SPİNOZA’NIN DÜŞÜNCE DÜNYASI İLE 17’NCİ YÜZYILIN USTALARINI AYNI SERGİDE BULUŞTURDU

Ümran Özbalcı Aria’nın Podium Mozaïek’teki kişisel sergisi, yıllara yayılan akademik araştırmanın, kitapların ve sanatsal üretimin Amsterdam’da buluştuğu yeni bir durak oldu.

Sanatçı, Hollandalı ustaların eserlerini dijital tekniklerle yeniden yorumlarken, ışık, insan, doğa ve mekân arasındaki ilişkiye Spinoza’nın felsefesi üzerinden bakıyor.

1999 tarihli “17. Yüzyıl Hollanda Resminde Portre” konulu sanatta yeterlilik çalışmasından beslenen sergi, bir araştırmanın sayfalardan görsel anlatıma uzanan yolculuğunu ortaya koyuyor.

Hollanda’daki sanatçıların ve sanatseverlerin ilgi gösterdiği sergiyi, Türkiye’nin Amsterdam Başkonsolosu Mahmut Burak Ersoy da ziyaret etti.

2 Temmuz’da açılışı yapılan sergi, 28 Eylül 2026’ya kadar Amsterdam’daki Podium Mozaïek’te görülebilecek.

Naçizane şahsım için, “Gazeteciliğin Van Gogh’u” yakıştırmasını yapan ve çizen Ümran hanımın çalışmaları ve başarıları.

(Haberin Hollandacası, Türkçe haberin hemen altında.
De Nederlandse versie van het artikel staat direct onder de Turkse tekst.)

İlhan KARAÇAY yazdı:

 

Değerli Okurlarım,

Bir sanatçıyı tanımanın en güzel yollarından biri, O’nun yıllar içinde aynı konuya nasıl yeniden döndüğünü izlemektir. Önce araştırır, sonra yazar, sonra da öğrendiklerini kendi sanatının diliyle anlatır. Her dönüşte, bildiklerimize yeni bir pencere açılır.
Ümran Özbalcı Aria’nın Amsterdam’daki sergisi, bana tam da böyle bir yolculuğu düşündürdü.

Daha önce sizlere, Hollanda resmini ve ressamlarını anlatan kitabını tanıttığım Ümran Hanım, bu kez kendi eserleriyle karşımızda. Kitabında incelediği sanat dünyasını, şimdi kişisel bakışı ve dijital tekniklerin sunduğu imkânlarla yeniden yorumluyor. Araştırmanın konusu olan “Hollanda”, bu defa O’nun eserlerine ev sahipliği yapıyor.

AMSTERDAM’DA ÜÇ AYA YAYILAN BİR SANAT BULUŞMASI

Podium Mozaïek’te sergiden bir buluşma. Duvarlardaki eserler, sohbetlerin de arka planını oluşturuyor.

Ümran Özbalcı Aria’nın “Spinoza’nın Etiğinden 17. Yüzyıl Hollanda Resmine” temalı kişisel sergisi, Amsterdam’ın kültür ve sanat mekânlarından Podium Mozaïek’te sanatseverlerle buluştu. Sanatçının paylaştığı program ve afişe göre eserler, 28 Eylül 2026’ya kadar görülebilecek.

Sergi, izleyiciyi yalnızca resimlerin karşısında durmaya değil, resimlere hangi düşüncelerle baktığını da sorgulamaya davet ediyor. Bir yüz, bir pencere, bir oda ya da ışığın aydınlattığı bir nesne, burada geçmişten bugüne uzanan bir anlatının parçası hâline geliyor. Ümran Hanım, Hollanda resminin tanıdık dünyasını kendi görsel dili içinde yeniden kuruyor.

Sergi fotoğraflarında da görüldüğü gibi eserler, mekânın oturma ve buluşma alanlarıyla iç içe sergileniyor. Böylece sanat, sohbetin ve gündelik hayatın içinde kendine yer buluyor. Resimlerin önünde yapılan konuşmalarla, sanatçının yıllardır üzerinde çalıştığı düşünceler yeni izleyicilere ulaşıyor.

HOLLANDA’YA YAPILAN BİR GEZİDEN BAŞLAYAN YOLCULUK

“17. Yüzyıl Hollanda Resminde Portre” kitabı, bugünkü serginin düşünsel geçmişini anlamak için önemli bir kaynak.

Bu serginin arkasındaki hikâye, birkaç ayda hazırlanmış bir etkinlikten çok daha eskiye uzanıyor. Ümran Özbalcı Aria, kitabının girişinde, konu seçiminde Hollanda’ya yaptığı gezinin büyük payı olduğunu anlatmıştı. Sanat eserlerini kendi topraklarında, müzelerinde ve onları çevreleyen şehir dokusu içinde görmek, araştırmasının yönünü belirlemişti.

O’nun anlatımında Delft’in sokakları Vermeer’i, Amsterdam ise Rembrandt’ı düşündürüyordu. Müzede bir tabloya bakmakla, o tablonun doğduğu çevrenin havasını solumak birbirini tamamlıyordu. Evler, sokaklar, ışık ve insanların gündelik yaşamı, resimlerin nasıl bir dünyadan çıktığını anlamaya yardımcı oluyordu.

Bu ilgi, 1999’da Mimar Sinan’daki “17. Yüzyıl Hollanda Resminde Portre” konulu sanatta yeterlilik çalışmasında akademik bir temele kavuştu. Daha sonra kitaplaşan araştırma, bugün sergide başka bir anlatım biçimiyle karşımıza çıkıyor.
Sanatçının kendi açıklamasına göre sergi, o çalışmada savunduğu düşüncenin, kendi sanatındaki görsel yansıması niteliğinde.

Dolayısıyla Amsterdam’daki buluşmayı, bir kitabın resimlerle tanıtılması olarak görmek eksik kalır. Burada araştıran, okuyan ve yazan sanatçı ile kendi eserini üreten sanatçı aynı noktada buluşuyor. Yıllar önce sorulan sorular, bu kez renklerle, katmanlarla ve yeni görüntülerle yeniden soruluyor.

SPİNOZA’NIN FELSEFESİ RESİMLERE NASIL YANSIYOR?

Ümran Özbalcı Aria’nın portre, geometrik parçalar ve dairesel biçimleri bir araya getiren çalışmalarından biri.

Serginin düşünsel merkezinde Spinoza yer alıyor. Ancak ağır felsefe kavramları, konunun yalnızca uzmanlara seslendiği izlenimini vermesin. Ümran Hanım’ın kurduğu bağın temelinde, insanı doğadan ayrı düşünmemek, gündelik hayatın içindeki varlıklara ve ilişkilere dikkatle bakmak bulunuyor.

Sanatçı, sergi manifestosunda Spinoza’nın “Deus sive Natura”, yani “Tanrı, yani Doğa” düşüncesinden hareket ediyor. Hollanda resmindeki insanı, doğayı, ışığı ve mekânı bu bakışla yeniden okumayı öneriyor. Bir yüzün ifadesi ya da bir pencereden görünen dünya, O’nun yorumunda daha geniş bir bütünün parçasına dönüşüyor.

Manifestoda açık pencereler ve ufuk çizgileri, sınırlı bir görüntünün içinde sonsuzluğu düşünmenin yolları olarak ele alınıyor. Çerçevesi belli bir resim, gözümüzün ve zihnimizin o çerçevenin ötesine gitmesine imkân verebiliyor. Sanatçı, bu duyguyu Spinoza’nın doğa ve bütünlük anlayışıyla ilişkilendiriyor.

Burada söz konusu olan, ressamların tamamının, Spinoza’dan doğrudan etkilendiğini kanıtlama iddiasından çok, Ümran Özbalcı Aria’nın eserleri okumak ve yeniden yorumlamak için seçtiği felsefi yaklaşım. Sergiyi anlamlı kılan da bu kişisel bakış: İzleyiciye hazır bir sonuç sunmak yerine, resimle düşünce arasında bağ kurabileceği bir alan açıyor.

ESKİ USTALARIN RESİMLERİNE BUGÜNÜN GÖZÜYLE BAKMAK

Tarihsel portrelerin üst üste gelen ve birbirini yansıtan biçimlerle yeniden yorumlandığı bir çalışma.

Ümran Özbalcı Aria, sergisinde 17’nci yüzyıl Hollanda resmini referans alıyor. Manifestosunda Rembrandt, Frans Hals, Vermeer, Gerard van Honthorst ve Johannes Cornelisz Verspronck gibi sanatçılara yer veriyor. Bu isimler, O’nun insan, doğa ve ışık üzerine geliştirdiği yorumun sanat tarihindeki dayanaklarını oluşturuyor.

Bu dünyanın merkezinde insan var. Kimi zaman bir yüzün sessizliği, kimi zaman bir bakışın canlılığı, kimi zaman da bir odadaki gündelik uğraş, resmin bütün anlamını taşıyabiliyor. Sanatçının daha önceki kitabında da portreye duyduğu ilginin temelinde, insanı ve insanlığı tanıma isteği bulunuyordu.

Yeni sergide tarihsel görüntüler, farklı katmanlar ve biçimler içinde yeniden karşımıza çıkıyor. Tanıdık bir yüzün çevresindeki parçalanma, üst üste binen görüntüler ya da yüzeye eklenen geometrik öğeler, izleyicinin eski bir resmi yeni sorularla görmesine imkân veriyor. Fotoğraflarda izlediğimiz çalışmaların ortak özelliklerinden biri, geçmişe ait görüntüyü bugünün görsel deneyimi içinde yeniden düşündürmeleri.

BİR SAATİN İÇİNDE GEÇMİŞ, BİR RESMİN İÇİNDE ZAMAN

Saat kadranı, küre ve insan figürünün aynı yüzeyde buluştuğu çalışma, zaman ve bilgi üzerine düşünmeye davet ediyor.

Sergideki çalışmalar arasında, büyük bir saat kadranının tarihsel bir resimle iç içe geçtiği eser özellikle dikkat çekiyor. Rakamlar ve akrep ile yelkovan, bir küreye uzanan figürün bulunduğu sahnenin üzerine yerleşiyor. Böylece resme baktığımızda hem bir insanın dikkatini yönelttiği dünyayı hem de o dünyayı çevreleyen zaman duygusunu görüyoruz.

Bu görüntü, serginin geçmişle bugün arasında kurduğu ilişkiyi somutlaştırıyor. Yüzyıllar önce resmedilmiş bir sahne, yeni bir düzenlemenin içinde bugünün izleyicisine sesleniyor. Eseri bu gözle okuduğumuzda, bilme isteğinin, merakın ve dünyayı anlamaya çalışmanın zamanla sona ermediğini düşünebiliyoruz.

Bu, sanatçının çalışmasına ilişkin bir okuma elbette. Her izleyici aynı görüntüde başka bir ayrıntıya takılabilir. Kimi saat yüzeyine, kimi insan figürüne, kimi de görüntülerin üst üste gelmesiyle oluşan derinliğe bakacaktır. Serginin sunduğu imkânlardan biri de bu: Tek bir bakışla tüketilemeyen, yeniden bakıldığında başka ayrıntılar gösteren yüzeyler.

DİJİTAL TEKNİKLERLE YENİDEN KURULAN GÖRÜNTÜLER

Tarihsel figürler, yıpranmış bir mekân görüntüsü ve kırmızı geometrik biçimler aynı kompozisyonda buluşuyor.

Bir başka çalışmada müzik aleti tutan tarihsel bir figür ile yanındaki kişi, eskimiş bir iç mekânın görüntüsüyle birleşiyor. Kompozisyonun alt bölümündeki kırmızı, gri ve açık renkli geometrik biçimler ise görüntünün ritmini değiştiriyor. Geçmişten gelen yüzlerle bugünün görsel dili aynı yüzeyde karşılaşıyor.

Sanatçı, manifestosunda dijital teknikleri eski ustaları taklit etmek için kullanmadığını vurguluyor. Amacını, ışığı, maddeyi ve mekânı yeniden kurmak olarak açıklıyor. Bu nedenle dijital yöntem, yalnızca bir üretim aracı olmanın ötesinde, araştırdığı düşünceleri görünür kılmanın bir yolu hâline geliyor.

Okur açısından bunun karşılığı oldukça anlaşılır: Eski bir resmin kopyasına bakmıyoruz. O resmin bugünün sanatçısında uyandırdığı düşüncelerin yeni bir görüntüye dönüşmesini izliyoruz. Sanat tarihine ait bir eser, böylece hatırlanan ve üzerinde yeniden düşünülen canlı bir kaynağa dönüşüyor.

SANATÇILARDAN VE SANATSEVERLERDEN DESTEK

Sanatçının aktardığı bilgilere göre açılışa Hollanda’da yaşayan Türk sanatçılar ve sanatseverler de katıldı. Bülent Evren, Işık Tüzüner, Yasemin Sözer, Gülay Fitöz ve sanatçı, yönetmen Şaban Ol, sergiye destek veren isimler arasında yer aldı. Yazarlar ve iş dünyasından katılımcılar da bu buluşmaya eşlik etti.

Bir sanat etkinliğinin değeri, duvarlara asılan eserlerle birlikte çevresinde oluşan karşılaşmalarda da görülür. Aynı resme farklı geçmişlerden gelen insanların bakması, sanatçının anlatmak istediklerini çoğaltır. Amsterdam’daki buluşmanın fotoğrafları, bu sohbet ortamını da yansıtıyor.

Ümran Özbalcı Aria, kendisini yalnız bırakmayan ziyaretçilerine teşekkür ederken, yaklaşık üç ay boyunca sergisine ev sahipliği yapan Podium Mozaïek yönetimine ve ekibine de ayrıca teşekkür ediyor. Yeni sergilerde ve sanatsal oluşumlarda yeniden bir araya gelme dileğini paylaşıyor

BAŞKONSOLOS MAHMUT BURAK ERSOY’DAN ZİYARET

Sergiyi ziyaret edenler arasında Türkiye’nin Amsterdam Başkonsolosu Mahmut Burak Ersoy da bulunuyor. Ümran Özbalcı Aria’nın verdiği bilgiye göre Ersoy, sergiyi gezerek iyi dileklerini iletti.

Türkiye’den bir sanatçının Hollanda’nın resim mirası üzerine yıllarca çalışması ve bu birikimini Amsterdam’da paylaşması, iki ülke arasındaki kültürel ilişkilere somut bir örnek oluşturuyor. Bu ilişkinin temelinde, başka bir ülkenin sanatını dikkatle incelemek, anlamaya çalışmak ve kendi üretimi içinde yeniden değerlendirmek var.

Sergi, bu yönüyle Türkiye’de başlayıp Hollanda’ya uzanan kişisel bir sanat yolculuğunu görünür kılıyor. Ümran Hanım’ın akademik çalışmalarıyla resimleri arasında kurduğu süreklilik, bu yolculuğun en belirgin özelliği olarak öne çıkıyor.

İZMİR’DEN ULUSLARARASI SANAT ORTAMINA

İzmir doğumlu Ümran Özbalcı Aria, 1985’te Dokuz Eylül Üniversitesi Resim Bölümü’nde lisans, 1992’de Marmara Üniversitesi Resim Bölümü’nde yüksek lisans eğitimini tamamladı. 1999’da Mimar Sinan’da resim alanındaki sanatta yeterlilik çalışmasını bitirdi. Uzun yıllar üniversitelerde teorik ve uygulamalı sanat dersleri verdi; dekan yardımcılığı ve bölüm başkanlığı gibi idari görevlerde bulundu.

Sanatçının araştırma ve üretim alanı yalnızca Hollanda’yla sınırlı değil. Daha önce yayınladığımız özgeçmişinde, Hollanda’nın yanı sıra İtalya, Fransa, İspanya ve Belçika’da sanatsal araştırmalar yaptığı belirtiliyordu. Türkiye’de ve çeşitli ülkelerde katıldığı sergiler de bu birikime eşlik etti.

Hiperlink Yayınları’ndan 2017’de “17. Yüzyıl Hollanda Resminde Portre”, 2018’de “Caravaggio: Yaşamı, Dönemi, Eserleri”, 2019’da ise “Görsel Anlatılar ve Ötekiler” kitapları yayınlandı. Sanat dergilerindeki yazılarıyla birlikte bu çalışmalar, O’nun araştırmacı, eğitimci, yazar ve ressam kimliklerinin birbirini tamamladığını gösteriyor.

Bugünkü sergiye bu geçmişi bilerek bakınca, eserlerin arkasındaki emeği daha iyi anlayabiliyoruz. Bir ressamın başka ressamları incelemesi, kendi sesinden vazgeçmesi anlamına gelmiyor. Ümran Özbalcı Aria’nın Amsterdam’daki çalışmaları, bu birikimin kişisel bir görsel dile nasıl dönüşebildiğini gösteriyor.

SERGİ 28 EYLÜL’E KADAR GÖRÜLEBİLECEK

Sergi afişi: 2 Temmuz–28 Eylül 2026, Podium Mozaïek, Amsterdam.

Ümran Özbalcı Aria’nın kişisel sergisi, sanatçının paylaştığı duyuruya göre 28 Eylül 2026’ya kadar Podium Mozaïek’te görülebilecek.
Mekânın adresi Bos en Lommerweg 191, 1055 DT Amsterdam.
Ziyaret planlayanların, gitmeden önce mekânın güncel açık olduğu saatleri kontrol etmeleri yerinde olacaktır.

