland, gebracht voor een grondige reiniging. Daarna werd het vervoerd naar Sultanhanı, Aksaray. In november 2023 bezocht een Nederlandse delegatie Aksaray om meer te weten te komen over het restauratieproces.

Het restauratie- en conserveringsplan werd opgezet in acht fasen, waarbij traditioneel vakmanschap, chemische analyses en restauratietechnieken werden gecombineerd. In een digitale omgeving werd het tapijt verdeeld in 280 gelijke delen, en werd de schade met de nieuwste technologie vastgelegd. Tijdens het onderzoek werden 15 verschillende soorten schade vastgesteld. De ernstigste slijtage bleek te zijn veroorzaakt door meubels en het gebruik van de zaal door mensen.

Om vast te stellen welke garens en kleuren oorspronkelijk voor het tapijt waren gebruikt, kreeg het team ondersteuning van de analyselaboratoria van de Turkse onderzoeksinstelling voor energie, nucleaire technologie en mineralen, TENMAK, in Ankara. Op basis van analyses van microscopisch kleine monsters uit verschillende delen van het tapijt werden reparatiegarens gekozen die overeenkwamen met de oorspronkelijke garensoorten. De kleuren werden ter plaatse met colorimetrische metingen vastgesteld. Vervolgens werden de garens volgens traditionele methoden geverfd met natuurlijke pigmenten uit planten en wortels.

Daarna begon een team van zeer bekwame en ervaren ambachtslieden, dat ook tapijten uit Buckingham Palace had gerestaureerd, aan de restauratiewerkzaamheden.

TERUGKEERCEREMONIE

Na ongeveer een jaar werk aan het tapijt, een belangrijk onderdeel van het culturele erfgoed van het Vredespaleis, keert het in januari 2025 terug naar zijn plaats in de Japanse zaal. Op donderdag 9 januari 2025 wordt het tijdens een ceremonie officieel gepresenteerd. Piet Hein Donner, voorzitter van de Carnegie Stichting, Selçuk Ünal, ambassadeur van de Republiek Türkiye in Nederland, Dr. Hab. Marcin Czepelak, secretaris-generaal van het Permanente Hof van Arbitrage, en Mehmet Nuri Ersoy, minister van Cultuur en Toerisme van Türkiye, zullen korte toespraken houden.

VREDESPALEIS

Het Vredespaleis in Den Haag is een wereldwijd symbool van rechtvaardigheid en vrede. Het opende zijn deuren in 1913 en dient sindsdien het ideaal van “Vrede door Recht”. Tegenwoordig huisvest het het Permanente Hof van Arbitrage, het Internationaal Gerechtshof van de Verenigde Naties, de Haagse Academie voor Internationaal Recht en de bibliotheek van het Vredespaleis. Het paleis is eigendom van de Carnegie Stichting en wordt door deze stichting beheerd.

Toen in 1907 de eerste steen van het Vredespaleis werd gelegd, werd landen gevraagd bij te dragen aan de bouw. Meer dan 40 landen gaven gehoor aan deze oproep en schonken kunstwerken, zoals schilderijen en vazen, of bouwmaterialen, zoals hout en marmer. Zo is het Vredespaleis niet alleen een plek voor de wereld, maar ook een plek die door de wereld tot stand is gebracht.

                         *****************

VAN HET VREDESPALEIS TOT DEVENTER: DE SPOREN VAN HET TURKSE TAPIJT IN NEDERLAND

Beste lezers,
De reis van het Hereke-tapijt naar Türkiye, het herstel door vakkundige handen en de terugkeer naar zijn plaats in het Vredespaleis vormen een bijzonder hoofdstuk in de band tussen de Turkse tapijtkunst en Nederland. Maar die band kent ook andere hoofdstukken. Anatolische patronen, de weeftraditie en het handwerk komen in Nederland in verschillende verhalen terug.

Daarom wil ik nog een eerder artikel met u delen dat dit dossier aanvult: “WORDT HET TURKSE TAPIJT IN NEDERLAND OPNIEUW GEBOREN?”

In dat artikel beschreef ik het verleden van de tapijtproductie aan de Smyrnastraat, oftewel de İzmir-straat, in Deventer en de verbinding met Turkse patronen. Een bericht dat onze ambassadeur in Den Haag, Fatma Ceren Yazgan, mij persoonlijk stuurde, bracht mij ertoe dit onderwerp te onderzoeken. Zo kwam ik terecht bij de geschiedenis van de oude tapijtfabrieken in Nederland. In hetzelfde artikel schreef ik ook over de vrouwen in Bergama die een tapijt, afgebeeld op een schilderij van een Nederlandse meester, opnieuw weefden.

