• Atina’da sürgünde doğan, Almanya’da mimarlık eğitimi gören, Paris’ten Amsterdam’a ve Miami’den Bodrum’a uzanan sıra dışı bir hayat yaşayan Güner Kuban, 16 Eylül 2026’da 91 yaşında hayata veda etti.

• Resmî adı Sabiha Kuban olan eski dostum, Amsterdam’da önce üç katlı Poort van Amsterdam’ı, ardından kentin efsane mekânlarından Homolulu’yu kurdu; özgür kişiliği ve cesaretiyle Hollanda’nın toplumsal hafızasında iz bıraktı.

• Çerkes Ethem’in yeğeni, Birinci Meclis milletvekillerinden Reşit Bey’in kızıydı. Ömrünün önemli bir bölümünü, ailesinin tarihini araştırmaya ve amcasının “vatan haini” olmadığını anlatmaya adadı.

• 1986’da ABD’deki Alcor kuruluşuyla kriyonik koruma sözleşmesi imzaladığını söylemiş, “Her 50 yılda bir dirilsem yeter” sözleriyle geleceğin dünyasını görme hayalini anlatmıştı.

• Ne var ki bu sıra dışı vasiyeti gerçekleşmedi. Güner Kuban, bugün Bodrum’da toprağa verilirken geride ülkeler, şehirler, aşklar, kitaplar, mücadeleler ve unutulmaz dostluklar bıraktı.

• Benim Güner Kuban’la tanışıklığım 1971’de, Ajax’ın Avrupa şampiyonluğunu kutladığı Amsterdam günlerinde başladı; yarım asrı aşan dostluğumuz Bodrum açıklarında yaptığımız deniz yolculuklarına kadar uzandı.

(Haberin Hollandacası, Türkçe haberin hemen altında.
De Nederlandse versie van het artikel staat direct onder de Turkse tekst.)

İlhan KARAÇAY yazdı:

Değerli Okurlarım,

Çok eski dostum Güner Kuban’ı kaybettik. Atina’da sürgünde başlayan, Almanya, Paris, Amsterdam ve Miami’den geçerek Bodrum’a ulaşan 91 yıllık o sıra dışı hayat, 16 Eylül 2026 günü saat 03.00 sıralarında sona erdi.

Bodrum Belediyesi kayıtlarında resmî adı “Sabiha Kuban” olarak yer alan Güner, 17 Eylül’de Turgutreis Merkez Yalı Camii’nden son yolculuğuna uğurlanarak Yukarı Akçaalan Mezarlığı’nda toprağa verildi. Bir süredir sağlık sorunları nedeniyle tedavi gördüğü bildirildi.

Yakınlarının yayımladığı veda ilanında ise O, tam da kendisine yakışan kelimelerle anlatıldı: “Bu planet üzerindeki yolculuğunu tamamladı. Arzu ettiği şekilde ebediyete karıştı.”
Aynı ilanda O’nun, “mimar, yazar, âşık ve bon vivant” olarak üç kıtaya yayılan özgür bir yaşam sürdüğü; farklı kişiliği ve yaratıcı yetenekleriyle ün saldığı, hayatı boyunca tabulara karşı çıkmaktan geri durmadığı vurgulandı.

Bu satırları yazmak benim için kolay değil. Çünkü Güner Kuban benim için yalnızca hakkında haber yapılacak renkli bir kişilik değildi. 1971’den bu yana tanıdığım, Amsterdam’da aynı masaya oturduğum, Homolulu gecelerini paylaştığım, Bodrum’daki evinde misafir olduğum ve yatıyla Mavi Deniz’e açıldığım çok eski bir dostumdu.

KENDİNİ DONDURACAK, GELECEĞİN DÜNYASINA UYANACAKTI

Güner Kuban’ın hayata bakışını anlatan en çarpıcı olaylardan biri, ölümden sonra bedenini dondurtma düşüncesiydi. Bu konu yıllarca bir şehir efsanesi gibi anlatıldı. Oysa şahsıma anlattıkları ve eski röportajlarda yer alan kendi açıklamaları, bu düşüncenin gerçek bir sözleşmeye kadar uzandığını gösteriyor.
Kuban, 1986 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde faaliyet gösteren Alcor adlı kuruluşla sözleşme imzaladığını ve bunu yapan ilk Türk olduğunu söylüyordu. Bir dönem kuruluşun Türkiye temsilciliğini de üstlendiğini anlatmıştı. Hayali, ölümün son söz olmadığı bir geleceğe bırakılmaktı.

O’nun sözleriyle amaç, tıbbın ve teknolojinin ilerlediği bir zamanda yeniden hayata döndürülmekti.
Gazete röportajlarına yansıyan “Her 50 yılda bir dirilsem yeter” cümlesi, bu hayalin en çok hatırlanan ifadesi oldu. Yani Güner, yalnızca 50 yıl sonra bir kez uyanmayı değil, her yarım yüzyılda bir dünyanın nereye vardığını görmeyi düşlüyordu. “O zaman yaşam nasılmış?” diye bakmak, değişen dünyayı kendi gözleriyle görmek istiyordu. Yaşlılığın bedenine getirdiği sınırları aşmayı, geleceğin biliminin bugünün çözemediği hastalıkları yenmesini umut ediyordu.