Hollanda resmini sevenler için bu sergi, tanıdıkları bir sanat dünyasına farklı bir gözle bakma fırsatı sunuyor. Konuya ilk kez yaklaşanlar içinse insan, zaman, doğa ve ışık üzerinden kurulmuş bir başlangıç noktası var. Ümran Hanım’ın yıllar önce kitap sayfalarında anlattığı dünya, şimdi kendi eserleriyle Amsterdam’da yeni izleyicilerle buluşuyor.

BU YOLCULUĞUN KİTABA UZANAN GEÇMİŞİ

Değerli Okurlarım, Ümran Özbalcı Aria’nın Amsterdam’daki sergisini ve bu serginin arkasındaki düşünceyi yukarıda sizlere aktardım. Ancak bu çalışmanın beslendiği birikimi daha yakından tanımak isteyenler için, daha önce yayınladığım haberi de aşağıya ekliyorum.

O haberde, sanatçının, “17. Yüzyıl Hollanda Resminde Portre” adlı kitabını, Hollandalı ressamlara bakışını ve araştırmalarının kapsamını ayrıntılarıyla bulacaksınız. Bugünkü serginin ardından o yazıyı okumak, yıllar içinde birbirini tamamlayan araştırma, kitap ve eserler arasındaki bağı daha açık biçimde görmenizi sağlayacaktır.

Naçizane şahsımı, ‘Gazeteciliğin Vincent van Gogh’u’ olarak tanımlayan ve çizen Ümran Özbalcı Aria’ya TEŞEKKÜRLER..!

ARAŞTIRMACI YAZAR-RESSAM ÜMRAN ÖZBALCI ARİA, ŞAHSIMA ‘GAZETECİLİĞİN VİNCENT VAN GOGH’U YAKIŞTIRMASINI YAPTI VE ÇİZDİ.

Ama bugün sizlere, bana hayatımın en anlamlı ödülünü veren bir araştırmacı yazar ve ressamdan söz edeceğim.

Hatırlayacaksınız, geçtiğimiz kasım aynının 14’üncü günü sizlere,
“SANAT (RESİM) SEVENLER İÇİN ÜMRAN ÖZBALCI ARİA’DAN, HOLLANDA RESSAMLARINI TANITAN MUHTEŞEM BİR KİTAP” başlıklı bir haber sunmuştum.

Ümran Hanım İzmir’de yaşıyor. Ne mutlu ki, haberlerimi gönderdiğim 20 bini aşkın adres içinde O’nun da adresi varmış. Ümran hanımın başarılarını yazan çok gazeteci olmuş. Ama nedense, (Tabii ki bu neden, benim ayrı bir yazış ve servis ediş tarzım olacak), kendisi hakkında benim de bir haber yapmamı çok istemişti. Bana ulaşan Ümran hanımın haberini, çok uzayacak olsa da en alta yerleştireceğim.

İşte o Ümran Özbalcı Aria, bana doğum günü, Noel ve yeni yıl tebriği olarak üstteki tabloyu tasarlamış ve göndermiş. Benim portremin yanına, Hollanda’nın dünyaca ünlü ressamı Vincent van Gogh’un yüzünü ekleyen ve bir daktilo ile bisiklet koyan Ümran hanım bana, “Gazeteciliğin Van Gogh’u” yakıştırmasını yapmış.
Belki biraz abartılı ama, bir konuda yanılmamış Ümran Hanım. Van Gogh, deliliği ile tanınan bir ressamdı. Kendi kulağını kestiği söylenir ama sanırım kendi kulağını kesen bir başkasıydı. Eeee, bende de var o delilik…
Zira ben işimi yaparken, gerekirse delilik yapmaktan da kaçınmayan bir yapıya sahibim.

                                          SAĞOLSUN ÜMRAN ÖZBALCI ARİA..!

                                                                      ****************

SANAT (RESİM) SEVENLER İÇİN:

ÜMRAN ÖZBALCI ARİA’DAN, HOLLANDA RESSAMLARINI TANITAN MUHTEŞEM BİR KİTAP

Sanatseverlerin bir rehber olarak saklayabilecekleri kitapta, Harmenszoon van Rijn Rembrandt, Frans Hals, Johannes Vermeer, Jacop Van Ruysdael, Jan Van Goyen, Hobbema, Jan Steen, Gerard Terborch, Pieter De Hooch, Paulus Potter, Gerrit Dou, Joachim Wtewael, Jan Van Eyck, Judith Leyster, Michiel Sweerts, Nicolaes Maes, Thomas de Keyser, Jan De Bray, Johannes Cornelisz Verspronck, Jan Miense Molenaer, Arnold Houser, Michiel Jansz. van Miereveld, Johannes Cornelisz Verspronck, Gerard van Honthorst, Gerard Dou, Philip Angel gibi sanatçılar ve Spinoza, Descartes ve Goethe gibi filozoflar anlatılıyor.

17’nci yüzyılın, Hollanda için sadece sanat açısından değil, aynı zamanda ekonomik ve sosyal gelişme açısından da çok önemli olduğu belirtilen kitapta, diğer ülkelerin sanatçılarından da söz ediliyor.

İlhan KARAÇAY derledi:

Gazetecilik yaşamım boyunca pek çok yazar çizer ile tanıştım ve eserlerini dikkatle okudum.
İçlerinde muhteşem olanlar olduğu gibi, sıfır olanlar da vardı. Eserleri ile okurlarını hipnotize edecek kadar muhteşem yazar ve çizerlerimize sonsuz şükranlarımı bildirirken, şimdi sizlere bir eserini sunacağım Sanatçı, Akademisyen ve yazar Ümran Özbalcı Aria’yı da ‘muhteşemler’ arasına koyuyorum.

İzmir doğumlu olan Özbalcı Aria, 1985’te Dokuz Eylül Üniversitesi Resim Bölümü’nde Lisans,1992’de Marmara Üniversitesi Resim Bölümü’nde Yüksek Lisans,

1999’da Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Resim Bölümünde Doktorasını aldı.
Daha sonra yaptığı eserleri ile Türkiye’de ve dünyanın dört bir yanında sergiler açan Özbalcı’nın kariyerini, haberimin sonunda sizlere sunacağım.

Özbalcı Aria’nın ‘en başarılı’ diyebileceğim çalışması, Hollanda’yı ve Hollanda sanatçılarını tanıtan kitap oldu diyebilirim. Hollanda’yı çok iyi irdelemiş olan yazarı ben de kutluyorum.

17’nci yüzyılın, Hollanda için sadece sanat açısından değil, aynı zamanda ekonomik ve sosyal gelişme açısından da çok önemli olduğu belirtilen kitapta, diğer ülkelerin sanatçılarından da söz ediliyor.

Bir uyarım var: Hollandalı sanatçılar arasında, en büyüklerden biri olan, kendi kulağını kesecek kadar da deli olan ‘Vincent Van Gogh neden yok’ diye sorarsanız cevabım şu olur: Kitapta sadece 17’nci yüzyıl sanatçıları ele alınmış. Van Gogh 18’inci yüzyılda yaşadı.

Başlangıçta, sanatı, 17’nci yüzyıldaki Hollanda’yı ve o dönemdeki Hollandalı ressamları daha iyi öğrenmek için isterseniz, ‘17.YÜZYIL HOLLANDA RESMİNDE PORTRE’ adlı kitaba önsöz yazan Sanatçı, Akademisyen Prof.Kemal İskender’in ne dediklerine bakalım:

İngilizce söylenişiyle ‘The Golden Age Of Painting’ Hollandaca söylenişi ile ‘De Golden Eeuw’, Türkçe söylenişi ile ‘Resmin Altın Çağı’ dendiği zaman, bundan yalnız ve sadece 17.yy.Hollanda resmi anlaşılır. Biraz olsun Sanat Tarihi ya da Sanat dünyasına aşina olan herkes bilir bu deyişi.

Sadece sanat açısından değil, ama aynı zamanda ekonomik ve sosyal gelişme açısından 17.yy Hollanda’sı benzersiz bir yapı sergiler. Bu dönem Hollandası, denizlerde İngiltere ile boy ölçüşebilir hale gelmiş, sömürge kaynaklarından akan gelirler aracılığıyla alabildiğine zenginleşmiş ve yoğun bir kültürel birikim düzeyine ulaşmıştır. Ayrıca, aynı Hollanda Avrupa’daki tüm devlet ve kuruluşlara oranla en ‘liberal’ yapıyı temsil eder.

Merkezi bir otoriteye bağlı olmaksızın gelişen belediye v.b gibi sivil kuruluşların yönetimindeki kent devletleri bu ‘liberal’ ortamın doğmasında etkili bir rol oynamıştır.Ve işte bu sayededir ki, ‘Resmin Altın Çağı’nda, her beş evden birinde mutlaka bir resim vardır. “Dinsel ve tarihi konular” ve “portre”nin yanı sıra, manzara, iç mekân ve günlük yaşam sahnelerini konu alan resim türleri, birbirinden iyice ayrılan bağımsız ifade araçlarına dönüşmüştür.

Bu gelişmelere koşut olarak portre ve özelliklede grup portreciliğinin yaygın bir uygulama haline gelmesi, tümüyle Hollanda sanatına ‘özgü’ yeni bir yönelişi temsil eder. Rembrandt ve Frans Hals gibi ressamlar, diğer ülkelerde örnekleri pek görülmeyen grup portreciliğinin en yetkin ustalarıdır.

Öte yandan, Holanda’nın kültürel ve sanatsal değerleri, her şeyin üstünde tutan anlayış ve geleneği, Hollanda’nın, Hitler Almanyası tarafından işgal edileceği anlaşılacağı zaman, Hollandalıların para, mücevher ve altın gibi maddi değerleri değil de, (bir örnek olsun diye veriyorum) Rembrandt’ın ‘Gece Nöbeti’ gibi grup portreciliğinin doruk noktasını temsil eden başyapıtını saklamalarıyla sonuçlanmıştır.
Aria’nın (o zamanki adıyla Mimar Sinan Üniversitesi’nde) benim yönlendirmemle gerçekleştirdiği ‘17. yy Hollanda Resminde Portre’ başlıklı tez çalışması, yukarıda sözünü ettiğim gelişmeleri, derinlemesine araştıran bu gelişmelerin, biçimsel karşılıklarını analitik bir yaklaşımla çözümleyen ve değerlendiren ’benzersiz’ bir girişimdir ve bu çalışmanın ne Türk sanatında ne de Türk Sanat tarihinde bir benzeri daha vardır.”

HOLLANDA GEZİSİ BU KİTABI YARATTI

 

Şimdi de kitabın Giriş Bölümü’nde neler olduğuna bakalım.
Şöyle yazıyor Ümran Özavcı Aria:
“Kitap konusu seçimimde, Hollanda’ya yaptığım gezinin şüpheniz katkısı büyük oldu. Bir ülke resmini, özgün yapıtları kendi topraklarında, müzelerinde yoğun olarak gözlemlemek önemliydi. Tüm çalışmam boyunca, labirentler içinde gezindim. Her yol bana muhteşem sanatçı ve portreler sundu.

Hollanda öyle bir ülke ki, Delft’in dar sokaklarında gezerken her an Vermeer’le,Amsterdam’da Rembrandt’la karşılaşacağınızı hissedersiniz. 17.yy dokusunu oluşturan muhteşem mimarideki evleri arasında bunları duyumsamak hiç de güç değil. “Rembrandt House”u gezerken onunla o havayı solur, ‘Night Watch’ı, otoportrelerinin yapılışına şahit olursunuz. Resim sanatı yüzlerce yıllık zengin anlatımlarıyla muhteşem sanatçı ve yapıtlarıyla karşımızda…
Tarih öncesi dönemlerdeki duvar resimlerinden günümüz resim sanatına kadar gelen uzun bir gelişme içinde küçük bir ülkenin ama resim sanatı büyük bir dönem olan XVII. yüzyıldaki “portre” resim türünü inceleme nedenim; Rembrandt’ın deyimiyle, “Yüz”ün unutulmasına içerliyor olmamdır belki de…

İnsanı, insanları, insanlığı tanımak, tanımlamak için bundan daha güzel ifade aracı olabilir mi?…

Descartes ve Spinoza; XVII. yüzyıl felsefesini oluşturan iki portre; Hollandalı Spinoza’nın ‘gerçekte özgür olduğum tek ülke’ diye tanımladığı Hollanda’da 20 yıl yaşamını sürdüren Fransız Descartes; bize XVII. yüzyıl Hollanda gerçeğini sembolleştiren isimlerden biridir. Hollanda’nın tarihi ve Hollanda’da hayat, çok özel koşullar altında ve tamamiyle kendi psikolojilerine özgü bir yolla gelişmiştir. Bu gelişme her yönüyle onların yaratıcılıklarına da özel bir anlam katmıştır. “Portre” resim sanatının gelişimi, her ne kadar Rönesans dönemine rastlasa da, sanat tarihinin hiç bir döneminde “Portre Resmi XVII. yüzyıl Hollandası” kadar parlak göz alıcı eserler sunmamıştır.

Birçok varlıklı tüccar, birçok saygın kentsoylu seçkin belediye başkanları veya belediye meclis üyeleri, taşıdıkları ünvanlarıyla belirtilerek, imgelerini sonraki kuşaklara ulaştırmak istiyordu. Hollanda’da seçkin birçok kişinin geldiği salonlarda asılmak üzere, toplu portre yaptırmak gibi bir gelenek de vardı. Günümüze kadar gelen Hollanda portrelerinin, geniş bir sosyal katmana yayıldığını gösteriyor. Bu resimler, modellerin asaletini gösterdiği gibi, son derece farklı ve özelleştirilmiş ifade tarzları, zeka, mütevazılık ve aşk evliliğinin yürütülmesi gibi, iç özellikleri de belirtir.

Rembrandt Hals Vermeer

XVII. yüzyıl Hollanda resim sanatında, ülkenin kendi adıyla özdeşleşen bazı isimlerin öne çıkması da çok doğaldı. Rembrandt, Frans Hals ve Vermeer, hemen diğerleri arasından sıyrılırlar. Rembrandt kendine özgü ışık-gölge doku ya da fırça işçiliği kullanımıyla, iç dünyasını yansıtmak için en uygun atmosferi yarattı. Frans Hals’ın portreleri ise çok ender olarak, büyük, sosyal ve dini ihtirasları yansıtır. Onun portrelerinde sıcak ve dostça yansıtma biçimi ön plandadır. Grup portreleri, tek portreler, portrelerin kompozisyon, ışık-gölge ve renk, ifade özellikleriyle ele aldığımız bir çalışmada, yine Rembrandt’ın olağanüstü yetenek ve belleğinin sonucu olan yapıtlarında, psikolojik yorumlamalarıyla portrelerine yansıdığını gördük.
Picasso’nun da belirttiği gibi; ‘Sanatta geçmiş ya da gelecek diye bir şey yoktur. Bir sanat yapıtı sürekli olarak şimdi de yaşamıyorsa onu hiç dikkate almamak gerekir’.
Hollanda portre resmi özgün anlatım türleri ve hepsi “ekol” sayılabilecek sanatçılarıyla resim sanatının tarihi içinde ayrıcalıklı yerini almış gözüküyor. Ve belki de bugün hiç olmadıkları ölçüde canlılık ve dirilikte durmaktadırlar…”

HOLLANDALI RESSAMLARIN ÖZELLİKLERİNE BAKALIM:

JOHAN VERMEER

The Milk Maid A Girl with a Pearl De Lace Maker

Johannes Vermeer, sanat tarihinde görüntü anını kusursuz bir ustalıkla tuale aktaran, desen, renk ve şimdilik durgunluk diyebileceğimiz tinsel veya metafiziksel niteliği kendinden birleştirmiş bir sanatçıdır. Desen sözüyle bir resmin kompozisyonundan ve düzeninden daha fazla bir şey anlatmak istiyoruz. Konular tek figürler veya gruplar halinde, bir manzaradaki şekiler veya bir manzaradaki çizgiler olarak seçilir ve gerçekleştirilir. Fakat bir resme desen çizmek bundan çok daha fazladır. Her şeyden önce güvenilebilir bir boşluğa konuyu yerleştirmek ve kompozisyondaki çeşitli unsurlara değişmeyen bir yapı vermek, izleyicinin gözünü doğrudan manzaraya veya tasvir edilen cisme düşündürerek çekebilmektir. En basit bir biçimde (ama en kolay değil) bu etki sadece ışıkla elde edilir. Soyutlanan formun üstüne ışık ve gölge düşürünce bu aynı görüntü alanında bulunan diğer cisimlerden destek olmaksızın, hayali bir yer kaplar.

Vermeer‘in eserlerinde buna en iyi örnek ‘Türbanlı Kız’ portresidir. Onun resimlerinde resim boşluğunun ‘geometrik bölünüşü’nün, özellikle yansıtıldığı görülür. Geometri estetik bir amaca hizmet etmiyorsa, ilginç değildir.
‘Voman with a water jug’da, içeri ışık veren bir pencerenin altında, bir kız gösterilmiştir.