Enerzijds het historische Hereke-tapijt dat zorgvuldig wordt bewaard in Den Haag, anderzijds het tapijtverleden van Deventer en de vrouwen die de weeftraditie in Anatolië levend houden… Deze verhalen laten verschillende kanten zien van de culturele band die het Turkse tapijt tussen onze twee landen heeft gelegd.

In het artikel dat u hieronder opnieuw kunt lezen, werd ook gesproken over de mogelijke heropening van een oude tapijtfabriek in Deventer. Toen het artikel werd geschreven, ging het om een bericht dat nog niet officieel was bevestigd. Door mijn eerdere artikel hier opnieuw te delen, beweer ik niet dat die heropening inmiddels heeft plaatsgevonden; ik wil de sporen van de Turkse tapijtkunst in Nederland in herinnering brengen.

Laten we, na de reis van het Hereke-tapijt die we vanavond op TRT BELGESEL kunnen volgen, die sporen ook naar Deventer volgen.

WORDT HET TURKSE TAPIJT IN NEDERLAND OPNIEUW GEBOREN?

Nederland, dat rijk werd met onze tulp, keramiek, tabak en cultuur, werd ooit ook welvarender door het imiteren van onze tapijten.

Nu bereikt ons een interessant bericht over de inspanningen van Turkse vrouwen in Nederland, die proberen een bijna verloren ambacht – het tapijtweven – levend te houden.

Er gaan geruchten dat in Deventer, aan de Smyrnastraat (Izmirstraat), een van de voormalige tapijtfabrieken opnieuw haar deuren zal openen.

(De Turkse versie van dit artikel vindt u bovenaan.
De Nederlandse versie vindt u hieronder.)

İlhan KARAÇAY onderzoekt en schrijft:

Beste lezers,

Wanneer we de stoffige bladzijden van de geschiedenis openslaan, zien we telkens weer de tapijten die, met het zweet en de toewijding van Anatolische vrouwen, knoop voor knoop werden geweven.
Deze tapijten zijn niet zomaar gebruiksvoorwerpen: elke knoop is een gebed, elk motief een hoop, elke kleur een levensverhaal.
Eeuwenlang vonden deze tapijten hun weg van de Ottomaanse paleizen naar Europese herenhuizen, en zelfs naar de schilderijen van Hollandse meesters uit de Gouden Eeuw.

KOMT ER EEN HERGEBOORTE?

Enige tijd geleden schreef ik een artikel over Turkse vrouwen die het ambacht van het tapijtweven nieuw leven inblazen.

Naar aanleiding van dat bericht stuurde onze ambassadeur in Den Haag, Fatma Ceren Yazgan, mij het volgende bericht: “Wij onderzoeken de tapijtfabrieken in Deventer. We hebben gehoord dat Nederlanders daar tapijten met Turkse motieven weefden. De fabrieken zijn later gesloten. Er schijnt daar een Izmir-straat te zijn. Ik vermoed dat het Sefardische Joden waren.”

Die boodschap wekte mijn nieuwsgierigheid — en als onderzoeksjournalist moest ik dit natuurlijk verder uitzoeken. En dat heb ik gedaan.

HET VERHAAL VAN DE SMYRNASTRAAT (İZMİRSTRAAT)

In de Nederlandse stad Deventer werd in 1904 een tapijtfabriek opgericht.
De fabriek was zo invloedrijk dat de straat waarin zij zich bevond, een eerbetoon kreeg aan Anatolië: Smyrnastraat (İzmirstraat).

De tapijten die hier werden geproduceerd, waren imitaties van de zogeheten “Smyrna-stijl” – tapijten met een Turkse knoop, afkomstig uit de regio rond İzmir.
In werkelijkheid weerspiegelden deze tapijten echter slechts de eeuwenoude kunst die Anatolische vrouwen generaties lang hadden gecreëerd.

In 1919 werd de fabriek onderdeel van de Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken (KVT), en de productie ging door tot 1978.
Daarna zwegen de machines, bleven de weefgetouwen leeg, en bleef alleen de straatnaam als herinnering over.

EEN KNOOP TUSSEN ANATOLIË EN EUROPA

Wie vandaag door de Smyrnastraat wandelt, ziet niet alleen oude gebouwen, maar ook een brug tussen culturen.
Toen in 1492 de Sefardische Joden uit Andalusië werden verdreven, vestigden sommigen zich in Thessaloniki, İzmir en İstanbul, en anderen in Antwerpen en Amsterdam.
Zij brachten niet alleen hun kennis van diamantbewerking mee, maar ook hun passie voor kunst en vakmanschap.
Het verhaal van de tapijtfabriek in Deventer maakt deel uit van dit complexe netwerk van migratie en culturele uitwisseling.