AMA KRİYONİK, CANLI İNSANI DONDURMAK DEĞİL

Burada önemli bir bilimsel ayrımı yapmak gerekiyor. Kriyonik adı verilen uygulama, filmlerde görüldüğü gibi yaşayan bir insanı uyutup yıllar sonra sağ salim uyandırmak değildir. İşlem ancak kişinin yasal ölümünün ilan edilmesinden sonra başlatılabilir. Amaç, bedenin ya da yalnız beynin çok düşük sıcaklıklarda korunması ve gelecekte gelişebilecek tıp teknolojilerinin ölüm nedenini giderebileceği umuduyla bekletilmesidir.

Bugüne kadar kriyonik yöntemle korunup daha sonra yeniden hayata döndürülen tek bir insan bulunmuyor. Bu nedenle yöntem, kanıtlanmış bir tedavi değil; geleceğin bilimine bağlanan son derece tartışmalı bir umut olarak kabul ediliyor.

Güner Kuban da bir röportajında kitabını bitirdikten sonra, ötenazi yaptırarak dondurulmak istediğini söylemişti. Ancak yakınlarının son ilanı ve Bodrum’daki defin bilgisi, bu planın gerçekleşmediğini ortaya koyuyor. Hayatı boyunca geleceğe meydan okuyan Güner Kuban, kendini donduramadan gitti.

Belki de bu cümle, onun ölüm haberinin en hüzünlü ironisidir. Elli yıl sonra uyanıp dünyanın nasıl değiştiğine bakmak isteyen Güner, şimdi kendi seçtiği hayatın hatıralarıyla aramızda yaşayacak.

Güner Kuban’ın Bodrum’daki evinden Ege’ye bakan bu fotoğrafı, O’nun güzelliğe, özgürlüğe ve hayata duyduğu bağlılığı anlatan karelerden biri.

SÜRGÜNDE BAŞLAYAN BİR HAYAT

Güner Kuban 1935 yılında Atina’da dünyaya geldi. Babası, Çerkes Ethem’in ağabeyi ve Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi milletvekillerinden Reşit Bey, annesi ise Seher Hanım’dı. Ailesi Cumhuriyet’in kuruluş yıllarındaki büyük hesaplaşmanın ardından Türkiye’den ayrılmak zorunda kalmıştı. Güner daha dünyaya gözlerini açtığı anda, Türkiye’nin en tartışmalı tarihî meselelerinden birinin ortasındaydı.

Kendisi de yıllar sonra bu kökenini, “Ben bir sürgün çocuğuyum. Ailemin yaşamak zorunda bırakıldığı üçüncü sürgünde Atina’da doğdum” sözleriyle anlatacaktı. Dedesi Ali Bey’in Kafkasya’dan sürgününü, babası Reşit Bey ile amcası Çerkes Ethem’in yaşadıklarını aile hafızasının ayrılmaz bir parçası olarak taşıdı.

Aile daha sonra Türkiye’ye döndü. Güner, ilkokulu Bandırma’da, ortaokulu Ankara’daki Mimar Kemal Okulu’nda, liseyi ise İstanbul Alman Lisesi’nde okudu. Bir dönem ressam olmayı düşündü; ardından Almanya’ya giderek Stuttgart’ta mimarlık eğitimi aldı. Mesleği ve bitmek bilmeyen merakı, önüne birbirinden farklı ülkelerin kapılarını açtı.

PARİS’TEN AMSTERDAM’A, AMSTERDAM’DAN MİAMİ’YE

Güner Kuban’ın hayatında tek bir ülkeye, tek bir şehre ve tek bir mesleğe sığmak yoktu. Paris’te çalıştı, Hollanda’ya geldi, Amsterdam’da girişimci oldu, daha sonra Miami’de yaşadı ve sonunda Bodrum’a yerleşti. Farklı kültürlerin içinde yaşarken altı dil öğrendiğini anlatıyordu.

Amsterdam’ın O’nun hayatındaki yeri bambaşkaydı. Yaklaşık çeyrek yüzyıl yaşadığı bu şehirde önce Hollanda el sanatlarının yapıldığı, sergilendiği ve satıldığı büyük bir turistik merkez kurdu. Ardından gece hayatına yöneldi ve sıra dışı kişiliğini bir mekâna dönüştürdü.

Güner Kuban, Amsterdam’daki Homolulu günlerinden bir fotoğrafın yanında ve daha sonraki yıllarda Bodrum’daki evinde.

POORT VAN AMSTERDAM VE HOMOLULU

Benim Güner Kuban’la ilk karşılaşmam 1971 yılındaydı. Amsterdam, Johan Cruyff’lu Ajax’ın Londra’daki Wembley Stadı’nda Panathinaikos’u yenerek Avrupa Şampiyon Kulüpler Kupası’nı kazanmasını kutluyordu. Türk spor basınının unutulmaz isimlerinden, Tercüman Gazetesi Spor Müdürü Necmi Tanyolaç ağabey de kutlamaları izlemek için Hollanda’ya gelmişti.

Ajax’ın şampiyonluk kutlamalarından bir gün sonra Necmi ağabeyle birlikte Güner Kuban’ın açtığı üç katlı büyük restorana gittik. Mekânın adı Poort van Amsterdam’dı. Güner’i ilk kez orada tanıdım.