Resimde kadın düzenlemenin tam ortasındadır. Figur düzenli bir bakış içinde pencerenin kenarında duruyor. Kumaş yapısındaki güçlü hissediş ve hemen hemen dinsel ciddiyetteki göstergeler tipik bir Vermeer resmi özelliğini gösterir. Resimde Vermeer’e özgü mimari boşluk içinde kadın rüyalara dalmıştır. Resimdeki harita ve açık pencere badanalı duvarların arkasında var olanlar -örneğin bu gösterişli masa örtüsünun geldiği yeri bildirmeyi amaçlar, bu eserin içeriği Vermeer’in başlangıçta anlatmayı amaçladığı form olmuştur.

Vermeer’in belki de hiçbir resmi, ‘A Girl a sleep’ masası başında uyuyakalmış olan genç kadın kadar, eserlerine hakim olan sükûn havasını belirtemez. Kadının günlük yorgunluğundan yükselen huzur havası, odanın havasına yansımaktadır. Ressam, bu sakin ruh havasını yaşatırken, mekan üzerindeki araştırmalarına da devam ediyor. Aynı tabloda, büyük masa ile yandan görülen sandalye, derinlik izlenimi uyandırmaktadır.

Vermeer, halılar, sandalyeler, battaniyeler, aynalar, delft testileri haritalar, sedefler, küpeler, kolyelerle sessiz bir yumuşaklık elde etmeyi başardı.

O’nun eserlerinde iç huzuruna kavuşmuş rahat bir hayatın ışıklı gölgelerde sezilen sessiz adımların şiiri titrer. Bu eserlerde hayatın karanlık, dramlı inişli ve çıkışlı tarafları yoktur. Her şey rahat bir akış, bir dinleniş, bir fısıltıdır.

Vermeer anlaşılmaz benliği ve gizli dünyasıyla ülkesinin ve zamanın en önemli sembollerindendir.

GERARD DOU

Gerard Dou‘nun “Old woman Reading” tablosunda yalın bir kompozisyon vardır. Figür profil, duruş biçimindedir. Resmin sol üst kösesinden (çaprazlama) alt sağ köseye doğru kompozisyon inmektedir. Bu da tüm dikkat yüze kitaba yönlendirmekte ve ellerde yoğunlaştırmaktadır.

Boy Reading Bray Family

Aynı etkiyi biraz farklı bir duruşla Franz Hals’ın Boy Reading tablosunda görürüz. Jan De Bray’ın Bray Family resmindeki kompozisyonunun 3 mekandan oluştuğu görülür. Önde köpeğin de yer aldığı duvarın önü, duvarın arkasında kalan figürlerin bulunduğu mekan, daha arkada karanlık bir dış mekan, Duvarın üzerine o dönem en çok kullanılan objelerden halı konulmuş.

MİCHELANGELO MERİSİ DA CARAVAGGİO

Aynı yüzyılda, biri güneyin diğeri kuzeyin ışık-gölge bütünlüğüyle resimlerine özgün, şiirsel anlatım kazandıran 2 büyük sanatçısıdır. Caravaggio’da ışık-gölge arasındaki kontrast formların statik karakterini, hatta figürler hareket halinde tasvir edilmiş olsalar bile, sınırlandırmıştır. Caravaggio’nın realizmi sanattır. Çünkü bir ışık-gölge ideali ile sarılmış ve figürler plastik bir ideale göre bireyselleştirilmiştir. Sanatçı ışık-gölge ile lumunistik üslûbun temellerini attı ve Caravaggioizm (Tenebrizm) anlayışını kazandırdı.

HARMENSOONZ VAN RİJN REMBRANDT

                                  The Night Wacht                                              Doctor Nicolaes Tulp

Rembrandt’ın resimlerinde de etkili olan unsur ışıktır. Rembrandt genel olarak ışığı tek kaynaktan almayı tercih ediyordu. Bunun bir sebebi, özellikle yaşlı ve fakir günlerinde, mum ışığında çalışmak zorunda olduğuysa da, sonuçta bu çok basit bir sebeptir. Çünkü aynı şartlar altında isteseydi aydınlık her yandan ışık alan resimler de yapabilirdi. Rembrandt’ta Caravaggio’da olan sert bir ışık gölge zıtlığı yoktur. Çehreleri aydınlattıktan sonra üst yanını sayısız derecede değişen yarı aydınlık tonlar içinde eritmenin en büyük ustası şüphesiz odur.

Tıpkı Leonardo’da olduğu gibi, onda da alaca karanlığın değerlendirildiğini, karanlık kısımlara aydınlık kısımlardan fazla yer verilmek şartıyla görüyoruz. Bu karanlık kısımları Rembrandt sadece karanlık bir boşluktan ibaret bırakmıyor. Aksine çeşitli tonlar ve renklerle o kısımlara hava tabakasının dalgalanışlarını veriyor. Adeta figürlerin iç hayatı, mekan boşluklarında ve resmin karanlıkta bırakılmış yerlerinde bir tül gibi dalgalanıyor. Buna karşılık o koyuluklar üzerinde kalan figür kısımlarına düşürdüğü bir ışık parçası, bir kemer tokası, aydınlıkta bırakılmış bir parmak, ayni kaynaktan ışık almaması gerektiği halde, bu değerlendirilişi, eşyayı maddi ağırlıktan kurtarır ve onları gerçeğin kendisi değil, resmi haline koyar. Rembrandt’ın büyüklüğü de bu noktadadır. Sade görüleni değil, görülmeyeni de resmedebildiği içindir ki, birçok gerçekçi ressamdan çok daha kuvvetle, dış gerçeği bize yansıtabilmiştir.

Rembrandt’ın ‘Chirst at Emmaus’ tablosunda ışık sol taraftan, tablonun dışında kalan bir kaynaktan gelmekte, oturan figürlerin önündeki masaya çarparak odaya yayılmaktadır. Tabloda ikinci derecede bir ışık kaynağı da, ışık saçan başıyla İsa’dır. Bununla birlikte resimde en aydınlık yer, masanın örtüsüdür. Yani bu tabloda en şiddetli ışık, tablonun asıl merkezini oluşturan İsa’yla birleşmemektedir.

Fransız Sanat eleştirmeni Eugene Fromentin, Rembrandt‘daki ışık gölge oluşumunu söyle açıklar: “Biraz sonra banyosundan çıkararak daha uzak, daha gösterişli bir hale getirmek için; koyu hale ışıklı bir merkez etrafında döndürmek, onları buğulamak, eritmek, yoğun bir hale getirmek ya da şeffaf karanlıklar elde etmek, özümsenmesi kolay alacakaranlıklar meydana getirmek için: nihayet en koyu renklere bile, onları siyah olmaktan kurtaracak bir şeffaflık verebilmek için, her şeyi bir gölge ile sarıyor ve her şeyi, hatta ışığı bile bir gölge banyosuna daldırıyor.”

Rembrandt‘ın, ışık gölgesinde Caravaggio‘nun sertliği yoktur. Rembrandt’ın resmindeki ana etken, ışık gölge kontrastları değildir, buğulamadır renk değil alacakaranlıktır. Onun fantezisi kendini nüanslara kaptırmıştır. Bu nüanslar yoluyla eşyanın detayını oluşturmaktadır. Fakat bu detayın miktarı ne olursa olsun form daima bir genel karanlık içindedir. Bir burun, bir parmak, kendi maddi formları içinde görülmezler; gölge tarafından emilmiş kaçıcı ışıkların belirgin hale getirdiği şeyler gibidir.

Rembrandt’ın resimlerinde gölge unsurunun güçlü bir şekilde yer alması, gerçekte zayıf bölgeleri gizleme ya da güçlüklerden kaçma aracı yerine konamaz. Hele hele bir tür hayratlık izini taşıyan bir kaçamak da sayılmamalıdır Rembrandt’ın ışık gölge etkisi, Caravaggio’da ve çöküş dönemine özgü bazı İtalyan resim ustalarında rastlandığı üzere, donuk ve siyah bulutlara da dönüşmez. Gölgeler aksine saydam ve parlaktır. Eylemi tamamlamaya veya sahneyi açıklamaya yarayabilen bütün ikinci derece ayrıntılar, arada fark edilebilir. Bunlar el çabukluğu ile atlanılmayıp yerinde bırakılmışlar, şekillerini ve boyutlarını muhafaza etmektedirler, ama ışık-gölge sayesinde tam gerekli önemlerine kavuşmuşlardır. Hollandalı ustaların yaşam öykülerini kaleme alan Arnold Houbraken‘a göre, Rembrandt akademik geleneğin öngördüğü ustalık yolunu yermiş ve sanatçının yalnızca doğaya öykünmesi gerektiğinde direnmiştir.

Rembrandt‘ın portrelerinin bu ruh bağlantısını çok kolaylıkla sezebiliriz. Rembrandt‘ın görkemli üretimini derinlemesine incelemek isteyen kişi çok değişik etkiler altında kalacaktır. Veronese‘nin, Ribera’nın, Rubens ya da Frans Hals‘ın tersine, Resim tarihinde figürlerin bir ruhu olduğu, ruhlarıyla birlikte, hatta biçimlerin yardımıyla yalnız ruhlarının resmedilmiş olduğu meselesi, Rembrandt’la ortaya çıkmış bir şeydir.

FRANS HALS

İtalyan ressamlarının uğraşı olan birçok noktalar, güzellik, perspektif gibi onun için önemli değildir. Onun için önemli olan manevi boyuttur. Din konulu resimlerinde, portreleri ve diğer kompozisyonlarında tüm eserlerinde ağırlık noktasını oluşturan manevi boyut’tur. Sanat tarihinde dikkati çeken hemen hemen bütün çağlarda, insanı gülerken gösteren pozlara pek az rastlanmış olması ve hatta; bazı çağlarda hiç rastlanmaması durumudur. İkinci bir özellik ise; resimde, gülen insanlara, belki ilk kez Hollanda ressamlarında rastlanmasıdır.

Frans Hals bu özelliğiyle hemen bilinen bir sanatçıdır.

Sanatçının 1624 yılında yaptığı “Gülümseyen Kavalye” resminde ve diğer birçok resminde bu gülümsemeyi görürüz. Bu resim aynı zamanda Miereveld‘in portreciliğinin şekilciliğinden çok uzak, Haarlem’deki erken realismin içinde yer alır.

Frans Hals‘ın son yaşlılık dönemi resimleri dışındaki hemen hemen tüm portrelerinde görülen neşeli canlılığı ile başkalarına ruhsuz görünen şeylere bile elbiseler, sofra takımlarına cazibe ve ilgi uyandırmayı başarmıştır. Çehreleri canlıdır. Haarlem müzesindeki portre koleksiyonları, sanatçıyı tüm hayatıyla biraz fazla sakin başlangıcından, son günlerinin ölçüsüz cüretlerine kadar sıra ile izlememizi sağlar. Bunların hepsi birer sanat dersidir. O’nun resimlerinde ne bir ilerleme ne de gerileme vardır. İlk yaptığı resimlerde bile dikkati çeken kendini gösteren mükemmelliktir. Kusursuz çok ince işlenmiş resimleri, detaylar, ifadeler. Onda mükemmellik yalnız üstün bir teknikle değil, eşine az rastlanır bir renk ve ışık duygusuyla da kendini gösterir.

Hollanda ressamlarının çoğu gravürle de uğraşmışlardır. Ama şimdiye kadar Vermeer‘in olduğu sanılan tek bir gravüre rastlanmaz, bu onun çizgiden çok renge tutkun bir ressam olduğunu gösterir.

JOHANNES VERSPRONCK

Verspronck’ın, kadın ve çocuk portrelerinde ve diğerlerinde Hals‘ın etkilerine rastlarız, ancak özgünlüğünü göremeyiz. Özellikle çift portreleriyle karşımıza çıkan sanatçının anlatımında, güzel gösterme çabasına rastlanmaz. Modelleri daha bizdendir, aristokrat kesimde bile olsalar, daha mütevazi görünürler, duygularını duruşlarından ve gözlerinden anlamamız çok zor olmaz.

Bu bilgiler Işığında 17’nci yüzyıl Hollanda portrelerine baktığımızda, sanatçının anlam yüklemesi, çağının verileri, alıcının beklentileri dikkate alınarak yorumlamak gerekir. Böyle bakıldığı zaman çok zengin anlatımlarla karşılaşırız. Her sanatçıda her portrede ayrı ayrı karşımıza çıkan zengin anlatımlarla.
Belki de Alain ifadesiyle “Güzel bir portre de geçici öfkeleri ve anlık parlamaları ortadan kaldırır, yalnızca sürekli olanı koruyarak model düşüncesini arıtır.”
Sonunda ‘PORTRE’ modele değil, Model ‘PORTRE’ye benzer.

17.YY HOLLANDA RESMİNDE PORTRE, DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

Değerli okurlarım, yukarıda 17’nci yüzyılda sanatseverlere portreler çizmiş olan Hollandalı ressamların özelliklerini okudunuz.
Şimdi de sizlere, 17.YY HOLLANDA RESMİNDE PORTRE’nin değerlendirmesini ve sonucu sunuyorum. Özellikle sanatsever ve tarihe ilgi duyan okurlarım alttaki yazıyı zevkle okuyacaklardır.

17.YY HOLLANDA RESMİNDE PORTRE, DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

Modern dünya zihinsel bakımdan XVII. yüzyılla başlar. Bilimin ortaya attığı yeni kavramlar modern felsefeyi etkisi altına alır. XVII. yüzyıl Rönesans’ın elde ettiği kazanımları derleyip düzenleyen bunlarla bir birliğe bir dünya görüşüne varmayı amaçlayan bir yüzyıldır.

XVII. yüzyıl felsefesi, kendisine matematik ve fiziği bilgi örneği olarak seçmesi nedeniyle “RATIONALIST“dir. “RATIONALISM” deyince akla Descartes gelir. Descartes‘in uzun yıllar (20 yıl) Hollanda’nın Utrecht, Deventer, Leiden, Santpoort, Haarlem, Amsterdam’da yaşadığını ve bir çok (Frans Hals dahil), Hollandalı ressam tarafından portresinin yapıldığını anımsayalım.

XVII. yüzyıla damgasını vurmuş araştırmacı bilim ve düşünce adamı kimliğiyle tanıdığımız Fransız filozofu Descartes‘in Hollanda’da yaşaması basit bir tesadüf değildir elbette.Descartes gibi, bir dehanın Hollandalı filozof Benoit Spinoza‘yı etkilediğini ve onun da Rembrandt‘ın yakın arkadaşı olduğunu söylediğimizde ise bazı şeyler daha da netleşiyor.Hollanda XVII. yüzyıl başlarında, 1609 barışının ardından bağımsızlığını kazandı. Bu ulus Avrupa’nın diğer ülkelerinden demokratik anayasası ve Kalvenist diniyle ayrılmaktaydı. Bu, tablo sanatını da etkiledi. Hollandalı ressamlar Flâmanların etkisinden kurtuluyorlardı. XVII. yüzyıldan sonra Hollanda’nın geçirdiği toplumsal ve siyasi değişiklikler her anlamda bu iki ülkeyi birbirinden ayırdı.

Yeni kurulan bu Cumhuriyet pek çok açıdan büyük bir hızla Avrupa’nın en ileri ülkesi haline geldi. Yeni bir tüccar sınıfı doğuyor siyasal ve dinsel hoşgörü yerleşiyordu. Rönesans etkisi altındaki aristokrat toplumlarda ortaya çıkan entellektüel yaklaşımın tersine, lonca sistemi, sanatın geleneksel zanaatçılıkla birleşmesini zamanla toplumun çok geniş bir kesiminde resmin yaygınlaşmasını destekledi.

Aslında, XVII. yüzyılda Avrupa’ya bakıldığında çok farklı özellikler görürüz. Güneyde İtalya, Katolik etki de yoğunlaşan bir “BAROK” anlayış, Fransa’da XIV. Louis etkisindeki “KLASİSİM” Kuzeyde gelişen Flâman resmi ve kendine özgü üslubuyla Hollanda resim sanatı, Hollanda portreciliği.Şüphesiz sanat ve sanatçılar bütün insanlığın ortak malıdır. (Dali her yerde Dali‘dir, Picasso her yerde ayni Picasso’dur). Bununla birlikte ayrıntılarda çeşitli uluslara ve bölgelere göre bazı değişiklikler görülebilir. İşte bunlardan biridir XVII. yüzyıl Hollanda’sı. Bu yüzyılda Hollanda diğer ülkelerden ayrılır kendi kaynaklarına döner Protestan kilisesinin artık kilisenin zaferi, kralın yüceltilmesi, ermişlerin din uğruna ruhunu teslim etmesi konulu resimlere gereksinimi yoktur. Böyle bir durumda kendi içine dönük bir sanat oluşacaktır, insanı önemseyen insani bir “gerçek değer” olarak öne çıkaran bir resim anlayışı.XVII. yüzyıldan önce resim sanatında görülen Peyzaj sadece anlatılan öykünün bir elemanı olarak yer alır, Hollanda resminde kendisi tek başına muhteşem varlığıyla sunulur. Jacop Van Ruysdael, Jan Van Goyen, Hobbema’nın resimleriyle Hollanda’nın doğasını gözlemleriz. Romantiklere ve Emprestyonistlere yaptıkları katkıları hissederiz.Doğa sanata yansıyınca her zaman sanatçının usunu beğenilerini, ruh durumunu yansıtır. Natürmort, özellikle JANR türünün en önemli temsilcisi Vermeer‘in tüm resimlerinde birer portre niteliğinde düzenlenmiş görülür.