Nu doen er geruchten de ronde dat een van deze oude fabrieken nieuw leven zal worden ingeblazen.
Er is nog geen officiële bevestiging, maar alleen al het idee zorgt voor opwinding – zowel binnen de Turkse gemeenschap als bij onze Nederlandse buren.
Want dit gaat niet enkel over het heropenen van een fabriek, maar over het opnieuw laten ademen van een bijna verloren cultuur.

DE STEM VAN DE ANATOLISCHE VROUW ZWIJGT NIET

U herinnert zich vast dat de vrouwen van de Vrouwencoöperatie van Bergama onlangs opnieuw begonnen zijn met het weven van het tapijt dat te zien is op een schilderij van Pieter de Hooch, een Hollandse meester uit de Gouden Eeuw.
Elke knoop was als een gebed dat van het verleden naar het heden werd gedragen.

En nu wordt in Deventer gesproken over de hergeboorte van de Smyrna-tapijten.
Als deze geruchten werkelijkheid worden, zal het Turkse tapijt in de Smyrnastraat opnieuw tot leven komen.
En dat zal meer zijn dan zomaar een tapijt — het zal de stem van de Anatolische vrouw zijn, de stem van die stille heldinnen door de eeuwen heen.

SOMS IS EEN TAPIJT MEER DAN EEN TAPIJT

Beste lezers,
Soms is een tapijt niet alleen iets wat op de grond ligt, maar een erfgoed dat van generatie op generatie wordt doorgegeven.
Als dit project werkelijkheid wordt, kunnen we zeggen: “Het Turkse tapijt beleeft in Nederland zijn tweede lente.”

De geruchten over het herleven van de tapijtfabrieken aan de Smyrnastraat in Deventer doen me niet alleen denken aan een industrieel initiatief, maar ook aan een hernieuwde band met de geschiedenis.
Het Turkse tapijt is immers niet zomaar een handelsproduct; het is een stille maar krachtige getuige van een identiteit, een geschiedenis en een cultuur.

EEN PERSOONLIJKE TROTS

Ik wil hier ook een persoonlijk gevoel van trots delen.
Precies vijftig jaar geleden was ik de eerste die het verhaal schreef van het tapijt dat Turkiye schonk aan het Internationaal Gerechtshof in Den Haag.
Dat tapijt werd in de erezaal gelegd en symboliseerde zowel de kunst als het rechtvaardigheidsbesef van het Turkse volk.

Sindsdien heb ik het lot van dat tapijt stap voor stap gevolgd.
Drie jaar geleden werd het tijdelijk naar Turkiye gebracht voor restauratie.
Na voltooiing werd het opnieuw naar Den Haag teruggebracht.
Ik heb ook dat nieuws opgeschreven, met bij elke zin de gedachte aan het geduld, de toewijding en het vakmanschap van de Anatolische vrouw.

EEN BOODSCHAP VOOR VERLEDEN EN TOEKOMST

Als een van die historische fabrieken in Deventer, waar ooit de Smyrna-tapijten werden vervaardigd, nieuw leven krijgt, zal dat niet slechts een lokaal cultureel initiatief zijn.
Het zal een hernieuwde zichtbaarheid betekenen van de Turkse sporen in Europa – een boodschap aan zowel het verleden als de toekomst.

Bovendien heeft dit initiatief ook een politieke dimensie.
Cultuur is niet enkel iets dat in musea bewaard blijft; het is ook de sterkste brug in internationale relaties.
In de soms wisselvallige betrekkingen tussen Turkiye en Nederland kan een gezamenlijk cultureel erfgoedproject als dit, nieuwe warmte en vriendschap brengen.

De heropleving van Anatolische knopen in Nederland kan de stevigste verbinding vormen tussen onze twee naties.

Laten we niet vergeten:
een tapijt wordt niet alleen uit draden geweven.
Het is het weefsel van geduld, gebeden, dromen en waardigheid, door de handen van vrouwen door de eeuwen heen gesponnen.

Elk Smyrna-tapijt dat in Deventer opnieuw geweven zal worden, zal de hergeboorte betekenen van de Turkse cultuur in Nederland.

Ik geloof hier oprecht in:
Als het Turkse tapijt in de Smyrnastraat opnieuw tot leven komt, zal dat niet slechts een economische activiteit zijn, maar het glanzendste symbool van de arbeid van de Turkse vrouw,
de eer van de Turkse cultuur, en de vriendschap tussen Turkiye en Nederland.