Necmi ağabey daha ilk karşılaşmada Güner’e dikkatle baktı ve bana, “Ben bu bayanı bir yerden tanıyorum ama nereden?” diye sordu. Saatler sonra hafızası yerine geldi. Birden bana dönerek, “Tamam, hatırladım. Bu kadın İstanbul’dan meşhur lezbiyen Güner yahu!” dedi. O gün başlayan tanışıklık, zamanla yarım asrı aşan bir dostluğa dönüştü. Poort van Amsterdam’dan sonra Homolulu geldi. Güner, Honolulu adından esinlenerek açtığı gece kulübünü kısa sürede Amsterdam’ın en çok konuşulan mekânlarından biri haline getirdi. Homolulu yalnızca eşcinsellerin gittiği bir kulüp değildi. Hollanda’nın sosyete, sanat, eğlence ve medya çevrelerinden pek çok tanınmış isim de oraya gidiyordu.

Güner, yaşam biçimini başkalarının yargılarına göre belirlemiyordu. Türkiye’de henüz cinsel yönelimin konuşulmasının bile büyük tabu olduğu yıllarda, kendisini gizlememesi ve açıkça anlatmasıyla da tanındı. Hollanda’nın LGBTQİ+ tarihini belgeleyen IHLIA arşivi, bugün O’nu Amsterdam’daki Homolulu’nun kurucusu ve Türkiye’de yaşamı ile aşklarını açıkça anlatan öncü bir kadın olarak kayda geçiriyor.

Homolulu bizim için de yalnızca bir haber mekânı değildi. Eşimle birlikte zaman zaman giderdik. Oranın Arnavut ciğerini özellikle severdik. Müziği, insanları, sohbetleri ve Güner’in kendine özgü ev sahipliğiyle o geceler hafızamda hâlâ canlıdır.

Güner Kuban, Homolulu’da dünyaca ünlü sanatçı Donna’nın afişi önünde. Mekân, Amsterdam’ın gece hayatında uluslararası ün kazanmıştı.

HOLLANDA MEDYASININ BİTMEYEN HABER KAYNAĞIYDI

Güner Kuban yaptığı hiçbir işi küçük düşünmezdi. Dünyaca tanınan sanatçıları Homolulu’ya getirir, özel programlar düzenlerdi. Her adımı Hollanda medyasının ilgisini çekiyordu. Gazeteler, dergiler ve televizyonlar O’nun peşindeydi.

Amsterdam’da yaşayan bir Türk kadınının, şehrin en hareketli döneminde gece hayatına böylesine damga vurması başlı başına haberdi. Ama Güner’i asıl haber yapan, sıradan cevaplar vermemesi, sözünü sakınmaması ve hayatını kendi kurallarına göre yaşamasıydı.

Yazar kimliği de aynı cesareti taşıyordu. Sevişmenin Rengi adlı kitabında aşklarını ve cinsel kimliğini açıkça anlatması, Türkiye’de alışılmadık bir çıkıştı. Uzaydan Gelen Kadın ve daha sonra ailesinin tarihini anlattığı Bir Vatan Aşkına adlı kitapları da bu çok yönlü yaşamın başka durakları oldu.

“SEVİŞMENİN RENGİ”NİN EL YAZMASI SAYFALARINI BANA GETİRMİŞTİ

Güner Kuban’ın yazarlık serüveninin başlangıcına da yakından tanıklık ettim. İlk kitabı “Sevişmenin Rengi”ni kaleme aldığı günlerde, elle yazılmış yüzlerce sayfayı bir gün bana getirdi.
“Bunları redakte eder misin?” diye sordu.

O dönemde işlerim öylesine yoğundu ki, ne kadar istesem de bu sorumluluğu üstlenmem mümkün değildi. Güner’den özür dileyerek zaman ayıramayacağımı söyledim.

Bunun üzerine, “Peki, kime vereyim?” diye sordu. Ben de kendisine, o yıllarda Hürriyet’in başdanışmanlığını yapan, Türk edebiyat ve basın dünyasının en saygın isimlerinden Doğan Hızlan’ı önerdim. Benim her zaman “Doğan abi” diye hitap ettiğim Doğan Hızlan’ı Güner de yakından tanıyor, O’nun edebiyat bilgisine ve yayıncılık tecrübesine büyük güven duyuyordu. Bildiğim kadarıyla Güner, daha sonra el yazması metni Doğan Hızlan’a ulaştırdı. Redaksiyonu bizzat O mu yaptı, yoksa uygun gördüğü bir başka kişiye mi yaptırdı, bunu kesin olarak bilmiyorum.
Ama bugün geriye dönüp baktığımda, “Sevişmenin Rengi”nin henüz yüzlerce el yazması sayfadan ibaret olduğu günleri ve Güner’in o sayfaları bana emanet etmek istemesini hiç unutmuyorum.

Kim bilir, belki de daha sonra çok konuşulacak olan “Sevişmenin Rengi” adlı kitabın yayın yolculuğunda, Doğan Hızlan’ı önermem de küçük ama önemli bir dönüm noktası olmuştu.
O kitap daha sonra yalnız Güner Kuban’ın özel yaşamını açık yüreklilikle anlattığı bir eser olmakla kalmadı, Türkiye’de konuşulmayanların cesaretle dile getirildiği, tabuları zorlayan kitaplardan biri oldu.