Sanatçının resimleri hemen bizi kendine çeker adeta orada resimlerin yapılışına şahit oluruz. Onun resimlerinde yankılarda ölen müziğin, bir aşk mesajına dalan zihnin, dantel ipliğin, terazilerde tartılan küçük incinin ebedi durgunluğunu sezeriz. Hepsinde aynı etkiyi görürüz, ne daha az ne daha fazla…

                 Jan Steen’in 40 yaşındaki portresi                               İstiridye yiyen kız

Jan Steen‘in tuvale yansıyan, güler yüzlü hayat dolu, karışık, düzensiz sahneli resimlerindeki “ironik” anlatımlarıyla halkını, tüm gerçekçiliği ile yansıttığını gözlemleriz.Gerard Terborch‘la Hollanda’nın kültürlü burjuva yaşamı, gösterişli kıyafetleri içinde kadın, atlaslarıyla kumaş adeta yüceleşir. Pieter De Hooch‘un sakin sessiz ev görünümlerinde hep arka planda görülen açık kapı bize yaşamın başka bir boyutu olduğunu mu simgeler!… Paulus Potter‘in “Boğa”sıyla, Boğa’nın ilk olarak bu kadar görkemli sunulmasındaki anlamı çözmeye çalışırız. Gerrit Dou‘nun “Sahtekar Doktor”unda ve diğerlerinde Hollanda’nın bir başka yaşam gerçeğine rastlarız.Joachim Wtewael‘in “Mars and Venus Discovered by the Gods” bu mitolojik öykülü resimde tanrıların zaaflarını esprili bir biçimde yansıdığını, Rembrandt‘ın “Ganymade’in Kaçırılması” resminde dindar biri olarak bu olaya tepki gösterdiğini, duyumsarız.

Jan van Eyck ve eseri Memling ve eseri

Ortaçağ resminde portre sipariş veren kişi çoğu kez diz çöker dua eder, pozda ve genel kompozisyon içinde Aziz Meryem ya da İsa’nın alışılmış tasvirleri yanında, ikinci derecede önemli olacak biçimde gösterilirken, Rönesans’a geçişte belki de en kolaylıkla ayırt edilebilen fark, kişinin dindarlığını göstermekten çıkıp onu dini olmayan bir konunun başlıca kişisi olarak göstermesidir. Ancak, yine de Rönesans’ın ilk dönem portrelerinde özellikle kuzey de “Jan Van Eyck’in ve Memling’in” portrelerinde hala ortaçağ havasını, atmosferini koruduğunu, insan fikirlerinin ve davranışlarının din karşısında ezilmesini, ifadeden yoksun sert görünümlü portrelerde, hem modeli hem de ressamı resmin oluşumunda sanki isteksizlermiş gibi yansıtıldıklarını hissederiz.

Sınıfı, kan bağları, meslek, geldiği yer gibi unsurları kişisel kimlik özelliklerini, portreler belgeler. O dönemde portreler ısmarlandı. Çünkü fiziki dünyada yok olan sevdiğiniz kişileri varmış gibi göstermek istediler ve bu portreler onların hatıralarını ölümden sonra koruma geleneğini sürdürür. Evlilik, portrelerinde de bir çiftin birleşmesini kendileri ve aileleri ve ziyaretçileri için ölümsüzleştirir. Portrelerin birçoğu az çok kamuya sergilenmek üzere yapılmıştır. Bu nedenle modellerin çoğu özel vatandaşlar, subaylar iş adamları sosyal rollerine uygun niteliklerde yansıtılmışlardır. Ancak bu durumda bir sakınca da vardı. Çünkü sokak serserileri kendilerini örnek aile babası gibi resimletmiş olabilirdi.

Resim sanatının standardı çok yüksek XVII. yüzyıl Hollanda Portreciliğinde Frans Hals’ın resimleri portresini yaptığı figürün canlılığı, fırçasının şaşmaz bir çırpıda acele fakat yerinde isabetli kullanımı onun en belirgin özelliği şüphesiz. Son derece hızlı enerjisiyle ülkesinin insanlarına adeta hayat verir, kişisel ihtirasları bize çok az yansıtır. Onun tablolarının önünde duran kişi tablonun o anda yeniden gözlerinin önünde şimşek hızıyla yapıldığını hisseder. Özellikle tek kişilik portrelerinde yoğun olarak gözlemlenen bu özellik hemen hemen tüm portrelerinde görülür. O, kişilerin yüzlerinde beliren psikolojik en küçük yansımayı bile saniye de saptayabilen üstün bir başar göstermiştir.

Judith Leyster “Self Portrait”                                             Michiel Sweerts “Jeronimus Deuts”

Gülme, gülen yüzler onun resimlerinde belirginleşmiştir. Cüretkâr realism etkisiyle çağında alışılmışın dışına çıkmıştır. Frans Hals‘ın her zaman çok fazla taşıyan özel resim üslubu onun son portrelerinde belirgin olarak ortaya çıkar.1890 yılında Emprestyonistlerin fırça vuruşları nedeniyle öncü ilan ettikleri Hals, 19 yüzyıl resim anlayışında böyle anılacağını tahmin edemezdi herhalde.Vermeer‘in Kuzeyin “La Jakond”u unvanını alan tablosundaki kızın bakışı, gülümseyişi portreyi bir başyapıt düzeyine çıkartır. Judith Leyster‘de ressam kimliğini “Self Portrait” tablosuyla ortaya çıkarmış ve bu resimle kez daha ressamların kendilerini resim yaparken tablolaştırmayı sevdiklerini göstermiştir.

Jan Steen resimlerinde sık sık rastlanan kendi görüntüsüyle halktan farklı biri değilim ben dediğini duyarız. Michiel Sweerts’in “Jeronimus Deuts” portresindeki melankolik bakışlı gencin özelliklerini hemen tanırız.

Maes‘in “Dua eden yaşlı kadın” portresi ve HALS’ın “Isaac Massa and Beatrix Van der Laen”

Maes‘in “Dua eden yaşlı kadın” resminde Tanrıya yakarışın yüceselleştiğini görür. Gerard Dou‘nun “Old Woman Reading” resmiyle Rembrandt‘ın “Rembrandt‘s Mother as the Biblical Hannah” tablosundaki benzerliği fark ederiz.Grup portrelerinde amaç: grubun yapısını doğasını ve birbirleriyle ilişkileri konusunda bir şeyler anlatmasıydı. Hals‘ın “Banquet of the officers of the St.George Militia”sında tüm doğallığıyla sunulmuş portrelerinde Hollanda devletinin başarısının sembolleştiğini, “Isaac Massa and Beatrix Van der Laen” tablosunda bir çiftin bağlılığını görür. Keyser‘in “Constantin Huygens ve Sekreteri” tablosundaki yetkin anlatıma hayran kalırız.

Jan Miens Molenaer’in “Family Making Music” tablosu Rembrandt “selfportrait”

Jan De Bray‘ın “The Bray Family” resmindeki kendi ailesini Romalı General ve Mısırlı Kraliçe görüntüsü biçimindeki yansıtmasıyla farklı bir anlatım biçimi yakalarız. Verspronck‘un eş portrelerinde yüzyılın ilk üç çeyreğinde sürüp giden bir geleneği “PENTANT”ı daha net kavrar, Jan Miens Molenaer’in “Family Making Music” tablosuyla Grup portreciliğinin anlamını netleştiririz.Portre tutkusunun yeryüzüne suretini kazımanın masum göstergelerinden biri olduğu bir gerçek; sanat tarihinde bu tanıma en uygun kişi şüphesiz Rembrandt’dır. Kendini en iyi okuyan ressamlardan biridir onun “selfportrait”lerinde tüm yaşamını yaşanmışlıkların acılarını, hüzünlerini, sevinçlerini, yaşama bıraktığı tüm izleri hem fiziksel, hem ruhsal hem sanatsal yapısını, tümünü görürüz bu portrelerde.

Şüphesiz, Rembrandt’ın kendine tanıma temeli üzerine oturtulmuş bir sanat anlayışı, çevresinden arınmış bir yansıtma biçimi vardı. Onun resimleri dış etkenlerden çok adeta ruhsal bir dünyanın yorumu gibidir. Onun karakter yorumunda sosyal statü çok az rol oynar. 2. sınıf ressamların çok belirgin sivrilmiş özellikleri kendilerine özgü yaratma biçimleri olmadığı için; dini çevreleri ve sosyal atmosferi yansıtan daha güvenilir kaynaklar olarak değerlendirilebilir.

Kendilerine özgü çok fazla bir şey katmamışlar. Ülkeye özgü gelenekselliği yansıtma eğilimi göstermişlerdir. Rembrandt‘ın devrimci, radikal kimliğiyle birçok geleneksel kurallara uymadığını görürüz. Örneğin “Pentant” geleneğiyle hiç uğraşmamıştır. Onun sevgi, aşkı tanımlayan çift resimleri diğerlerinden farklıdır. O kendine özgü yazısıyla kendine ait bir çok özelliği samimi dille tüm bir ayrıntılarıyla anlatır. Bu anlatıma karşın onun bir “hikayeci” olduğu da söylenemez.Arnold Houser “The Philosophy of Art History” adlı kitabındaki belirttiği gibi “Rembrandt’ın Hollanda resminden çıkarsanız bu resmin karakteristik özellikleri değişmez çünkü; bu karakteristik özellikleri 2. sınıf sanatçılar oluşturur” ifadesi doğru bir tespittir.

Rembrandt’ın sanatı kendine özgü bir kişilik içinde sihirli bir şekilde birleşmiş olan çelişkilerle doludur. Onun bu içsel bölünmüşlüğünü yaşadığı yüzyılla açıklamaya imkân olup olmadığını kendimize sorabiliriz. İtalyan ustalarının uğraşı olan güzellik ve perspektif gibi özellikler de onun için önemli değildi, onun için önemli olan “manevi boyut”tu. Bulduğu yüksek plastik değerlerle resim diliyle okuruz onda her şeyi. Soru sorar gibi bakışlarda görürüz portrelerini. Sanki bize şöyle seslenir, Vücudum hem görendir hem de görünürdür. O ki her şeye bakmaktadır, kendine de bakabilir ve o zaman gördüğünde kendi görme gücünün “öbür yanını” tanıyabilir. Kendini gören olarak görmektedir, kendine dokunan olarak dokunmaktadır, kendisi için görünür ve hissedilirdir. Rodin’in vasiyetnamesindeki şu sözler de Rembrandt‘ı çok iyi tanımlar.

“Sanatçı için her şey güzeldir zira keskin bakışlarıyla varlıklarda karakteri yani formun altında görünen iç gerçeği keşfeder ve bu gerçek güzelliğin ta kendisidir. Dindarane inceleyiniz. Güzeli bulamamazlık edemeyeceksiniz, çünkü gerçeğe rastlayacaksınız.”Sanatçının son dönem yaptığı “Self portrait”lerde onu olgun bir filozof olarak görürüz. Yaşamdan tüm dersini almış, sanatıyla konuşan bir düşünür… “Beyaz Takkeli Portresi”nde kendisiyle hesaplaşmasının ödünsüz sunuluş biçimini görür, ihtiyarlığını böyle içten sunmasıyla onun narsist değil son derece sağlam ve namuslu bir karaktere sahip olduğuna şahit oluruz. Ancak sanatçının tümel yapıtı bakımından değil, yaratıcı ruhu bakımından özsel olan yanı daha geç fark edilmiştir.

Rembrandt’ın kompozisyonları kesinlikle bozulamayacak bir kuruluşta tasarlandığı hemen fark edilir, resimlerinde her hangi bir figürü çıkartıp atamayız. Çünkü onlar ışık gölge esasına göre kurgulanmışlardır. O titiz ve ölçülü kompozisyonlarıyla da diğer sanatçılardan ayrılmaktadır.Işık gölge konusunda Rembrandt’la Caravaggio‘yu karşı karşıya getirdiğimizde; Caravaggio daha sert ışık gölge kontrastını yansıttığını görürüz.

Bedri Rahmi Eyüboğlu‘nun,”Boğazına kadar gölgelere gömülü bir sanatçı” diye tanımladığı Rembrandt tek kaynaktan gelen ışıkla yarı aydınlık tonlar içinde yüzü eritmede en büyük başarıyı göstermiştir. Matisse‘in deyimiyle o; Işıktan, tam tersine belki: “Karanlıktan yontan adam”dır.Her eser onu yazanın (ya da çizenin yapanın vs.) otobiyografisidir, dikkatle incelendiğinde büyük sanatçılar çizgilerinde, boyalarında kağıda, tuvale yaşamın en derin felsefesini aktardıklarını görürüz. Resim sanatında figürlerin bir ruhu olduğu, biçimlerin yardımıyla ruhların resmedilmiş olduğu meselesi de Rembrandt’la ortaya çıkmıştır.

Anlatılanlara göre, Descartes, Anatomi üzerine çalışmalarını sürdürmek amacıyla gittiği mezbaha ziyaretlerinden birinde derisi yüzülmüş bir öküzün eskizini çizen iri yapılı bir genç görür ve ona neden böyle bir konu seçtiğini sorar. “Sizin felsefeniz ruhlarımızı alıyor, resimlerimde onları geri vereceğim, ölü hayvanlara bile” yanıtını verir, sanatçı. Bu sanatçının “Rembrandt” olduğu söylenir.Hollanda portre resmini birçok şeyle de tanımlayabiliriz ancak o temel kuramını Spinoza‘nın görüşünden almıştır. Spinoza‘nın “Törebilim” çevirisinin sunuş bölümünde de belirtildiği gibi, Geriot, Eliot, Coleridge,James Joyce gibi sanatçılar Spinoza’nın görüşünden etkilenmişlerdir. Bu sanatçılar: sanatsal duyarlığın kendisinin felsefeden gerçeklik arayışından uzakta serpilemeyeceğini düşünsel incelik ve kavrayış gücü olmaksızın sanatçı “tin”inin boş görüngüde dönüp duracağını biliyor, sanatlarını gerçekliğe duyarlık boyutunda özgürce anlatım verme çabası olarak görüyorlardı.

Ruhuna özgürlüğü en tam koşulsuzluk içinde tanıyan gerçek sanatçının Spinoza ile karşılaşmasını en iyi dile getiren kişinin “Goethe” olduğu tanımlanır. Resim sanatında “Rembrandt” olduğunu hiç düşünmeden söyleyebiliriz. Goethe‘nin Ateist olduğu ileri sürülen bu insanla birlikte (Spinoza) “Tanrıya tapınmaya giderek daha çok sarılıyorum ve din adını verdiğiniz ve vermeniz gereken her şeyi memnuniyetle size ve dostlarınıza bırakıyorum” sözü XVII. yüzyıl Hollanda’sının Protestan anlayışının resminin, Güneyin Katolik anlayışı ve resmine seslenişi gibidir.

“Bizler Tanrıyı ve dini tanımlamak için İsa, Meryem. Aziz figürlerine ihtiyaç duymuyoruz. Tanrının görüntüsünün tüm evrene yansıdığını bilerek bu konulara gereksinmeden onun varlığını, peyzaj, natürmort, janr ve portrede insanı tanımlayan her şeyde görüyor ve gösterebiliyoruz. Yıldızlar, ağaçlar, çiçekler dağlar, denizler, bulutlar hep Tanrı’nın parçasıdır”. İşte Spinoza‘nın bu “Panteist” anlayışını, Hollanda resim sanatında rahatlıkla okuyabiliriz.

Schelling, Spinoza’cılığın derinliklerine dalmamış hiç kimsenin felsefede tam ve gerçek bilgiye erişemeyeceğini söylüyordu. XVII. yüzyıl Hollanda ressamlarında onun derinliklerine daldıklarını hissederiz ve görürüz.Rembrandt‘ın “Portrait of Titus”, Cornelis Claes and his wife Anslo, Molenaer’in “Family Making Music”, Vermeer’in “Milk Maid”, Hals’ın “Civic Guard, Joly Toper, Malle Babbe, Miereveld’in “Prince Maurits” Dou‘nun “Old Woman Reading” Judith Leyster‘in “Self Portrait” hepsi portreleri hepsi ama Spinoza’yı tanımlayan şu sözlerle özdeşleşirler.“Tanrı, burada şimdi, yanımızda O’nu şu sisin içinde, şu toprağın üstünde, şu giysilerin, şu ayakkabıların içinde görebiliriz. Tanrıyı bulmamız için çevremize bakmamız yeterlidir.”

“Ben siz sapanın başındaki köylü, fabrikadaki işçi, tablosu önündeki ressam, masasında oturan şair, viranedeki serseri, bu ebediyetin değişmeyen mektebinde birbirimize bağlı talebeleriz. Halihazır, sınıf ve durumumuz ne olursa olsun hepimiz ebedi saadete ermeğe lâyıkız? İşte gerçek demokrasi ruhu budur.”“Resimde her fırça darbesi ister resmin üzerinde kalsın veya isterse silinsin, ressamın fikri gelişmesi için kendine düşen vazifeyi yapmıştır. Her yaratılan çizgi ve renk boşuna değildir. Bunun gibi her kısa ve bedbaht insan hayati bile boşuna değildir.”