ÇERKES ETHEM’İN İTİBARI İÇİN MÜCADELE ETTİ

Güner Kuban için Çerkes Ethem yalnızca tarih kitaplarında tartışılan bir isim değildi; amcasıydı. Türkiye’de kuşaklar boyunca Çerkes Ethem adı “vatan haini” suçlamasıyla birlikte anıldı. Güner buna hayatı boyunca karşı çıktı. Millî Mücadele’nin ilk yıllarındaki rolünün görmezden gelindiğini ve tarihî olayların tek taraflı anlatıldığını savundu.

Arşivlerin peşine düştü, belgeler topladı, aile içinde anlatılanları araştırdı ve bütün bu birikimi Bir Vatan Aşkına – Çerkes Ethem ve Ailesinin Gerçek Öyküsü adlı kapsamlı kitabında topladı. Kitap yalnızca Çerkes Ethem’i değil, Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’e, savaşlardan sürgünlere uzanan bir ailenin yaklaşık 110 yıllık hikâyesini anlatıyordu.

TBMM Dilekçe Komisyonu aracılığıyla ilgili devlet kurumlarından alınan cevaplarda, Çerkes Ethem hakkında resmî olarak verilmiş bir “vatan haini” kararı bulunmadığının bildirilmesi Güner’i çok duygulandırmıştı. Elbette Çerkes Ethem’in Ankara Hükümeti ile çatışması ve Yunan tarafına geçişi tarihçiler arasında tartışılmaya devam ediyor. Güner’in cevabı ise kesindi: “Çerkes Ethem vatan haini değildi.”

“BEN İYİ VE DÜRÜST İNSANLARIN TARAFINDAYIM”

Atina’da doğmuş, Türkiye’ye dönmüş, Almanya’da eğitim görmüş, Paris’te çalışmış, Amsterdam ve Miami’de yaşamış bir insana hangi ülkeye ve topluma ait olduğu sorulmuştu. Güner’in verdiği cevap, hayat felsefesinin özeti gibiydi: Her milletin iyisinin de kötüsünün de bulunduğunu söylüyor, kendisini “iyi ve dürüst insanların tarafında” görüyordu.

Bu cevap O’na çok yakışıyordu. Çünkü Güner Kuban’ı tek bir ülkeye, kimliğe, mesleğe veya döneme sığdırmak mümkün değildi. Mimar, girişimci, gece kulübü sahibi, yazar, tarih araştırmacısı ve tabulara meydan okuyan özgür bir kadındı.

Bodrum açıklarında Güner Kuban’ın yatıyla yaptığımız unutulmaz Mavi Deniz yolculuğu. Amsterdam’da başlayan dostluğumuz Bodrum’da da devam etti.

AMSTERDAM’DA BAŞLAYAN DOSTLUĞUMUZ BODRUM’DA DEVAM ETTİ

Yıllar geçti. Hayat bizi farklı yerlere götürdü ama Güner’le tanışıklığımız Amsterdam’la sınırlı kalmadı. Yolumuz bu kez Bodrum’da kesişti. Bizi denize bakan güzel evinde ağırladı. Bir gün de ünlü yatıyla Mavi Deniz’e açıldık.

Dosyamdaki fotoğrafa bugün baktığımda, bir zamanlar Amsterdam’da Poort van Amsterdam’ın açılışında tanıştığımız Güner’le yıllar sonra Ege güneşinin altında aynı teknede oluşumuza şaşırıyorum. Hayat insanları ne ilginç yollarla yeniden bir araya getiriyor.

Güner bir süre sonra Amsterdam’dan ayrıldı, uzun yıllar Miami’de yaşadı. Ardından Türkiye’ye döndü ve Bodrum’a yerleşti. Şimdi O’nu son kez yine Bodrum uğurladı.

BİR ÖMRE BİRKAÇ ÖMÜR SIĞDIRDI

Güner Kuban’ın hayatını anlatmaya nereden başlanır?
Atina’daki sürgün yıllarından mı, Çerkes Ethem’in yeğeni oluşundan mı, Stuttgart’taki mimarlık eğitiminden mi, Paris’ten mi, Amsterdam’dan mı, Miami’den mi? Homolulu’dan mı, yazdığı kitaplardan mı, ailesinin itibarı için verdiği mücadeleden mi, yoksa 50 yıl sonra yeniden uyanıp geleceğin dünyasını görme hayalinden mi?

Belki de O’nu sıra dışı yapan tam olarak budur. Hayatında tek bir ülke, tek bir şehir, tek bir meslek ve tek bir mücadele yoktu. Kimi insanların hayatı doğum ve ölüm tarihleriyle özetlenebilir. Güner Kuban’ınki ise birkaç ömre bedeldi.

Yarım asrı aşan gazetecilik hayatımda devlet adamları, sanatçılar, sporcular, iş insanları ve gazeteciler tanıdım. Bazılarıyla yollarımız yalnızca bir haber süresince kesişti. Bazıları ise yıllar sonra bile hafızamda bütün canlılığıyla kaldı. Güner Kuban da onlardan biridir.

1971’de başlayan dostluğumuzun ardından şimdi söyleyebileceğim tek şey şudur: Güle güle sevgili Güner. Kendini dondurup 50 yıl sonra dünyanın nasıl değiştiğini göremedin ama bu dünyada bıraktığın iz, seni tanıyanların hafızasında çok uzun yıllar yaşayacak.

Güner Kuban, özel yaşamını ve düşüncelerini açıkça anlatmaktan hiçbir zaman çekinmedi; yıllarca Hollanda ve Türkiye medyasının ilgi odağı oldu.

                 *******************

            NEDERLANDSE VERSIE

WIJ HEBBEN GÜNER KUBAN VERLOREN. ZE WILDE ZICH LATEN INVRIEZEN OM DE TOEKOMST TE ZIEN, MAAR OVERLEED VOORDAT HET ZOVER KWAM

• Güner Kuban, die in ballingschap in Athene werd geboren, in Duitsland architectuur studeerde en een uitzonderlijk leven leidde dat via Parijs, Amsterdam en Miami naar Bodrum voerde, overleed op 16 september 2026 op 91-jarige leeftijd.

• Mijn oude vriendin, wier officiële naam Sabiha Kuban was, begon in Amsterdam met het drie verdiepingen tellende Poort van Amsterdam en richtte later Homolulu op, een legendarische uitgaansgelegenheid. Met haar vrije persoonlijkheid en moed liet zij een blijvende indruk achter in het collectieve geheugen van Nederland.

• Zij was de nicht van Çerkes Ethem en de dochter van Reşit Bey, parlementslid in de Eerste Grote Nationale Vergadering. Een belangrijk deel van haar leven wijdde zij aan de geschiedenis van haar familie en aan haar overtuiging dat haar oom geen landverrader was.

• In 1986 verklaarde zij een overeenkomst voor cryonische bewaring te hebben gesloten met de Amerikaanse organisatie Alcor. Met de woorden “Eens in de vijftig jaar wakker worden is voor mij genoeg” beschreef zij haar droom om de wereld van de toekomst te zien.

• Die uitzonderlijke wens ging niet in vervulling. Güner Kuban werd op 17 september in Bodrum begraven en liet landen, steden, liefdes, boeken, strijd en onvergetelijke vriendschappen achter.

• Mijn kennismaking met Güner Kuban begon in 1971, in de Amsterdamse dagen waarin Ajax het Europese kampioenschap vierde. Onze vriendschap van meer dan een halve eeuw voerde uiteindelijk tot onze zeereizen voor de kust van Bodrum.

İlhan KARAÇAY schreef:

Beste Lezers,

Wij hebben mijn zeer oude vriendin Güner Kuban verloren. Haar uitzonderlijke leven van 91 jaar, dat in ballingschap in Athene begon en via Duitsland, Parijs, Amsterdam en Miami naar Bodrum voerde, eindigde op 16 september 2026 rond 03.00 uur.

Güner, die in de registers van de gemeente Bodrum met haar officiële naam “Sabiha Kuban” staat vermeld, werd op 17 september vanuit de Turgutreis Merkez Yalı-moskee naar haar laatste rustplaats gebracht en begraven op de begraafplaats Yukarı Akçaalan. Volgens de berichten werd zij al enige tijd behandeld wegens gezondheidsproblemen.

In het overlijdensbericht van haar naasten stond dat Güner Kuban “haar reis op deze planeet had voltooid” en “op de door haar gewenste wijze was opgegaan in de eeuwigheid”.

In het overlijdensbericht van haar naasten werd zij beschreven met woorden die precies bij haar pasten: “Zij heeft haar reis op deze planeet voltooid. Zij is op de door haar gewenste wijze opgegaan in de eeuwigheid.” In hetzelfde bericht werd benadrukt dat zij als “architect, schrijfster, geliefde en bon vivant” een vrij leven leidde dat zich over drie continenten uitstrekte, bekend werd door haar bijzondere persoonlijkheid en creatieve talenten en haar hele leven bleef ingaan tegen taboes.

Het is voor mij niet gemakkelijk om deze regels te schrijven. Güner Kuban was voor mij niet alleen een kleurrijke persoonlijkheid over wie een journalistiek verhaal kon worden geschreven. Zij was een zeer oude vriendin die ik sinds 1971 kende, met wie ik in Amsterdam aan tafel zat, de avonden van Homolulu beleefde, bij wie ik in haar huis in Bodrum te gast was en met wie ik op haar jacht de Mavi Deniz opging.

ZIJ WILDE ZICH LATEN INVRIEZEN EN WAKKER WORDEN IN DE WERELD VAN DE TOEKOMST

Een van de opmerkelijkste voorbeelden van de manier waarop Güner Kuban naar het leven keek, was haar wens om haar lichaam na haar dood te laten invriezen. Jarenlang werd dit als een stadslegende verteld. Maar wat zij mij persoonlijk vertelde en haar eigen verklaringen in oude interviews laten zien dat deze gedachte werkelijk tot een overeenkomst had geleid.

Kuban vertelde dat zij in 1986 een contract had gesloten met de Amerikaanse organisatie Alcor en dat zij de eerste Turk was die dat deed. Ook zei zij dat zij enige tijd als vertegenwoordigster van de organisatie in Türkiye had gefungeerd. Haar droom was om te worden overgelaten aan een toekomst waarin de dood misschien niet langer het laatste woord zou hebben.