Bu bölümü “Alain”in dizeleriyle sonuçlandırmak istiyorum. “Bırakalım öleni çürüsün, toz olsun” deriz. Ama tarih her şeyi bozar. Onun karşısına ben, ölümsüz portreler sanatını ileri sürüyorum. İyi ve yalın bir yüzün kendine özgü bir ölümsüzlüğü vardır. Böylece bir insanın gerçek benzeri gerçek ölümsüzlüğü elde edilmiş olur. Zaten bir insandan geriye kalan nedir? İnsanca bir varoluş biçimi… Çektiği küçük üzgüler değil yaptığı büyük işler, ölüler için değil gelecek için bir portre… İnsandan daha güzel, insandan daha insan olan bir şey yani…

YAZAR ÜMRAN ÖZBALCI ARİA’YI TANIYALIM

Sanatcı İzmir’de doğdu. Daha sonraki yaşam serüveni şöyle gelişti:

Eğitim:

*1985,Dokuz Eylül Üniversitesi,Resim Bölümü,Lisans

*1992,Marmara Üniversitesi,Resim Bölümü,Yüksek Lisans

*1999, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Resim Böl.Doktora) Sanatta Yeterlilik

Katıldığı bazı sergiler:

2000.Aynı’lık-Ayrı’lık Konulu Sergi,İst.Güzel San. Galerisi,2000

2008.Tüyap,18.Sanat Fuarı(Artist)İstanbul,2008

2008.Büyük Buluşma,Ankara Resim Heykel Müzesi,2008

2010.Resmin Resmi,Harbiye Askeri Müze,2010

2010.Kunstenhuıs Galery,Dutch Dream’Amsterdam,2010

2011.Tüyap 1.Sanat Fuarı,(Artist)İstanbul,2011

2011.İzmir Uluslararası Sanat Bienali-İzmir,2011

2012.Art Suites Gallery,Bodrum,IV.Workshop Sergi,2012

2016.İstanbul Tasarım Bienali,2016

2020.Coıncıdence,Tadzıo Gallery,Kıev,Ukrayna,2020

2020.Ethica-Boris Georgiev Art Galler-Varna(Küratör),2020

2021.Past,Present-Future,Artist’s Society-Burgas,Bulgaria-2021

2021.Revival Group Paper WorksExibition,Tadzio gallery Kyiv – Ukraine

2021.Art Antakya Çağdaş Sanat Fuarı

2021,Internatıonal Paper Works Exhibition

2021.Mail Earth-Bahariye Art Gallery

2021.Avrasya Unıversıty-Inter. Mıxed Exhıbıtıon-99 Artıst Works,

2021.Mıamı-International works on paper Exhibition

2022.De Las Flores Sergisi, Peru,Eser Adı:Women’s Mystery

2022.Mail Art .Exhibit,Eser Adı: Spontaneous Inspıratıon,Abstract Forms”

2022.TPao (Transformative Power of Art Journal), A Tribute to Yoko *Ono sergisi,

2022.Pakistan Uluslararası Çağdaş *Sanat Festivali,

2022.Niğde Art Gallery,Yunus Emre Loves Journey

2022.Sanatta Eleştiri,Cap Gallery

2022.Moulin Rouge,Signature Art Gallery

2022.Mujeres Artistas Creativas,Peru

2022.Beyond the Borders-Fantapia Museum-Kore

2022.Solo Exhibition-Online-Peru

2022.International Mail Art Exhibition-İzmir Resim Heykel Müzesi

Çeşitli Sanat Dergilerinde yazısı bulunmakta, Hiperlink Yayınlarından, 2017 yılında,17.yy Hollanda Resminde Portre, 2018 yılında Caravaggio Yaşamı-Dönemi-Eserleri ve 2019 yılında Görsel Anlatılar ve Ötekiler kitapları yayımlandı.

Çeşitli Sanat Dergilerinde yazısı bulunmakta, Hiperlink Yayınlarından, 2017 yılında,17.yy Hollanda Resminde Portre, 2018 yılında Caravaggİo Yaşamı-Dönemi-Eserleri ve 2019 yılında Görsel Anlatılar ve Ötekiler kitapları yayımlandı.

Hollanda, İtalya, Fransa, İspanya, Belçika gibi ülkelerde sanatsal araştırmalarda bulundu. Uzun yıllar farklı Üniversitelerde teorik ve uygulamalı sanat dersleri verdi. Dekan Yrd. ve Bölüm Başkanlığı gibi idari görevlerde bulundu.

İnstagram:umranaria/uoa_art/uoaamsterdam/

                    **********************

NEDERLANDSE EDITIE

ÜMRAN ÖZBALCI ARİA BRACHT DE NEDERLANDSE SCHILDERKUNST IN BOEKVORM EN TOONT HAAR NU IN AMSTERDAM IN HAAR EIGEN INTERPRETATIE

ZIJ BRENGT DE DENKWERELD VAN SPINOZA EN DE MEESTERS VAN DE 17e EEUW SAMEN IN ÉÉN TENTOONSTELLING

De solotentoonstelling van Ümran Özbalcı Aria in Podium Mozaïek vormt een nieuw hoogtepunt waar jarenlang academisch onderzoek, boeken en artistieke productie in Amsterdam samenkomen.

Terwijl de kunstenares de werken van Nederlandse meesters met digitale technieken herinterpreteert, bekijkt zij via de filosofie van Spinoza de relatie tussen licht, mens, natuur en ruimte.

De tentoonstelling, gevoed door haar proeve van bekwaamheid uit 1999 over ‘Het portret in de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst’, toont de reis van een onderzoek van de boekpagina naar een visueel verhaal.

De tentoonstelling, die belangstelling trekt van kunstenaars en kunstliefhebbers in Nederland, werd ook bezocht door Mahmut Burak Ersoy, consul-generaal van Türkiye in Amsterdam.

De tentoonstelling werd op 2 juli geopend en is tot en met 28 september 2026 te zien in Podium Mozaïek in Amsterdam.

Het werk en de successen van mevrouw Ümran, die mij in alle bescheidenheid ‘de Van Gogh van de journalistiek’ noemde en mij ook zo tekende.

Geschreven door İlhan KARAÇAY:

 

Waarde lezers,

Een van de mooiste manieren om een kunstenaar te leren kennen, is te volgen hoe zij in de loop der jaren steeds opnieuw naar hetzelfde onderwerp terugkeert. Eerst onderzoekt zij, daarna schrijft zij en vervolgens vertelt zij wat ze heeft geleerd in de taal van haar eigen kunst. Bij iedere terugkeer opent zich een nieuw venster op wat wij al dachten te weten.
De tentoonstelling van Ümran Özbalcı Aria in Amsterdam deed mij precies aan zo’n reis denken.

Mevrouw Ümran, van wie ik u eerder het boek over de Nederlandse schilderkunst en haar schilders voorstelde, staat ditmaal met haar eigen werken voor ons. De kunstwereld die zij in haar boek onderzocht, interpreteert zij nu opnieuw vanuit haar persoonlijke visie en met de mogelijkheden van digitale technieken. ‘Nederland’, ooit het onderwerp van haar onderzoek, biedt ditmaal onderdak aan haar werken.

EEN KUNSTONTMOETING IN AMSTERDAM DIE DRIE MAANDEN DUURT

Een ontmoeting bij de tentoonstelling in Podium Mozaïek. De werken aan de muren
vormen ook de achtergrond van de gesprekken.

De solotentoonstelling van Ümran Özbalcı Aria met als thema ‘Van Spinoza’s Ethica naar de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst’ heeft kunstliefhebbers ontmoet in Podium Mozaïek, een van de culturele en kunstlocaties van Amsterdam. Volgens het door de kunstenares gedeelde programma en affiche zijn de werken tot en met 28 september 2026 te zien.

De tentoonstelling nodigt de bezoeker niet alleen uit om voor de schilderijen stil te staan, maar ook om zich af te vragen met welke gedachten hij ernaar kijkt. Een gezicht, een raam, een kamer of een door licht beschenen voorwerp wordt hier onderdeel van een verhaal dat van het verleden tot het heden reikt. Mevrouw Ümran bouwt de vertrouwde wereld van de Nederlandse schilderkunst opnieuw op in haar eigen beeldtaal.

Zoals ook op de tentoonstellingsfoto’s te zien is, worden de werken getoond te midden van de zit- en ontmoetingsruimten van de locatie. Zo krijgt kunst een plaats in gesprekken en in het dagelijks leven. Door de gesprekken voor de schilderijen bereiken de gedachten waaraan de kunstenares jarenlang heeft gewerkt nieuwe bezoekers.

EEN REIS DIE BEGON MET EEN BEZOEK AAN NEDERLAND

Het boek ‘Het portret in de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst’ is een belangrijke bron om de intellectuele voorgeschiedenis van de huidige tentoonstelling te begrijpen.

Het verhaal achter deze tentoonstelling reikt veel verder terug dan een evenement dat in enkele maanden is voorbereid. In de inleiding van haar boek vertelde Ümran Özbalcı Aria dat haar reis naar Nederland een grote rol speelde bij de keuze van haar onderwerp. Het zien van kunstwerken op hun eigen bodem, in musea en binnen het stedelijke weefsel eromheen, bepaalde de richting van haar onderzoek.

In haar relaas deden de straten van Delft haar aan Vermeer denken en Amsterdam aan Rembrandt. Naar een schilderij in een museum kijken en de sfeer proeven van de omgeving waarin het ontstond, vulden elkaar aan. Huizen, straten, licht en het dagelijkse leven van mensen hielpen haar begrijpen uit welke wereld deze schilderijen voortkwamen.

Deze belangstelling kreeg in 1999 een academische basis met haar proeve van bekwaamheid aan Mimar Sinan over ‘Het portret in de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst’. Het onderzoek, dat later als boek verscheen, komt in de huidige tentoonstelling in een andere vertelvorm terug.
Volgens de eigen toelichting van de kunstenares is de tentoonstelling de visuele weerspiegeling in haar kunst van de gedachte die zij in dat onderzoek verdedigde.

Het zou daarom tekortschieten om de Amsterdamse ontmoeting slechts te zien als de presentatie van een boek met schilderijen. Hier komen de kunstenaar die onderzoekt, leest en schrijft en de kunstenaar die haar eigen werk vervaardigt op hetzelfde punt samen. De vragen van jaren geleden worden nu opnieuw gesteld met kleuren, lagen en nieuwe beelden.

HOE WEERSPIEGELT DE FILOSOFIE VAN SPİNOZA ZICH IN DE SCHILDERIJEN?

Een werk van Ümran Özbalcı Aria waarin portret, geometrische fragmenten en cirkelvormen samenkomen.

Spinoza staat in het intellectuele middelpunt van de tentoonstelling. Laat zware filosofische begrippen echter niet de indruk wekken dat het onderwerp alleen voor deskundigen bestemd is. De verbinding die mevrouw Ümran legt, berust op het idee dat de mens niet los van de natuur kan worden gedacht en dat wij aandachtig moeten kijken naar de wezens en relaties in het dagelijks leven.

In haar tentoonstellingsmanifest vertrekt de kunstenares vanuit Spinoza’s ‘Deus sive Natura’, oftewel ‘God, dat wil zeggen de Natuur’. Zij stelt voor mens, natuur, licht en ruimte in de Nederlandse schilderkunst vanuit dit perspectief opnieuw te lezen. De uitdrukking van een gezicht of de wereld die door een raam zichtbaar is, wordt in haar interpretatie onderdeel van een groter geheel.

Open vensters en horizonlijnen worden in het manifest benaderd als manieren om binnen een begrensd beeld over het oneindige na te denken. Een schilderij met een duidelijk kader kan onze blik en geest voorbij dat kader voeren. De kunstenares verbindt dit gevoel met Spinoza’s opvatting van natuur en eenheid.

Het gaat hier niet zozeer om de bewering dat alle schilders rechtstreeks door Spinoza zijn beïnvloed, maar om de filosofische benadering die Ümran Özbalcı Aria heeft gekozen om de werken te lezen en opnieuw te interpreteren. Juist die persoonlijke blik maakt de tentoonstelling betekenisvol: in plaats van de bezoeker een kant-en-klare conclusie te bieden, opent zij een ruimte waarin hij een band kan leggen tussen schilderij en gedachte.

MET DE BLIK VAN NU KIJKEN NAAR DE SCHILDERIJEN VAN DE OUDE MEESTERS

Een werk waarin historische portretten opnieuw worden geïnterpreteerd door vormen die over elkaar heen liggen en elkaar weerspiegelen.

Ümran Özbalcı Aria verwijst in haar tentoonstelling naar de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst. In haar manifest noemt zij kunstenaars als Rembrandt, Frans Hals, Vermeer, Gerard van Honthorst en Johannes Cornelisz Verspronck. Deze namen vormen de kunsthistorische grondslag van haar interpretatie van mens, natuur en licht.

De mens staat centraal in deze wereld. Soms draagt de stilte van een gezicht, soms de levendigheid van een blik en soms een alledaagse bezigheid in een kamer de volledige betekenis van het schilderij. Ook in haar eerdere boek kwam haar belangstelling voor het portret voort uit de wens de mens en de mensheid te leren kennen.

In de nieuwe tentoonstelling verschijnen historische beelden opnieuw binnen verschillende lagen en vormen. De fragmentatie rond een vertrouwd gezicht, overlappende beelden en geometrische elementen op het oppervlak stellen de bezoeker in staat een oud schilderij met nieuwe vragen te bekijken. Een gemeenschappelijk kenmerk van de werken op de foto’s is dat zij beelden uit het verleden opnieuw laten overdenken binnen de visuele ervaring van vandaag.

HET VERLEDEN IN EEN KLOK, DE TIJD IN EEN SCHILDERIJ

Het werk waarin wijzerplaat, globe en menselijke figuur op hetzelfde vlak samenkomen, nodigt uit tot nadenken over tijd en kennis.

Onder de tentoongestelde werken valt vooral het werk op waarin een grote wijzerplaat verweven is met een historisch schilderij. Cijfers en wijzers liggen over een scène met een figuur die naar een globe reikt. Wanneer wij naar het werk kijken, zien wij zowel de wereld waarop de aandacht van een mens is gericht als het tijdsbesef dat die wereld omringt.

Dit beeld maakt de relatie die de tentoonstelling tussen verleden en heden legt tastbaar. Een eeuwen geleden geschilderde scène spreekt de bezoeker van vandaag aan binnen een nieuwe ordening. Vanuit deze blik kunnen wij bedenken dat het verlangen naar kennis, nieuwsgierigheid en de poging de wereld te begrijpen niet met de tijd verdwijnen.

Dit is uiteraard een lezing van het werk. Iedere bezoeker kan in hetzelfde beeld door een ander detail worden getroffen. De een kijkt naar de wijzerplaat, de ander naar de menselijke figuur en weer een ander naar de diepte die ontstaat doordat beelden over elkaar heen liggen. Dat is een van de mogelijkheden die de tentoonstelling biedt: oppervlakken die niet met één blik kunnen worden uitgeput en bij opnieuw kijken andere details tonen.

MET DIGITALE TECHNIEKEN OPNIEUW OPGEBOUWDE BEELDEN

Historische figuren, het beeld van een verweerde ruimte en rode geometrische vormen komen in dezelfde compositie samen.

In een ander werk versmelten een historische figuur met een muziekinstrument en de persoon naast hem met het beeld van een verouderd interieur. Rode, grijze en lichte geometrische vormen in het onderste gedeelte veranderen het ritme van de compositie. Gezichten uit het verleden ontmoeten op hetzelfde vlak de beeldtaal van vandaag.

In haar manifest benadrukt de kunstenares dat zij digitale technieken niet gebruikt om de oude meesters na te bootsen. Haar doel is licht, materie en ruimte opnieuw op te bouwen. De digitale methode is daarom meer dan alleen een productiemiddel: zij wordt een manier om de onderzochte gedachten zichtbaar te maken.

Voor de lezer is de betekenis hiervan helder: wij kijken niet naar een kopie van een oud schilderij. Wij zien hoe de gedachten die dat schilderij bij een hedendaagse kunstenares oproept, veranderen in een nieuw beeld. Zo wordt een kunsthistorisch werk een levende bron die wordt herinnerd en opnieuw overdacht.

STEUN VAN KUNSTENAARS EN KUNSTLIEFHEBBERS

Volgens de kunstenares woonden ook in Nederland levende Turkse kunstenaars en kunstliefhebbers de opening bij. Bülent Evren, Işık Tüzüner, Yasemin Sözer, Gülay Fitöz en kunstenaar en regisseur Şaban Ol behoorden tot degenen die de tentoonstelling steunden. Ook schrijvers en vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven namen aan deze ontmoeting deel.

De waarde van een kunstevenement blijkt niet alleen uit de werken aan de muur, maar ook uit de ontmoetingen die eromheen ontstaan. Wanneer mensen met verschillende achtergronden naar hetzelfde schilderij kijken, vermenigvuldigt zich wat de kunstenares wil vertellen. De foto’s van de ontmoeting in Amsterdam weerspiegelen ook deze sfeer van gesprek.

Ümran Özbalcı Aria bedankt de bezoekers die haar niet alleen lieten en spreekt tevens haar dank uit aan de directie en het team van Podium Mozaïek, dat bijna drie maanden gastvrijheid aan haar tentoonstelling biedt. Zij hoopt elkaar bij nieuwe tentoonstellingen en artistieke initiatieven weer te ontmoeten.