Volgens haar was het doel om opnieuw tot leven te worden gewekt wanneer geneeskunde en technologie voldoende vooruitgang hadden geboekt. De uitspraak “Eens in de vijftig jaar wakker worden is voor mij genoeg” werd het bekendste symbool van die droom. Güner wilde dus niet slechts één keer, vijftig jaar later, ontwaken. Zij droomde ervan om iedere halve eeuw te zien hoever de wereld gekomen was. Zij wilde met eigen ogen bekijken hoe het leven er dan uitzag en hoopte dat de wetenschap van de toekomst ziekten zou kunnen overwinnen waarvoor de geneeskunde van vandaag nog geen oplossing heeft.

MAAR CRYONICA BETEKENT NIET DAT EEN LEVEND MENS WORDT INGEVROREN

Hier is een belangrijke wetenschappelijke uitleg nodig. Cryonica betekent niet dat een levend mens, zoals in films, in slaap wordt gebracht en jaren later gezond weer wakker wordt. De procedure kan pas beginnen nadat iemand juridisch dood is verklaard. Het doel is het lichaam, of alleen de hersenen, bij een extreem lage temperatuur te bewaren, in de hoop dat toekomstige medische technologie de doodsoorzaak ooit kan herstellen.

Tot op heden is geen enkel cryonisch bewaard mens weer tot leven gebracht. Het gaat daarom niet om een bewezen behandeling, maar om een zeer omstreden hoop die volledig op de wetenschap van de toekomst is gevestigd.

Güner Kuban had in een interview ook gezegd dat zij na de voltooiing van haar boek euthanasie wilde laten uitvoeren om vervolgens te worden ingevroren. Het overlijdensbericht van haar naasten en de informatie over haar begrafenis in Bodrum tonen echter dat dit plan niet werd uitgevoerd. Güner Kuban, die haar hele leven de toekomst uitdaagde, overleed zonder dat zij zich kon laten invriezen.

Misschien is dat wel de meest droevige ironie van haar overlijdensbericht. Güner wilde over vijftig jaar wakker worden om te zien hoe de wereld was veranderd. Nu zal zij voortleven in de herinneringen aan het leven dat zij op haar eigen wijze koos.

Deze foto van Güner Kuban bij haar woning in Bodrum, uitkijkend over de Egeïsche Zee, verbeeldt haar liefde voor schoonheid, vrijheid en het leven.

EEN LEVEN DAT IN BALLINGSCHAP BEGON

Güner Kuban werd in 1935 in Athene geboren. Haar vader was Reşit Bey, de oudere broer van Çerkes Ethem en een van de leden van de Eerste Grote Nationale Vergadering van Türkiye. Haar moeder was Seher Hanım. Haar familie had Türkiye moeten verlaten na de grote politieke afrekening in de beginjaren van de Republiek. Vanaf het ogenblik van haar geboorte bevond Güner zich midden in een van de meest omstreden historische kwesties van Türkiye.

Jaren later omschreef zij haar afkomst zelf met de woorden: “Ik ben een kind van de ballingschap. Ik ben in Athene geboren tijdens de derde ballingschap waartoe mijn familie werd gedwongen.” De verdrijving van haar grootvader Ali Bey uit de Kaukasus en de ervaringen van haar vader Reşit Bey en haar oom Çerkes Ethem droeg zij mee als een onlosmakelijk deel van het familiegeheugen.

Later keerde het gezin terug naar Türkiye. Güner ging naar de lagere school in Bandırma, volgde de middelbare school aan de Mimar Kemal-school in Ankara en bezocht daarna het Duitse Lyceum in İstanbul. Een tijdlang wilde zij kunstschilder worden. Uiteindelijk vertrok zij naar Duitsland om in Stuttgart architectuur te studeren. Haar beroep en haar onvermoeibare nieuwsgierigheid openden vervolgens de deuren naar verschillende landen.

VAN PARIJS NAAR AMSTERDAM EN VAN AMSTERDAM NAAR MIAMI

Het leven van Güner Kuban paste niet in één land, één stad of één beroep. Zij werkte in Parijs, kwam naar Nederland, werd onderneemster in Amsterdam, woonde later in Miami en vestigde zich uiteindelijk in Bodrum. Zij vertelde dat zij door haar leven tussen verschillende culturen zes talen had geleerd.

Amsterdam had een heel bijzondere plaats in haar leven. In de stad waar zij ongeveer een kwart eeuw woonde, richtte zij eerst een groot toeristisch centrum op waar Nederlandse ambachten werden beoefend, tentoongesteld en verkocht. Daarna stapte zij in het nachtleven en veranderde haar uitzonderlijke persoonlijkheid in een bijzondere ontmoetingsplaats.

Güner Kuban naast een foto uit haar Homolulu-jaren in Amsterdam en, vele jaren later, in haar woning in Bodrum.

POORT VAN AMSTERDAM EN HOMOLULU

Mijn eerste ontmoeting met Güner Kuban vond plaats in 1971. Amsterdam vierde de overwinning van Ajax, met Johan Cruyff, op Panathinaikos in de finale van de Europacup voor landskampioenen in het Wembley Stadion in Londen. Necmi Tanyolaç, de onvergetelijke sportjournalist en sportchef van de krant Tercüman, was naar Nederland gekomen om de festiviteiten te volgen.