BEZOEK VAN CONSUL-GENERAAL MAHMUT BURAK ERSOY

Tot de bezoekers behoorde ook Mahmut Burak Ersoy, consul-generaal van Türkiye in Amsterdam. Volgens Ümran Özbalcı Aria bezichtigde Ersoy de tentoonstelling en bracht hij zijn goede wensen over.

Dat een kunstenares uit Türkiye jarenlang het Nederlandse schildererfgoed bestudeert en deze kennis in Amsterdam deelt, vormt een concreet voorbeeld van de culturele betrekkingen tussen beide landen. Aan de basis daarvan ligt het aandachtig bestuderen en proberen te begrijpen van de kunst van een ander land, om die vervolgens binnen de eigen productie opnieuw te beoordelen.

In dit opzicht maakt de tentoonstelling een persoonlijke kunstreis zichtbaar die in Türkiye begon en zich tot Nederland uitstrekte. De continuïteit tussen de academische studies en de schilderijen van mevrouw Ümran is het meest kenmerkende aspect van deze reis.

VAN İZMİR NAAR HET INTERNATIONALE KUNSTCIRCUIT

De in İzmir geboren Ümran Özbalcı Aria behaalde in 1985 haar bachelordiploma aan de afdeling Schilderkunst van de Dokuz Eylül Universiteit en voltooide in 1992 haar master aan de afdeling Schilderkunst van de Marmara Universiteit. In 1999 rondde zij aan Mimar Sinan haar proeve van bekwaamheid in de schilderkunst af. Jarenlang gaf zij aan universiteiten theoretische en praktische kunstvakken en vervulde zij bestuurlijke functies als vice-decaan en afdelingshoofd.

Het onderzoeks- en productiegebied van de kunstenares beperkt zich niet tot Nederland. In haar eerder door ons gepubliceerde biografie stond dat zij naast Nederland ook artistiek onderzoek verrichtte in Italië, Frankrijk, Spanje en België. Tentoonstellingen waaraan zij in Türkiye en verschillende andere landen deelnam, verrijkten deze ervaring.

Bij Hiperlink Yayınları verschenen in 2017 ‘Het portret in de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst’, in 2018 ‘Caravaggio: leven, tijdperk en werken’ en in 2019 ‘Visuele verhalen en de anderen’. Samen met haar artikelen in kunsttijdschriften tonen deze publicaties hoe haar identiteiten als onderzoeker, docent, schrijver en schilder elkaar aanvullen.

Wanneer wij met kennis van deze achtergrond naar de huidige tentoonstelling kijken, begrijpen wij beter hoeveel arbeid achter de werken schuilgaat. Dat een schilder andere schilders bestudeert, betekent niet dat zij haar eigen stem opgeeft. Het werk van Ümran Özbalcı Aria in Amsterdam laat zien hoe deze bagage kan uitgroeien tot een persoonlijke beeldtaal.

DE TENTOONSTELLING IS TOT EN MET 28 SEPTEMBER TE ZIEN

Tentoonstellingsaffiche: 2 juli tot en met 28 september 2026, Podium Mozaïek, Amsterdam.

Volgens de aankondiging van de kunstenares is de solotentoonstelling van Ümran Özbalcı Aria tot en met 28 september 2026 te zien in Podium Mozaïek.
Het adres is Bos en Lommerweg 191, 1055 DT Amsterdam.
Wie een bezoek plant, doet er goed aan vooraf de actuele openingstijden van de locatie te controleren.

Voor liefhebbers van de Nederlandse schilderkunst biedt deze tentoonstelling de kans om met een andere blik naar een vertrouwde kunstwereld te kijken. Wie het onderwerp voor het eerst benadert, vindt er een vertrekpunt opgebouwd rond mens, tijd, natuur en licht. De wereld die mevrouw Ümran jaren geleden op boekpagina’s beschreef, ontmoet nu via haar eigen werken een nieuw publiek in Amsterdam.

DE VOORGESCHIEDENIS VAN DEZE REIS, DIE TOT EEN BOEK LEIDDE

Waarde lezers, hierboven heb ik u verteld over de tentoonstelling van Ümran Özbalcı Aria in Amsterdam en de gedachte erachter. Voor degenen die de kennis waarop dit werk berust nader willen leren kennen, voeg ik hieronder ook mijn eerder gepubliceerde artikel toe.

In dat artikel vindt u uitvoerig informatie over het boek ‘Het portret in de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst’, haar kijk op Nederlandse schilders en de omvang van haar onderzoek. Door dat artikel na de huidige tentoonstelling te lezen, wordt de samenhang tussen onderzoek, boek en kunstwerken, die elkaar door de jaren heen aanvulden, nog duidelijker.

 

Aan Ümran Özbalcı Aria, die mij in alle bescheidenheid ‘de Vincent van Gogh van de journalistiek’ noemde en tekende:

                                               BEDANKT..!

ONDERZOEKER, SCHRIJVER EN SCHILDER ÜMRAN ÖZBALCI ARİA NOEMDE MIJ ‘DE VİNCENT VAN GOGH VAN DE JOURNALISTIEK’ EN TEKENDE MIJ OOK ZO.

Maar vandaag vertel ik u over een onderzoeker, schrijver en schilder die mij de betekenisvolste onderscheiding van mijn leven heeft gegeven.

U zult zich herinneren dat ik u op 14 november het artikel presenteerde met de titel:
‘VOOR KUNSTLIEFHEBBERS: EEN PRACHTIG BOEK VAN ÜMRAN ÖZBALCI ARİA DAT DE NEDERLANDSE SCHILDERS VOORSTELT’.

Mevrouw Ümran woont in İzmir. Gelukkig bleek haar adres zich te bevinden tussen de ruim twintigduizend adressen waarnaar ik mijn artikelen stuur. Vele journalisten hebben over haar successen geschreven. Toch wilde zij heel graag dat ook ik een artikel over haar maakte. Waarom, laat zich wellicht verklaren door mijn eigen manier van schrijven en verspreiden. Haar artikel zal ik, ook al wordt dit stuk daardoor erg lang, helemaal onderaan opnemen.

Diezelfde Ümran Özbalcı Aria ontwierp en stuurde mij ter gelegenheid van mijn verjaardag, Kerstmis en Nieuwjaar het bovenstaande tableau. Naast mijn portret plaatste zij het gezicht van de wereldberoemde Nederlandse schilder Vincent van Gogh, met daarbij een typemachine en een fiets, en noemde mij ‘de Van Gogh van de journalistiek’.
Misschien is dat enigszins overdreven, maar op één punt vergiste mevrouw Ümran zich niet. Van Gogh stond bekend als een schilder met waanzin. Er wordt gezegd dat hij zijn eigen oor afsneed, al meen ik dat iemand anders dat heeft gedaan. Welnu, ook ik bezit iets van die waanzin…
Want wanneer ik mijn werk doe, heb ik een aard die er niet voor terugschrikt zo nodig iets geks te ondernemen.

DANK AAN ÜMRAN ÖZBALCI ARİA..!

 

                                                           ****************

VOOR KUNSTLIEFHEBBERS

EEN PRACHTIG BOEK VAN ÜMRAN ÖZBALCI ARİA DAT DE NEDERLANDSE SCHILDERS VOORSTELT

In het boek, dat kunstliefhebbers als naslagwerk kunnen bewaren, worden kunstenaars behandeld als Rembrandt Harmenszoon van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer, Jacob van Ruisdael, Jan van Goyen, Hobbema, Jan Steen, Gerard ter Borch, Pieter de Hooch, Paulus Potter, Gerrit Dou, Joachim Wtewael, Jan van Eyck, Judith Leyster, Michiel Sweerts, Nicolaes Maes, Thomas de Keyser, Jan de Bray, Johannes Cornelisz Verspronck, Jan Miense Molenaer, Arnold Houser, Michiel Jansz. van Mierevelt, Gerard van Honthorst, Gerard Dou en Philips Angel, evenals filosofen als Spinoza, Descartes en Goethe.

Het boek benadrukt dat de 17e eeuw voor Nederland niet alleen artistiek, maar ook economisch en sociaal buitengewoon belangrijk was, en besteedt eveneens aandacht aan kunstenaars uit andere landen.

Samengesteld door İlhan KARAÇAY:

Tijdens mijn journalistieke leven heb ik vele schrijvers en tekenaars ontmoet en hun werken aandachtig gelezen.
Onder hen waren grootheden, maar ook mensen zonder enige waarde. Terwijl ik mijn oneindige dank uitspreek aan onze voortreffelijke schrijvers en kunstenaars die hun lezers met hun werk bijna kunnen hypnotiseren, plaats ik ook kunstenares, academica en schrijfster Ümran Özbalcı Aria, van wie ik u nu een werk presenteer, onder de ‘grootheden’.

De in İzmir geboren Özbalcı Aria behaalde in 1985 haar bachelor aan de afdeling Schilderkunst van de Dokuz Eylül Universiteit en in 1992 haar master aan de afdeling Schilderkunst van de Marmara Universiteit.

In 1999 promoveerde zij aan de afdeling Schilderkunst van de Mimar Sinan Universiteit voor Schone Kunsten.
De loopbaan van Özbalcı, die daarna met haar werken tentoonstellingen in Türkiye en overal ter wereld opende, zal ik aan het einde van mijn artikel aan u presenteren.

Ik durf te zeggen dat het boek waarin Özbalcı Aria Nederland en Nederlandse kunstenaars voorstelt tot haar meest geslaagde werk behoort. Ook ik feliciteer de schrijfster, die Nederland zeer grondig heeft onderzocht.

Het boek vermeldt dat de 17e eeuw voor Nederland niet alleen op kunstgebied, maar ook voor de economische en sociale ontwikkeling van groot belang was. Ook kunstenaars uit andere landen komen aan bod.

Eén waarschuwing: wanneer u vraagt waarom Vincent van Gogh, een van de grootste Nederlandse kunstenaars en bovendien zo gek dat hij zijn eigen oor zou hebben afgesneden, ontbreekt, luidt mijn antwoord: het boek behandelt uitsluitend kunstenaars uit de 17e eeuw. Van Gogh leefde in de 19e eeuw.

Om te beginnen kunnen wij, als u kunst, het Nederland van de 17e eeuw en de Nederlandse schilders van die tijd beter wilt leren kennen, kijken naar wat kunstenaar en academicus prof. Kemal İskender schrijft in zijn voorwoord bij ‘HET PORTRET IN DE 17E-EEUWSE NEDERLANDSE SCHILDERKUNST’:

Wanneer men in het Engels spreekt van The Golden Age of Painting, in het Nederlands van De Gouden Eeuw en in het Turks van Resmin Altın Çağı, wordt daarmee uitsluitend de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst bedoeld. Iedereen die ook maar enigszins vertrouwd is met de kunstgeschiedenis of de kunstwereld kent deze uitdrukking.

Niet alleen artistiek, maar ook economisch en sociaal vertoont het 17e-eeuwse Nederland een unieke structuur. Nederland kon zich op zee met Engeland meten, werd buitengewoon rijk door inkomsten uit de koloniën en bereikte een hoog niveau van culturele ontwikkeling. Bovendien vertegenwoordigde het, vergeleken met alle andere Europese staten en instellingen, de meest ‘liberale’ structuur.

Stadstaten onder bestuur van burgerlijke instellingen als gemeenten, die zich zonder centrale autoriteit ontwikkelden, speelden een belangrijke rol bij het ontstaan van dit ‘liberale’ klimaat. Daardoor hing er tijdens de Gouden Eeuw in één op de vijf huizen een schilderij. Eveneens daardoor groeiden naast religieuze en historische onderwerpen en het portret ook landschap, interieur en genre uit tot duidelijk van elkaar onderscheiden, zelfstandige uitdrukkingsvormen.

Parallel aan deze ontwikkelingen werd het portret, en vooral het groepsportret, een wijdverbreide praktijk en vormde daarmee een nieuwe, geheel eigen Nederlandse richting. Schilders als Rembrandt en Frans Hals zijn de meest bekwame meesters van het groepsportret, waarvan in andere landen nauwelijks voorbeelden voorkomen.

Dat Nederland culturele en artistieke waarden boven alles stelde, bleek toen een Duitse bezetting door Hitler onvermijdelijk werd: Nederlanders verborgen niet in de eerste plaats geld, juwelen of goud, maar bijvoorbeeld Rembrandts meesterwerk De Nachtwacht, het hoogtepunt van het groepsportret.
Aria’s proefschrift ‘Het portret in de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst’, dat zij onder mijn begeleiding uitvoerde aan de toenmalige Mimar Sinan Universiteit, is een unieke onderneming. Het onderzoekt de hierboven genoemde ontwikkelingen diepgaand en analyseert en beoordeelt hun vormelijke equivalenten. Noch in de Turkse kunst, noch in de Turkse kunstgeschiedenis bestaat een vergelijkbaar onderzoek.

EEN REIS NAAR NEDERLAND BRACHT DIT BOEK VOORT

Laten wij nu bekijken wat er in de inleiding van het boek staat.
Ümran Özbalcı Aria schrijft:
“Mijn reis naar Nederland heeft ongetwijfeld sterk bijgedragen aan de keuze van het onderwerp. Het was belangrijk de schilderkunst van een land en de originele werken intensief op hun eigen bodem en in hun musea te bekijken. Tijdens mijn hele onderzoek dwaalde ik door labyrinten. Iedere weg bracht mij prachtige kunstenaars en portretten.

Nederland is een land waar je in de smalle straten van Delft ieder moment Vermeer en in Amsterdam Rembrandt denkt te kunnen ontmoeten. Tussen de prachtige huizen die het weefsel van de 17e eeuw vormen, is dat gevoel niet moeilijk op te roepen. Tijdens een bezoek aan het Rembrandthuis adem je dezelfde sfeer in en ben je als het ware getuige van het ontstaan van De Nachtwacht en zijn zelfportretten. De schilderkunst staat voor ons met eeuwen aan rijke verhalen en met prachtige kunstenaars en werken…
Binnen de lange ontwikkeling van prehistorische muurschilderingen tot de kunst van vandaag koos ik ervoor het portret in het kleine Nederland van de grote 17e-eeuwse schilderkunst te onderzoeken, wellicht omdat ik mij, met Rembrandts woorden, erger aan het vergeten van het ‘gezicht’…

Kan er een mooier uitdrukkingsmiddel bestaan om de mens, de mensen en de mensheid te leren kennen en te omschrijven?…

Descartes en Spinoza, twee portretten die de filosofie van de 17e eeuw vormgaven. De Franse Descartes woonde twintig jaar in Nederland, het land dat de Nederlandse Spinoza omschreef als ‘het enige land waarin ik werkelijk vrij ben’, en behoort tot de namen die de werkelijkheid van het 17e-eeuwse Nederland symboliseren. De Nederlandse geschiedenis en het leven in Nederland ontwikkelden zich onder zeer bijzondere omstandigheden en op een wijze die geheel eigen was aan de Nederlandse psyche. Die ontwikkeling gaf in ieder opzicht een bijzondere betekenis aan hun creativiteit. Hoewel de ontwikkeling van het geschilderde portret in de renaissance begon, heeft het portret in geen enkele periode van de kunstgeschiedenis zulke schitterende en opvallende werken voortgebracht als in het 17e-eeuwse Nederland.

Vele welgestelde kooplieden, gerespecteerde burgers, vooraanstaande burgemeesters en gemeenteraadsleden wilden hun beeltenis, met vermelding van hun titel, aan volgende generaties doorgeven. In Nederland bestond ook de traditie groepsportretten te laten maken voor zalen waar vooraanstaande personen bijeenkwamen. De bewaard gebleven Nederlandse portretten tonen dat zij een brede maatschappelijke laag besloegen. Ze laten niet alleen de waardigheid van de modellen zien, maar ook zeer uiteenlopende en geïndividualiseerde uitdrukkingen, intelligentie, bescheidenheid en innerlijke eigenschappen als de beleving van een huwelijk uit liefde.

Rembrandt Hals Vermeer

In de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst was het vanzelfsprekend dat enkele namen naar voren kwamen die bijna met het land zelf werden vereenzelvigd. Rembrandt, Frans Hals en Vermeer onderscheiden zich onmiddellijk van de anderen. Met zijn eigen gebruik van licht, schaduw, textuur en penseelvoering schiep Rembrandt de meest geschikte sfeer om zijn innerlijke wereld weer te geven. De portretten van Frans Hals weerspiegelen slechts zelden grote sociale of religieuze hartstochten; bij hem staat een warme, vriendelijke weergave voorop. In ons onderzoek naar groeps- en individuele portretten, compositie, clair-obscur, kleur en expressie zagen wij opnieuw hoe Rembrandts uitzonderlijke talent en geheugen zich in psychologische interpretaties weerspiegelden.
Zoals Picasso zei: ‘In de kunst bestaat geen verleden of toekomst. Een kunstwerk dat niet voortdurend in het heden leeft, verdient geen aandacht.’
Met haar oorspronkelijke vertelvormen en kunstenaars die ieder als een school op zichzelf kunnen worden beschouwd, neemt de Nederlandse portretkunst een bevoorrechte plaats in de schilderkunstgeschiedenis in. Misschien staan deze portretten vandaag levendiger en krachtiger voor ons dan ooit.”