Een dag na de huldiging van Ajax gingen Necmi ağabey en ik naar het grote restaurant van drie verdiepingen dat Güner Kuban had geopend. Het heette Poort van Amsterdam. Daar leerde ik Güner voor het eerst kennen.

Necmi ağabey keek bij de eerste ontmoeting aandachtig naar Güner en zei tegen mij: “Ik ken deze dame ergens van, maar waarvan?” Uren later keerde zijn herinnering terug. Hij draaide zich plotseling naar mij om en zei: “Nu weet ik het weer. Dit is toch Güner, die beroemde lesbienne uit İstanbul!” De kennismaking van die dag groeide uit tot een vriendschap van meer dan een halve eeuw.

Na Poort van Amsterdam kwam Homolulu. Güner ontleende de naam aan Honolulu en maakte van haar nachtclub in korte tijd een van de meest besproken gelegenheden van Amsterdam. Homolulu werd niet alleen door homoseksuelen bezocht. Ook bekende vertegenwoordigers uit de Nederlandse society, kunstwereld, entertainmentsector en media kwamen er graag.

Güner richtte haar leven niet in naar de oordelen van anderen. In een tijd waarin in Türkiye zelfs het spreken over seksuele geaardheid nog een groot taboe was, werd zij bekend doordat zij zichzelf niet verborg en openlijk over haar leven sprak. IHLIA, dat de Nederlandse LGBTQI+-geschiedenis documenteert, vermeldt haar als oprichtster van Homolulu en als een pionier die in Türkiye openhartig over haar leven en liefdes schreef.

Homolulu was voor ons niet alleen een locatie waarover ik verslag deed. Mijn vrouw en ik kwamen er van tijd tot tijd. Wij hielden vooral van de Arnavut ciğeri die er werd geserveerd. De muziek, de mensen, de gesprekken en Güner als onvergetelijke gastvrouw leven nog altijd in mijn herinnering voort.

Güner Kuban in Homolulu, voor de affiche van de wereldberoemde artiest Donna.
De club verwierf internationale bekendheid in het Amsterdamse nachtleven.

EEN ONOPHOUDELIJKE BRON VAN NIEUWS VOOR DE NEDERLANDSE MEDIA

Güner Kuban dacht nooit klein. Zij haalde wereldberoemde artiesten naar Homolulu en organiseerde bijzondere programma’s. Alles wat zij deed trok de belangstelling van de Nederlandse media. Kranten, tijdschriften en televisieprogramma’s volgden haar.

Dat een Turkse vrouw in een van de levendigste periodes van Amsterdam zo’n stempel op het nachtleven drukte, was op zichzelf al nieuws. Wat Güner werkelijk tot een nieuwsfiguur maakte, was dat zij nooit gewone antwoorden gaf, geen blad voor de mond nam en volgens haar eigen regels leefde.

Ook als schrijfster bezat zij dezelfde moed. In haar boek Sevişmenin Rengi vertelde zij openhartig over haar liefdes en seksuele identiteit. Voor Türkiye was dat een ongebruikelijke en gedurfde stap. Uzaydan Gelen Kadın en het latere Bir Vatan Aşkına, waarin zij de geschiedenis van haar familie vertelde, waren andere mijlpalen in dat veelzijdige leven.

ZIJ BRACHT MIJ DE HANDGESCHREVEN PAGINA’S VAN “SEVİŞMENİN RENGİ”

Ik was ook van dichtbij getuige van het begin van Güner Kubans schrijverschap. In de periode waarin zij haar eerste boek Sevişmenin Rengi schreef, kwam zij op een dag bij mij met honderden handgeschreven pagina’s.

“Wil jij dit voor mij redigeren?” vroeg zij.

Ik had het in die tijd zo druk dat ik deze verantwoordelijkheid, hoe graag ik het ook had gewild, niet op mij kon nemen. Ik bood Güner mijn excuses aan en zei dat ik er geen tijd voor kon vrijmaken.

Daarop vroeg zij: “Aan wie kan ik het dan geven?” Ik adviseerde haar Doğan Hızlan, destijds hoofdadviseur van Hürriyet en een van de meest gerespecteerde namen in de Turkse literatuur en journalistiek. Güner kende Doğan Hızlan, die ik altijd “Doğan abi” noemde, eveneens goed en had veel vertrouwen in zijn literaire kennis en ervaring in de uitgeverswereld. Voor zover ik weet, bezorgde zij het handschrift later bij Doğan Hızlan. Of hij de redactie zelf deed of deze aan iemand anders toevertrouwde, weet ik niet met zekerheid.

Wanneer ik nu terugkijk, vergeet ik nooit de tijd waarin Sevişmenin Rengi nog slechts uit honderden handgeschreven pagina’s bestond en Güner die pagina’s aan mij wilde toevertrouwen.

Wie weet was mijn advies om naar Doğan Hızlan te gaan een klein maar belangrijk keerpunt in de publicatiegeschiedenis van het boek dat later zoveel besproken zou worden.

Het boek werd niet alleen een werk waarin Güner Kuban openhartig over haar privéleven vertelde. Het werd ook een van de boeken waarin zaken waarover in Türkiye niet werd gesproken, moedig onder woorden werden gebracht en taboes werden doorbroken.

ZIJ STREED VOOR HET EERHERSTEL VAN ÇERKES ETHEM

Voor Güner Kuban was Çerkes Ethem niet alleen een omstreden naam uit de geschiedenisboeken. Hij was haar oom. Generaties lang werd de naam Çerkes Ethem in Türkiye verbonden met de beschuldiging van landverraad. Güner verzette zich daar haar hele leven tegen. Zij vond dat zijn rol in de eerste jaren van de Nationale Strijd werd genegeerd en dat de historische gebeurtenissen eenzijdig waren verteld.

Zij zocht in archieven, verzamelde documenten, onderzocht de verhalen binnen de familie en bundelde alles in het omvangrijke boek Bir Vatan Aşkına, Çerkes Ethem ve Ailesinin Gerçek Öyküsü. Het boek ging niet alleen over Çerkes Ethem, maar ook over ongeveer 110 jaar familiegeschiedenis, van de laatste jaren van het Ottomaanse Rijk tot de Republiek, en van oorlogen tot ballingschap.

Via de Verzoekschriftencommissie van de TBMM werd bij verschillende staatsinstellingen informatie opgevraagd. Het antwoord dat er geen officieel besluit bestond waarin Çerkes Ethem tot landverrader was verklaard, ontroerde Güner diep. De botsing van Çerkes Ethem met de regering in Ankara en zijn overgang naar de Griekse zijde blijven onder historici omstreden. Voor Güner stond het antwoord echter vast: “Çerkes Ethem was geen landverrader.”

“IK STA AAN DE KANT VAN GOEDE EN EERLIJKE MENSEN”

Aan iemand die in Athene was geboren, naar Türkiye was teruggekeerd, in Duitsland had gestudeerd en in Parijs, Amsterdam en Miami had gewoond, werd gevraagd bij welk land en welke samenleving zij zich thuis voelde. Het antwoord van Güner vatte haar levensfilosofie samen. Zij zei dat ieder volk goede en slechte mensen kent en dat zij zichzelf zag als iemand die “aan de kant van goede en eerlijke mensen” stond.

Dat antwoord paste bij haar. Güner Kuban kon niet tot één land, identiteit, beroep of periode worden beperkt. Zij was architect, onderneemster, nachtclubeigenares, schrijfster, onderzoekster van de geschiedenis en een vrije vrouw die taboes uitdaagde.

Onze onvergetelijke tocht op de Mavi Deniz met het jacht van Güner Kuban voor de kust van Bodrum. Onze vriendschap, die in Amsterdam begon, ging in Bodrum verder.

ONZE VRIENDSCHAP BEGON IN AMSTERDAM EN GING VERDER IN BODRUM

De jaren gingen voorbij. Het leven bracht ons naar verschillende plaatsen, maar onze kennismaking bleef niet tot Amsterdam beperkt. Onze wegen kruisten elkaar opnieuw in Bodrum. Zij ontving ons in haar prachtige huis met uitzicht op zee. Op een dag voeren wij met haar beroemde jacht de Mavi Deniz op.

Wanneer ik vandaag naar de foto in mijn archief kijk, verbaas ik mij erover dat ik met Güner, die ik ooit bij de opening van Poort van Amsterdam leerde kennen, jaren later onder de Egeïsche zon op hetzelfde schip zat. Het leven brengt mensen soms op wonderlijke wijze opnieuw bij elkaar.

Na verloop van tijd verliet Güner Amsterdam. Zij woonde jarenlang in Miami, keerde daarna terug naar Türkiye en vestigde zich in Bodrum. Nu was het opnieuw Bodrum dat haar voor de laatste keer uitgeleide deed.

ZIJ PASTE MEERDERE LEVENS IN ÉÉN MENSENLEVEN

Waar moet men beginnen wanneer men het leven van Güner Kuban wil vertellen? Bij haar geboorte in ballingschap in Athene, haar verwantschap met Çerkes Ethem, haar architectuuropleiding in Stuttgart, Parijs, Amsterdam of Miami? Bij Homolulu, haar boeken, haar strijd voor de reputatie van haar familie, of bij haar droom om na vijftig jaar opnieuw wakker te worden en de wereld van de toekomst te zien?

Misschien was juist dat wat haar zo uitzonderlijk maakte. Haar leven kende niet één land, één stad, één beroep of één strijd. Bij sommige mensen volstaan geboorte- en sterfdatum om hun leven samen te vatten. Het leven van Güner Kuban was meerdere levens waard.

In mijn journalistieke loopbaan van meer dan een halve eeuw heb ik staatslieden, kunstenaars, sporters, ondernemers en journalisten leren kennen. Met sommigen kruiste mijn weg zich slechts voor de duur van één nieuwsverhaal. Anderen bleven vele jaren later nog levendig in mijn herinnering. Güner Kuban behoort tot die laatste groep.

Na onze vriendschap die in 1971 begon, kan ik nu nog maar één ding zeggen: Vaarwel, lieve Güner. Je kon jezelf niet laten invriezen om vijftig jaar later te zien hoe de wereld was veranderd, maar het spoor dat je in deze wereld hebt achtergelaten, zal nog zeer lang voortleven in de herinnering van iedereen die je heeft gekend.

Güner Kuban schrok er nooit voor terug om openlijk over haar privéleven en haar opvattingen te spreken. Jarenlang stond zij in het middelpunt van de belangstelling van de Nederlandse en Turkse media.