LATEN WIJ DE KENMERKEN VAN DE NEDERLANDSE SCHILDERS BEKIJKEN:

JOHANNES VERMEER

Het melkmeisje                                  Meisje met de parel                      De kantwerkster

Johannes Vermeer is een kunstenaar die het zichtbare moment met volmaakt meesterschap op doek bracht en tekening, kleur en een geestelijke of metafysische kwaliteit die wij voorlopig verstilling kunnen noemen, in zichzelf verenigde. Met ‘tekening’ bedoelen wij meer dan compositie en ordening. Onderwerpen worden als enkele figuren, groepen of vormen en lijnen in een landschap gekozen en gerealiseerd. Maar een schilderij tekenen is veel meer. Het betekent allereerst het onderwerp in een geloofwaardige ruimte plaatsen, de verschillende elementen van de compositie een onveranderlijke structuur geven en het oog van de toeschouwer rechtstreeks naar het landschap of voorwerp leiden. In de eenvoudigste vorm, maar niet de gemakkelijkste, kan dit effect uitsluitend met licht worden bereikt. Wanneer licht en schaduw op een geïsoleerde vorm vallen, neemt die zonder steun van andere objecten in hetzelfde beeldvlak een denkbeeldige ruimte in.

Het beste voorbeeld in Vermeers werk is het portret Meisje met de tulband. Vooral de geometrische indeling van de beeldruimte valt in zijn schilderijen op. Geometrie is niet interessant wanneer zij geen esthetisch doel dient.
In Vrouw met waterkan staat een jonge vrouw onder een raam waardoor licht binnenvalt.

De vrouw staat precies in het midden van de compositie. De figuur staat in een rustige houding bij het raam. Het sterke gevoel voor de structuur van de stof en de bijna religieuze ernst zijn typerend voor Vermeer. In de karakteristieke architectonische ruimte lijkt de vrouw weg te dromen. De kaart en het open raam verwijzen naar wat zich achter de witgekalkte muren bevindt, bijvoorbeeld de plaats waar het opvallende tafelkleed vandaan kwam; dit werd de vorm waarin Vermeer aanvankelijk de inhoud van het werk wilde vertellen.

Misschien drukt geen enkel werk van Vermeer de stilte die zijn oeuvre beheerst zo sterk uit als Slapend meisje, de jonge vrouw die aan tafel in slaap is gevallen. De rust die uit haar dagelijkse vermoeidheid opstijgt, weerspiegelt zich in de atmosfeer van de kamer. Terwijl de schilder deze kalme stemming laat voortleven, zet hij zijn onderzoek naar ruimte voort. De grote tafel en de van opzij geziene stoel wekken in hetzelfde schilderij een indruk van diepte.

Met tapijten, stoelen, dekens, spiegels, Delftse kannen, kaarten, parelmoer, oorbellen en halskettingen wist Vermeer een stille zachtheid te bereiken.

In zijn werken trilt de poëzie van stille voetstappen, voelbaar in de lichte schaduwen van een comfortabel leven dat innerlijke rust heeft gevonden. De donkere, dramatische hoogten en diepten van het leven ontbreken. Alles is een kalme stroom, een rustpunt, een fluistering.

Met zijn ondoorgrondelijke persoonlijkheid en verborgen wereld is Vermeer een van de belangrijkste symbolen van zijn land en zijn tijd.

GERARD DOU

Gerard Dou’s Oude vrouw die leest heeft een eenvoudige compositie. De figuur is in profiel weergegeven. De compositie loopt diagonaal van de linkerbovenhoek naar de rechterbenedenhoek. Daardoor wordt alle aandacht naar gezicht, boek en handen geleid.

Lezende jongen De familie De Bray

Hetzelfde effect zien wij in een iets andere houding in Lezende jongen van Frans Hals. De compositie van De familie De Bray van Jan de Bray bestaat uit drie ruimten: op de voorgrond de ruimte vóór de muur, waar ook de hond zit; daarachter de ruimte met de figuren; en nog verder een donkere buitenruimte. Over de muur ligt een tapijt, een van de meest gebruikte voorwerpen uit die tijd.

MICHELANGELO MERISI DA CARAVAGGIO

In dezelfde eeuw waren zij twee grote kunstenaars, de een uit het zuiden en de ander uit het noorden, die met de eenheid van licht en schaduw hun schilderijen een eigen, poëtische uitdrukking gaven. Bij Caravaggio begrenst het contrast tussen licht en schaduw het statische karakter van de vormen, zelfs wanneer figuren in beweging zijn afgebeeld. Caravaggio’s realisme is kunst, omdat het wordt omgeven door een ideaal van licht en schaduw en de figuren volgens een plastisch ideaal zijn geïndividualiseerd. Met zijn clair-obscur legde hij de basis voor een luministische stijl en voor het caravaggisme of tenebrisme.

REMBRANDT HARMENSZOON VAN RIJN

                                    De Nachtwacht                                                   Dokter Nicolaes Tulp

Ook in Rembrandts schilderijen is licht het bepalende element. Meestal gaf hij de voorkeur aan licht uit één bron. Een reden zou kunnen zijn dat hij, vooral in zijn arme oude jaren, bij kaarslicht moest werken, maar dat is uiteindelijk een te eenvoudige verklaring. Onder dezelfde omstandigheden had hij immers desgewenst ook schilderijen kunnen maken die van alle kanten werden belicht. Bij Rembrandt ontbreekt het harde licht-donkercontrast van Caravaggio. Nadat hij de gezichten heeft verlicht, is hij zonder twijfel de grootste meester in het laten oplossen van de bovenzijde in talloze gradaties van halflicht.

Net als bij Leonardo zien wij bij hem een waardering van het schemerdonker, waarbij donkere partijen meer ruimte krijgen dan lichte. Rembrandt laat die donkere delen niet als lege duisternis bestaan, maar geeft met verschillende tonen en kleuren de beweging van de luchtlaag weer. Het innerlijke leven van de figuren lijkt als een sluier te golven in de ruimten en de donker gelaten delen. Een lichtvlek op een figuur, een gesp, een verlichte vinger, soms zonder logisch dezelfde lichtbron te volgen, bevrijdt de dingen van hun materiële gewicht en maakt ze niet tot de werkelijkheid zelf, maar tot schilderkunst. Daarin ligt Rembrandts grootheid. Omdat hij niet alleen het zichtbare, maar ook het onzichtbare kon schilderen, bracht hij de uiterlijke werkelijkheid sterker over dan vele realistische schilders.

In Rembrandts Christus in Emmaüs komt het licht van links, uit een bron buiten het schilderij, valt op de tafel voor de zittende figuren en verspreidt zich door de kamer. Een tweede lichtbron is Christus met zijn stralende hoofd. Toch is het tafelkleed het lichtste gedeelte. Het sterkste licht valt dus niet samen met Christus, het eigenlijke centrum van het schilderij.

De Franse kunstcriticus Eugène Fromentin beschrijft Rembrandts clair-obscur als volgt: “Om een donkere halo rond een licht centrum te laten draaien, om de dingen wazig te maken, te laten oplossen en verdichten of transparante duisternissen en gemakkelijk opneembare schemeringen te scheppen, en ten slotte zelfs de donkerste kleuren een doorzichtigheid te geven die voorkomt dat zij zwart worden, omhult hij alles met schaduw en dompelt hij alles, zelfs het licht, in een bad van schaduw.”

Rembrandts clair-obscur mist de hardheid van Caravaggio. Het voornaamste element is niet het licht-donkercontrast, maar de vervaging; niet de kleur, maar de schemering. Zijn verbeelding verliest zich in nuances waarmee hij de details van de dingen vormt. Hoeveel details er ook zijn, de vorm blijft altijd in een algemene duisternis. Een neus of vinger wordt niet in zijn tastbare vorm gezien, maar lijkt zichtbaar gemaakt door vluchtige lichtjes die door de schaduw worden opgeslorpt.

De sterke aanwezigheid van schaduw in Rembrandts werk kan niet worden gezien als middel om zwakke plekken te verbergen of moeilijkheden te ontwijken, en evenmin als een uitvlucht. Zijn clair-obscur wordt ook geen doffe, zwarte wolk zoals bij Caravaggio en sommige Italiaanse meesters uit een vervalperiode. De schaduwen zijn juist transparant en stralend. Alle secundaire details die de handeling voltooien of de scène verklaren, blijven waarneembaar. Ze worden niet met een truc overgeslagen, maar behouden vorm en afmetingen en krijgen dankzij het clair-obscur precies het vereiste gewicht. Volgens Arnold Houbraken, biograaf van de Nederlandse meesters, bespotte Rembrandt de door de academische traditie voorgeschreven weg naar meesterschap en hield hij vol dat de kunstenaar alleen de natuur moest navolgen.

Deze verbinding met de ziel is in Rembrandts portretten gemakkelijk te voelen. Wie zijn indrukwekkende productie diepgaand bestudeert, ondergaat zeer uiteenlopende invloeden. Anders dan bij Veronese, Ribera, Rubens of Frans Hals ontstond met Rembrandt in de schilderkunst de gedachte dat figuren een ziel hebben en dat, met behulp van vormen, zelfs uitsluitend hun zielen konden worden geschilderd.

FRANS HALS

Veel kwesties waarmee Italiaanse schilders zich bezighielden, zoals schoonheid en perspectief, waren voor hem niet belangrijk. Voor hem telde de geestelijke dimensie. In religieuze schilderijen, portretten en andere composities vormt die dimensie het zwaartepunt. In vrijwel alle opvallende perioden van de kunstgeschiedenis zijn houdingen waarin de mens lachend wordt afgebeeld zeldzaam en in sommige tijden ontbreken ze geheel. Een tweede kenmerk is dat wij lachende mensen in de schilderkunst misschien voor het eerst bij Nederlandse schilders aantreffen.

Frans Hals is juist door dit kenmerk onmiddellijk herkenbaar.

Wij zien die glimlach in De lachende cavalier uit 1624 en in vele andere werken. Dit schilderij staat bovendien ver af van de vormelijkheid van Mierevelds portretkunst en behoort tot het vroege realisme van Haarlem.

Met de vrolijke levendigheid die bijna al zijn portretten, behalve die uit zijn laatste levensjaren, kenmerkt, wist Frans Hals zelfs kleding en tafelgerei, die anderen zielloos leken, aantrekkingskracht en belangstelling te geven. Zijn gezichten leven. De portretcollecties van het Frans Hals Museum laten ons de kunstenaar gedurende zijn hele leven volgen, van het enigszins rustige begin tot de ongeremde durf van zijn laatste dagen. Elk werk is een kunstles. In zijn oeuvre is noch vooruitgang noch achteruitgang; zelfs zijn vroegste schilderijen tonen al volmaaktheid. Onberispelijk verfijnde werken, details en uitdrukkingen. Zijn volmaaktheid berust niet alleen op een superieure techniek, maar ook op een zeldzaam gevoel voor kleur en licht.

De meeste Nederlandse schilders hielden zich ook met grafiek bezig. Van Vermeer is echter geen enkele ets bekend; dat toont dat hij meer aan kleur dan aan lijn verknocht was.

JOHANNES VERSPRONCK

In de vrouwen- en kinderportretten en andere werken van Verspronck zien wij de invloed van Hals, maar missen wij eigenheid. Vooral in zijn pendantportretten probeert hij zijn modellen niet mooier te maken. Zij staan dichter bij ons; zelfs als zij tot de aristocratie behoren, ogen zij bescheidener en hun gevoelens zijn uit houding en ogen niet moeilijk af te lezen.

Wanneer wij met deze kennis naar 17e-eeuwse Nederlandse portretten kijken, moeten wij ze interpreteren met aandacht voor de betekenis die de kunstenaar eraan gaf, de gegevens van zijn tijd en de verwachtingen van de opdrachtgever. Dan treffen wij zeer rijke verhalen aan, bij iedere kunstenaar en ieder portret afzonderlijk.
Misschien, om met Alain te spreken: “Een mooi portret verwijdert ook tijdelijke woede en plotselinge opwellingen en zuivert de gedachte aan het model door alleen het blijvende te bewaren.”

Uiteindelijk lijkt het ‘PORTRET’ niet op het model, maar het model op het ‘PORTRET’.

 

Waarde lezers, hierboven las u over de kenmerken van Nederlandse schilders die in de 17e eeuw portretten voor kunstliefhebbers vervaardigden.
Nu presenteer ik u de beoordeling en conclusie van ‘Het portret in de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst’. Vooral mijn kunstlievende en in geschiedenis geïnteresseerde lezers zullen onderstaande tekst met plezier lezen.

HET PORTRET IN DE 17E-EEUWSE NEDERLANDSE SCHILDERKUNST, BEOORDELING EN CONCLUSIE

De moderne wereld begint in intellectueel opzicht met de 17e eeuw. Nieuwe wetenschappelijke begrippen beïnvloeden de moderne filosofie. De 17e eeuw ordent de verworvenheden van de renaissance en streeft ernaar daarmee tot een eenheid en een wereldbeeld te komen.

Omdat de 17e-eeuwse filosofie wiskunde en natuurkunde als kennisvoorbeeld koos, is zij ‘RATIONALISTISCH’. Bij rationalisme denken wij aan Descartes. Laten wij ons herinneren dat hij twintig jaar in Utrecht, Deventer, Leiden, Santpoort, Haarlem en Amsterdam woonde en door verschillende Nederlandse schilders, onder wie Frans Hals, werd geportretteerd.

Dat de Franse filosoof Descartes, die als onderzoeker en denker zijn stempel op de 17e eeuw drukte, in Nederland woonde, was geen toeval. Wanneer wij daaraan toevoegen dat een genie als Descartes de Nederlandse filosoof Benedictus Spinoza beïnvloedde en dat deze een naaste vriend van Rembrandt was, wordt het beeld nog duidelijker. Aan het begin van de 17e eeuw, na het Bestand van 1609, verwierf Nederland zijn onafhankelijkheid. Het onderscheidde zich van andere Europese landen door zijn democratische staatsinrichting en calvinistische geloof. Dat beïnvloedde ook de schilderkunst. Nederlandse schilders maakten zich los van Vlaamse invloeden. De maatschappelijke en politieke veranderingen na de 17e eeuw dreven beide landen in ieder opzicht uiteen.

De pas gestichte Republiek werd in vele opzichten snel een van de meest vooruitstrevende landen van Europa. Een nieuwe koopmansklasse ontstond en politieke en religieuze verdraagzaamheid raakte ingeburgerd. Anders dan de intellectuele benadering in aristocratische samenlevingen onder renaissance-invloed, bevorderde het gildestelsel de verbinding van kunst met traditioneel ambachtschap en de verspreiding van schilderijen onder een zeer breed deel van de bevolking.

In het 17e-eeuwse Europa zien wij zeer verschillende kenmerken: in het zuiden Italië met een door het katholicisme versterkte barok, in Frankrijk het classicisme onder Lodewijk XIV, in het noorden de Vlaamse schilderkunst en daarnaast de Nederlandse schilderkunst en portretkunst met hun eigen stijl. Kunst en kunstenaars zijn natuurlijk gemeenschappelijk bezit van de gehele mensheid, Dalí is overal Dalí en Picasso overal dezelfde Picasso. Toch kunnen details per natie en streek verschillen. Het 17e-eeuwse Nederland is daarvan een voorbeeld. Nederland onderscheidde zich en keerde terug naar eigen bronnen. De protestantse kerk had geen schilderijen meer nodig over de overwinning van de Kerk, de verheerlijking van de koning of heiligen die voor het geloof stierven. Zo ontstond een naar binnen gerichte kunst die de mens belangrijk vond en als een menselijke ‘werkelijke waarde’ naar voren schoof. Vóór de 17e eeuw was het landschap slechts een element in een verteld verhaal; in de Nederlandse schilderkunst werd het zelfstandig en in al zijn pracht gepresenteerd. In de werken van Jacob van Ruisdael, Jan van Goyen en Hobbema zien wij de Nederlandse natuur en voelen wij hun bijdrage aan romantici en impressionisten. Wanneer de natuur in kunst wordt weerspiegeld, toont zij altijd de geest, smaak en gemoedstoestand van de kunstenaar. Stilleven en vooral genre, waarvan Vermeer de belangrijkste vertegenwoordiger is, lijken in al zijn schilderijen als portretten te zijn geordend.

Zijn schilderijen trekken ons onmiddellijk naar zich toe; het is alsof wij bij hun ontstaan aanwezig zijn. Wij voelen er de eeuwige stilte van muziek die in echo’s wegsterft, van een geest verzonken in een liefdesbrief, van kantdraad en van een kleine parel die op een weegschaal wordt gewogen. In alle werken zien wij hetzelfde effect, niet minder en niet meer…

Jan Steen, zelfportret op veertigjarige leeftijd                     Meisje dat oesters eet

In Jan Steens vrolijke, levenslustige schilderijen vol wanordelijke scènes zien wij hoe hij met ironie zijn volk in alle werkelijkheid weerspiegelt. Bij Gerard ter Borch ontmoeten wij het beschaafde burgerleven van Nederland; de vrouw in kostbare kleding en het glanzende satijn worden bijna verheven. Bij de rustige huisgezichten van Pieter de Hooch vragen wij ons af of de open deur op de achtergrond een andere dimensie van het leven symboliseert. Met De stier van Paulus Potter zoeken wij naar de betekenis van een stier die voor het eerst zo groots wordt voorgesteld. In De kwakzalver en andere werken van Gerrit Dou ontmoeten wij weer een andere werkelijkheid van het Nederlandse leven. In Mars en Venus betrapt door de goden van Joachim Wtewael worden de zwakheden van de goden geestig verbeeld; in De ontvoering van Ganymedes voelen wij Rembrandts afkeuring als gelovig mens.

Jan van Eyck en zijn werk                                           Memling en zijn werk

In middeleeuwse schilderijen knielde de opdrachtgever vaak biddend en werd hij naast de vertrouwde voorstellingen van Maria of Christus als minder belangrijk weergegeven. Bij de overgang naar de renaissance is het duidelijkste verschil wellicht dat de geportretteerde niet langer slechts zijn vroomheid toont, maar de hoofdpersoon van een niet-religieus onderwerp wordt. Toch behouden vooral noordelijke vroegrenaissanceportretten van Jan van Eyck en Memling nog een middeleeuwse sfeer. In hun harde, uitdrukkingsloze portretten, waarin menselijke gedachten en gedragingen onder de godsdienst gebukt gaan, lijken model en schilder bijna onwillig aan het werk deel te nemen.

Portretten documenteren persoonlijke identiteit, zoals klasse, bloedverwantschap, beroep en herkomst. Ze werden besteld om geliefden die uit de fysieke wereld verdwenen waren als aanwezig te tonen en hun herinnering na de dood te bewaren. Huwelijksportretten vereeuwigden de vereniging van een paar voor henzelf, hun families en bezoekers. Veel portretten waren min of meer voor openbare vertoning bestemd. Daarom werden particuliere burgers, officieren en zakenlieden naar hun maatschappelijke rol afgebeeld. Dat bracht ook een risico mee: zelfs straatschoffies konden zich als voorbeeldige huisvaders laten portretteren.

De standaard van de 17e-eeuwse Nederlandse portretkunst is zeer hoog. Het kenmerk van Frans Hals is de levendigheid van zijn figuren en zijn trefzekere penseelstreek, snel maar precies. Met enorme energie geeft hij de mensen van zijn land leven en toont hij weinig van zijn persoonlijke ambities. Wie voor zijn doeken staat, voelt alsof het schilderij op datzelfde ogenblik bliksemsnel voor zijn ogen ontstaat. Vooral in de individuele portretten, maar eigenlijk in vrijwel alle, wist hij zelfs de kleinste psychologische weerspiegeling in een gezicht in een fractie van een seconde vast te leggen.

Judith Leyster, Zelfportret                                                      Michiel Sweerts, Jeronimus Deutz

Lachen en lachende gezichten vallen in zijn werk sterk op. Met zijn gedurfde realisme week hij af van wat in zijn tijd gebruikelijk was. De zeer persoonlijke stijl van Frans Hals komt vooral in zijn laatste portretten naar voren. Toen impressionisten hem in 1890 vanwege zijn penseelstreken tot voorloper uitriepen, zal Hals niet hebben voorzien dat de 19e eeuw hem zo zou waarderen. De blik en glimlach van het meisje in Vermeers ‘Mona Lisa van het Noorden’ verheffen dit portret tot meesterwerk. Judith Leyster maakte met haar Zelfportret haar identiteit als schilder zichtbaar en toonde opnieuw hoe graag schilders zichzelf schilderend weergaven.

In Jan Steens vaak terugkerende eigen beeltenis horen wij hem zeggen: ik ben niet anders dan het volk. De kenmerken van de melancholieke jongeman in Jeronimus Deutz van Michiel Sweerts herkennen wij onmiddellijk.

Maes’ Biddende oude vrouw en Hals’ Isaac Massa en Beatrix van der Laen

In Biddende oude vrouw van Maes zien wij hoe het gebed tot God wordt verheven. Wij merken de overeenkomst op tussen Oude vrouw die leest van Gerard Dou en Rembrandts moeder als de Bijbelse Hanna. Het groepsportret wilde iets vertellen over de aard van de groep en de onderlinge verhoudingen. In Feestmaal van de officieren van de Sint-Jorisschutterij van Hals symboliseren de natuurlijk weergegeven portretten het succes van de Nederlandse staat; in Isaac Massa en Beatrix van der Laen zien wij de verbondenheid van een echtpaar. Wij bewonderen de beheerste vertelling in Constantijn Huygens en zijn secretaris van Thomas de Keyser.

Jan Miense Molenaer, Musicerende familie                               Rembrandt, Zelfportret

In De familie De Bray van Jan de Bray, waarin zijn eigen familie als Romeinse generaal en Egyptische koningin verschijnt, vinden wij een andere vertelvorm. In de echtpaarportretten van Verspronck begrijpen wij de pendanttraditie, die de eerste drie kwart van de eeuw voortduurde, nog beter; Musicerende familie van Jan Miense Molenaer verduidelijkt de betekenis van het groepsportret. De portretliefde is een onschuldige uitdrukking van het verlangen zijn beeltenis op aarde achter te laten. In de kunstgeschiedenis past niemand beter bij die omschrijving dan Rembrandt. Hij is een van de schilders die zichzelf het best heeft gelezen. In zijn zelfportretten zien wij zijn hele leven: pijn, verdriet, vreugde en alle fysieke, geestelijke en artistieke sporen die het bestaan naliet.

Rembrandts kunstopvatting berustte ongetwijfeld op zelfkennis en op een weergave die van de omgeving was gezuiverd. Zijn schilderijen lijken meer interpretaties van een innerlijke wereld dan producten van externe factoren. Sociale status speelt weinig rol in zijn karakteruitbeelding. Juist omdat tweederangs schilders geen uitgesproken eigen scheppingswijze hadden, kunnen hun werken betrouwbaarder bronnen zijn voor religieuze milieus en de maatschappelijke sfeer.

Zij voegden weinig eigens toe en weerspiegelden vooral nationale tradities. Rembrandt hield zich met zijn revolutionaire, radicale identiteit niet aan vele traditionele regels; zo hield hij zich nooit bezig met de pendanttraditie. Zijn dubbelportretten over liefde verschillen van die van anderen. In zijn eigen taal vertelt hij vele persoonlijke kenmerken openhartig en gedetailleerd, zonder dat men hem daarom een ‘verhalenverteller’ kan noemen. Arnold Hausers vaststelling in The Philosophy of Art History is juist: ‘Wanneer men Rembrandt uit de Nederlandse schilderkunst verwijdert, veranderen haar karakteristieke kenmerken niet, want die kenmerken werden door tweederangs kunstenaars gevormd.’

Rembrandts kunst zit vol tegenstellingen die op magische wijze in een unieke persoonlijkheid samengaan. Wij kunnen ons afvragen of zijn innerlijke verdeeldheid door zijn eeuw kan worden verklaard. Schoonheid en perspectief, waarmee Italiaanse meesters zich bezighielden, waren voor hem niet belangrijk; voor hem telde de ‘geestelijke dimensie’. Alles lezen wij bij hem in de hoge plastische waarden die hij vond en in zijn schildertaal. Zijn portretten kijken alsof zij een vraag stellen: mijn lichaam ziet en wordt gezien; het kijkt naar alles en kan ook naar zichzelf kijken, en herkent dan de andere zijde van zijn eigen vermogen tot zien. Het ziet zichzelf als ziende, raakt zichzelf aan als aanrakend en is voor zichzelf zichtbaar en voelbaar. Ook de volgende woorden uit Rodins testament beschrijven Rembrandt voortreffelijk.

Voor de kunstenaar is alles mooi, want met zijn scherpe blik ontdekt hij in de wezens het karakter, de innerlijke waarheid die onder de vorm zichtbaar wordt, en die waarheid is de schoonheid zelf. Onderzoek vroom. U kunt niet nalaten het schone te vinden, want u zult de waarheid ontmoeten.’ In de late zelfportretten zien wij hem als een rijpe filosoof, een denker die alle lessen van het leven heeft geleerd en door zijn kunst spreekt. In Zelfportret met witte muts zien wij zijn compromisloze confrontatie met zichzelf. Doordat hij zijn ouderdom zo oprecht toont, getuigt hij niet van narcisme, maar van een sterk en eerlijk karakter. De essentie van zijn scheppende geest, los van zijn totale oeuvre, werd echter pas later begrepen.

Het valt onmiddellijk op dat Rembrandts composities zo zijn opgebouwd dat zij niet kunnen worden verstoord; geen figuur kan worden verwijderd, want alles is volgens licht en schaduw geordend. Ook met zijn nauwkeurige, afgewogen composities onderscheidt hij zich. Wanneer wij hem naast Caravaggio plaatsen, zien wij dat Caravaggio een harder licht-donkercontrast gebruikt.

Bedri Rahmi Eyüboğlu noemde Rembrandt ‘een kunstenaar tot aan zijn keel in schaduwen begraven’. Met licht uit één bron was hij de grootste meester in het laten oplossen van een gezicht in halftonen. Matisse noemde hem niet iemand die uit licht, maar misschien juist ‘uit duisternis beeldhouwt’. Elk werk is de autobiografie van degene die het schrijft of maakt. Bij nauwkeurige beschouwing zien wij hoe grote kunstenaars in lijnen en verf de diepste levensfilosofie op papier en doek overbrengen. Met Rembrandt kwam in de schilderkunst de gedachte naar voren dat figuren een ziel hebben en dat zielen met behulp van vormen kunnen worden geschilderd.

Volgens een verhaal zag Descartes tijdens een bezoek aan een slachthuis voor zijn anatomische studies een forse jongeman een gevilde os schetsen en vroeg waarom hij zo’n onderwerp koos. De kunstenaar antwoordde: ‘Uw filosofie neemt onze zielen weg; in mijn schilderijen zal ik ze teruggeven, zelfs aan dode dieren.’ Men zegt dat deze kunstenaar Rembrandt was. De Nederlandse portretkunst kan op vele manieren worden omschreven, maar haar fundamentele theorie ontleent zij aan Spinoza. Zoals in de inleiding van de vertaling van de Ethica wordt vermeld, zijn kunstenaars als George Eliot, Coleridge en James Joyce door Spinoza beïnvloed. Zij wisten dat artistieke gevoeligheid niet los van de filosofische zoektocht naar werkelijkheid kon bloeien en dat zonder intellectuele verfijning en begrip de artistieke geest in lege verschijningen zou blijven ronddraaien. Zij zagen hun kunst als een poging om gevoeligheid voor de werkelijkheid vrij uit te drukken.

Goethe zou het treffendst hebben verwoord hoe de ware kunstenaar, die zijn geest volkomen en onvoorwaardelijk vrijheid geeft, Spinoza ontmoet. In de schilderkunst kunnen wij zonder aarzelen Rembrandt noemen. Goethes woorden aan de vermeende atheïst Spinoza, ‘Ik wijd mij steeds meer aan de aanbidding van God en laat alles wat u godsdienst noemt of behoort te noemen graag aan u en uw vrienden over’, klinken als een boodschap van het protestantse Nederland aan de katholieke opvatting en schilderkunst van het zuiden.

‘Wij hebben geen figuren van Jezus, Maria of heiligen nodig om God en godsdienst te omschrijven. Wetend dat Gods beeld zich in het hele universum weerspiegelt, zien en tonen wij Zijn aanwezigheid zonder deze onderwerpen, in landschap, stilleven, genre en portret, in alles wat de mens omschrijft. Sterren, bomen, bloemen, bergen, zeeën en wolken zijn alle deel van God.’ Deze pantheïstische opvatting van Spinoza is gemakkelijk in de Nederlandse schilderkunst te lezen.

Schelling zei dat niemand volledige en ware filosofische kennis kon bereiken zonder in de diepten van het spinozisme te duiken. Wij voelen en zien dat de 17e-eeuwse Nederlandse schilders dat deden. Rembrandts Portret van Titus en Cornelis Claesz. Anslo en zijn vrouw, Molenaers Musicerende familie, Vermeers Melkmeisje, Hals’ Schutterstuk, Vrolijke drinker en Malle Babbe, Mierevelds Prins Maurits, Dou’s Oude vrouw die leest en Leysters Zelfportret zijn alle portretten en alle verenigbaar met deze woorden over Spinoza: ‘God is hier, nu, naast ons. Wij kunnen Hem zien in deze mist, op deze aarde, in deze kleren en schoenen. Om God te vinden hoeven wij slechts om ons heen te kijken.’

“Ik, u, de boer achter de ploeg, de arbeider in de fabriek, de schilder voor zijn doek, de dichter aan zijn tafel en de zwerver in een ruïne, wij zijn leerlingen die in de onveranderlijke school van de eeuwigheid met elkaar verbonden zijn. Ongeacht onze toestand, klasse of positie zijn wij allen eeuwig geluk waardig. Dat is de ware geest van democratie.”
“Iedere penseelstreek, of zij nu op het doek blijft of wordt uitgewist, heeft haar taak vervuld voor de ontwikkeling van de gedachte van de schilder. Geen lijn of kleur is vergeefs. Zo is ook geen kort en ongelukkig mensenleven vergeefs.”

Ik wil dit gedeelte afsluiten met de regels van Alain. ‘Laat de dode vergaan en tot stof worden’, zeggen wij. Maar de geschiedenis verstoort alles. Daartegenover plaats ik de kunst van het onsterfelijke portret. Een goed en eenvoudig gezicht bezit een eigen onsterfelijkheid. Zo verkrijgt de ware gelijkenis van een mens echte onsterfelijkheid. Wat blijft er immers van een mens over? Een menselijke bestaansvorm… Niet het kleine verdriet dat hij leed, maar de grote werken die hij verrichtte; een portret niet voor de doden, maar voor de toekomst… Iets mooiers dan de mens en menselijker dan de mens…

LATEN WIJ SCHRIJFSTER ÜMRAN ÖZBALCI ARİA LEREN KENNEN

De kunstenares werd geboren in İzmir. Haar verdere levensloop ontwikkelde zich als volgt:

Opleiding:

*1985, Dokuz Eylül Universiteit, afdeling Schilderkunst, bachelor

*1992, Marmara Universiteit, afdeling Schilderkunst, master

*1999, Mimar Sinan Universiteit voor Schone Kunsten, afdeling Schilderkunst, doctoraat/proeve van bekwaamheid

Enkele tentoonstellingen waaraan zij deelnam:

2000. Tentoonstelling Gelijkheid-Verschil, İstanbul Galerie voor Schone Kunsten, 2000

2008. TÜYAP, 18e Kunstbeurs (Artist), İstanbul, 2008

2008. Grote Ontmoeting, Museum voor Schilder- en Beeldhouwkunst Ankara, 2008

2010. Het schilderij van het schilderij, Militair Museum Harbiye, 2010

2010. Kunstenhuis Gallery, Dutch Dream, Amsterdam, 2010

2011. TÜYAP Kunstbeurs (Artist), İstanbul, 2011

2011. Internationale Kunstbiënnale İzmir, İzmir, 2011

2012. Art Suites Gallery, Bodrum, tentoonstelling vierde workshop, 2012

2016. İstanbul Designbiënnale, 2016

2020. Coincidence, Tadzio Gallery, Kyiv, Oekraïne, 2020

2020. Ethica, Boris Georgiev Art Gallery, Varna, curator, 2020

2021. Past, Present-Future, Artists’ Society, Burgas, Bulgarije, 2021

2021. Revival Group Paper Works Exhibition, Tadzio Gallery, Kyiv, Oekraïne

2021. Art Antakya, beurs voor hedendaagse kunst

2021. International Paper Works Exhibition

2021. Mail Earth, Bahariye Art Gallery

2021. Avrasya University, International Mixed Exhibition, werken van 99 kunstenaars

2021. Miami, International Works on Paper Exhibition

2022. De Las Flores-tentoonstelling, Peru, werk: Women’s Mystery

2022. Mail Art Exhibit, werk: Spontaneous Inspiration, Abstract Forms

2022. TPAO, Transformative Power of Art Journal, A Tribute to Yoko Ono-tentoonstelling

2022. Pakistan International Contemporary Art Festival

2022. Niğde Art Gallery, Yunus Emre Loves Journey

2022. Sanatta Eleştiri, Cap Gallery

2022. Moulin Rouge, Signature Art Gallery

2022. Mujeres Artistas Creativas, Peru

2022. Beyond the Borders, Fantapia Museum, Korea

2022. Solotentoonstelling online, Peru

2022. International Mail Art Exhibition, Museum voor Schilder- en Beeldhouwkunst İzmir

Zij publiceerde in verschillende kunsttijdschriften. Bij Hiperlink Yayınları verschenen in 2017 Het portret in de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst, in 2018 Caravaggio: leven, tijdperk en werken en in 2019 Visuele verhalen en de anderen.

Zij publiceerde in verschillende kunsttijdschriften. Bij Hiperlink Yayınları verschenen in 2017 Het portret in de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst, in 2018 Caravaggio: leven, tijdperk en werken en in 2019 Visuele verhalen en de anderen.

Zij verrichtte artistiek onderzoek in landen als Nederland, Italië, Frankrijk, Spanje en België. Jarenlang gaf zij aan verschillende universiteiten theoretische en praktische kunstvakken. Ook vervulde zij bestuurlijke functies als vice-decaan en afdelingshoofd.

Instagram: umranaria / uoa_art / uoaamsterdam/